Beynimiz neyi hatırlayacağını doğuştan mı biliyor, yoksa öğreniyor mu? Çocuğunuza her gün sorduğunuz ‘Bugün okulda yemeğini yedin mi?’ sorusunun onun belleği üzerinde etkisi olabileceğini hiç düşünmüş müydünüz?
Vygotsky, Bellek ve Kültür
Vygotsky, çocukların zihinsel gelişimini bireysel ve genetik faktörlerin ötesinde, sosyokültürel bir bağlamda ele alıyor. Öyle ki, Vygotsky belleğin toplum tarafından inşa edilen bir süreç olduğunu öne sürüyor, ve hatta çocukların bu toplumsal bağlamda birer çırak olarak yetiştiğini söylüyor (Wertsch, 1985). Yani ona göre çocuk, neyin önemli ve neyin unutulabilir olduğunu doğrudan tecrübeyle değil, içinde bulunduğu toplumu gözlemleyerek öğreniyor. Çocuk yaşadığı toplumda ve ailesinde gördüğü şeyleri içselleştiriyor; bu gözlemlerin yankıları ise belleğinde yer alıyor; bir diğer deyişle, bellek yapısını şekillendiriyor.
Belleğimizi bir hamur gibi yoğuran kültür, kendisinin öğretileriyle şekillenmediğimizde ise bir nevi cezasını kesiyor. Araştırmaya göre, Batı kültüründe bireysel zafer anılarını hatırlamak mental sağlığa iyi gelirken, Asya kültüründe bireysel anılarını detaylı hatırlayan kişiler düşük mental sağlığa sahip oluyor (Wang et al., 2018). Bunun sebebi ise belleğin kültürle olan uyumu veya uyumsuzluğu. Asya kültüründe bireysel olmaktan ziyade kolektif olmak vurgulanır. Bu sebeple, bireysel anılarını detaylı hatırlayanlar; kolektif yaşam tarzına uyum sağlayamazlar ve depresyon benzeri semptomlar gösterirler. Yani, içinde olduğumuz kültüre ait hissetmek için belleğimizin de yaşadığımız ortamla uyumlanması gerekiyor. Neyi hatırlayıp, neyi unutacaklarına dair çocukları eğiten kültür; onlar bu çerçevede ilerlemediklerinde, tüm nankörlüğüyle yalnızlık ve depresyon benzeri semptomların içine sürükleyebiliyor. Diğer yandan, her gün iletişim kurduğumuz insanların, dahil olduğumuz diyalogların da belleğimiz üzerinde etkisi bulunuyor, dolayısıyla içine doğduğumuz ailemizin de rolü büyük.
Ailenin Aktif Rolü
Psikolojide farklı kuramların ortaklaştığı noktalardan bir tanesi olan zihinsel ekonomi, yani zihinsel enerjiden tasarruf etme eğilimi, hatıralarımızın da merkezinde yatıyor diyebiliriz. Beynimiz daha az enerji kullanmak adına hatırlamaya gerek duymadığı, kullanmadığı bilgileri unutmaya eğimli. Örneğin, eğer bir çocuğa sürekli o gün nasıl eğlendiğinden ziyade o gün defterine ne yazdığı sorulursa, nasıl eğlendiğinin hatırlanması zihinsel ekonomi açısından mantıklı değildir. Çünkü asıl sürekli olarak sorulan ve hatırlanmaya değer olan defterine ne yazdığıdır. Bellek enerjiyi azaltmak adına işine yarayan bilgilerle devam etmeyi öğrenir.
Hangi bilginin işe yarar olup olmadığını belirlerken ise ebeveynlerin rolü büyüktür. Cook (2020) tarafından yürütülen bir çalışmada, ebeveynlerin özellikle detaylı ve açıklayıcı anlatım tarzlarının, çocukların geçmiş olayları hatırlama kapasitesi üzerinde belirleyici bir rol oynadığı gösterilmiştir. Çalışmanın da desteklediği gibi, çocuğa deneyimleri hakkında düzenli olarak sorulan sorular, ona hangi kısmını hatırlamaya odaklanması gerektiğini gösterir.
Öneri
Bu bağlamda tavsiye edilen nokta, çocuklara sorulan deneyim sonrası sorularda açık uçlu soruları tercih etmektir. ‘Bunu yaptın mı?’ gibi evet-hayır soruları çocuğu yaşadığı deneyimin belirli bir parçasına odaklanmaya yönlendirirken; açık uçlu sorular, yaşanılan deneyimi bir bütün olarak gözden geçirmelerini sağlar. Böylece, ‘Günün nasıl geçti?’, ‘Bugün eğlendiğin anlar hangileriydi?’ tarzında sorular çocuğun otobiyografik bellek gelişimine olumlu katkıda bulunur.
Sonuç
Vygotsky’nin sosyokültürel teorisi ışığında, sosyal ve kültürel etkileşimlerin, özellikle ebeveynlerin neyi-nasıl hatırlayacağı üzerindeki etkisi olduğunu söyleyebiliriz. Bu nedenle unutmamalıyız ki; çocuğa düzenli olarak soracağımız sorular, çocuğun belleğine rehberlik edecektir.
Kaynakça
Cook, O. K., M. S. (2020). The development of children’s autobiographical and deliberate memory through Mother-Child Reminiscing [Thesis]. The University of North Carolina at Greensboro. https://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/Cook_uncg_0154M_12962.pdf
Wang, Q., Hou, Y., Koh, J. B. K., Song, Q., & Yang, Y. (2018). Culturally Motivated Remembering: The moderating role of culture for the relation of Episodic Memory to Well-Being. Clinical Psychological Science, 6(6), 860–871. https://doi.org/10.1177/2167702618784012
Wertsch, J. V. (1985). Vygotsky and the social formation of mind. Harvard University Press.
