Bipolar, taban tabana zıt olan “mani” ve “depresif” duygudurumuna sahip kişilerde iki uçlu bozukluğu olarak tanımlamaktadır. İki ayrı hastalık dönemlerinde görülen mani, coşkulu, taşkın ve enerjik bir ruh halini ifade ederken, depresif dönemde ise üzgün olan, intihara kadar uzanabilecek depresyona işaret etmektedir.

Toplumda her 100 kişiden %1–2’sinde görülen bipolar bozukluk, sıklıkla genç erişkinlikte 15–35 yaş aralığında ortaya çıkar, bipolar bozukluk veya manik depresif hastalıklarda, kişinin motivasyon, düşünme ve ruh halinde belirgin dalgalanmalar göze çarpar. Buna göre bipolar bozukluk hastaları hem depresif dönemler hem de coşkulu veya olağanüstü sinirli bir ruh haline kapıldıkları dönemler geçirirler. İkinci tür dönemler, belirgin bir motivasyon artışıyla beraber görülür. Bu dönemler hafif şekilde ortaya çıkarsa hipomanik epizotlardan, güçlü şekilde ortaya çıkarsa manik epizotlardan söz edilir. Ağır manilerde, mevcut belirtilere bir psikozun semptomları da (hastalık belirtileri) eklenir, örneğin büyüklük hastalığı veya takip edilme korkusu gibi.

Hipomanik bir epizotta dört gün üst üste olağanüstü neşeli veya sinirli bir ruh hali görülür. Ayrıca şu belirtilerden en az üçü görülür: artan hareketlilik, huzursuzluk, konuşkanlık, konsantrasyon zorluğu, azalan uyku ihtiyacı, libidonun artması, düşüncesiz davranışlar, artan neşelilik hali, taşkınlık, irritabilite, enerji artışı, hızlı konuşma ve riskli davranışlarla kendini gösterir.

Depresif dönemde ise çökkünlük, anhedoni, yorgunluk ve yoğun suçluluk duyguları görülebilir. Yeloğlu ve Hocaoğlu, bipolar bozukluğun heterojen bir spektrum olarak değerlendirilmesinin daha doğru olacağını, çünkü hastalığın başlangıç zamanı, seyri ve tedavi yanıtının bireyden bireye büyük değişkenlik gösterdiğini belirtmektedir.

Dsm -5 E Göre Tanı Kriterleri

Dsm-5’e Göre Bipolar I Bozukluk – Manik Dönem Tanı Kriterleri

A. En az bir hafta boyunca (veya hastaneye yatış gerektiriyorsa süre şartı aranmaksızın) belirgin şekilde taşkın, taşma eğiliminde ya da kolay öfkelenen bir duygu durum ile artmış enerji veya etkinlik.

B. Duygu durumundaki bu değişiklik döneminde aşağıdaki belirtilerden en az üçü (eğer duygu durumu irritabl ise en az dört) bulunur:

1. Benlik saygısında aşırı artış veya büyüklük düşünceleri

2. Uyku ihtiyacında belirgin azalma

3. Normalden çok daha konuşkan olma veya konuşmaya baskı hissetme

4. Düşüncelerin uçuşması veya zihnin hızla akması

5. Kolay dikkatin dağılması

6. Amaca yönelik etkinlikte artış veya psikomotor ajitasyon

7. Zevk veren ancak yüksek risk içeren davranışlara aşırı yönelim (para harcama, cinsel davranışlar, yatırımlar vb.)

C. Belirtiler, toplumsal ya da mesleki işlevselliği bozacak, hastaneye yatışı gerektirecek kadar belirgindir veya psikotik özellikler vardır.

D. Dönem, bir maddenin (ilaç, madde kullanımı) veya fiziksel bir hastalığın etkilerine bağlı değildir.

Dsm-5’e Göre Bipolar Iı Bozukluk – Hipomanik Dönem Tanı Kriterleri

A. En az dört gün süren, belirgin şekilde taşkın, enerji artışı olan veya irritable duygu durum. B. Yukarıdaki manik kriterlerdeki aynı yedi belirtiden en az üçü (irritable ise dört) bulunur. C. Kişinin olağan hâline kıyasla gözle görülür bir değişiklik vardır. D. Bu değişiklik başkaları tarafından fark edilebilir. E. İşlevsellikte ciddi bozulma, hastaneye yatış veya psikotik belirtiler yoktur (bunlar varsa artık mani sayılır). F. Dönem madde kullanımı veya tıbbi bir duruma bağlı değildir.

Dsm-5’e Göre Majör Depresif Dönem Tanı Kriterleri

A. En az iki hafta boyunca aşağıdaki belirtilerden en az beşi bulunur ve bunlardan biri mutlaka:

• Çökkün duygu durum veya

• İlgi/zevk kaybı

Belirtiler:

1. Çökkün duygu durum

2. İlgi veya zevk kaybı

3. İştah ya da kilo değişiklikleri

4. Uyku artışı veya azalması

5. Psikomotor ajitasyon veya yavaşlama

6. Yorgunluk, enerji kaybı

7. Suçluluk/değersizlik duyguları

8. Düşünme, odaklanma güçlüğü

9. Ölüm veya intihar düşünceleri

B–E. Belirtiler işlevselliği bozar, madde veya tıbbi bir duruma bağlı değildir ve yas ile daha iyi açıklanamaz.

Bipolar Bozuklukta Tedavi Yöntemleri

Bipolar bozukluk, kişinin duygu durumunu bir uçtan diğer uca savuran, bazen aşırı enerjik ve coşkulu, bazen de derin bir çökkünlüğe sürükleyen karmaşık bir ruh sağlığı durumudur. Bu dalgalanmalar kişinin düşünme biçimini, davranışlarını, ilişkilerini ve günlük işlevselliğini önemli ölçüde etkiler ve kişiyi fazlasıyla zorlar. Ancak hastalığın yol açtığı yoğun duygusal değişkenliklere, zaman zaman ortaya çıkan kontrolsüz enerji artışlarına rağmen, bipolar bozukluk tedavisi mümkün olan bir hastalıktır. Tedavi çoğunlukla farmakoterapi, psikoterapi, eğitim ve yaşam biçimi düzenlemeleri gibi birçok bileşeni içerir. Farmakoterapik yöntem olarak duygu durum düzenleyicileri, antidepresanlar, hastane yatışı ve antipsikotikler kullanılır.

Farmakoterapi tek başına yeterli olmadığından psikoterapiler tedavinin önemli bir parçasıdır. BDT, Psikoeğitim, IPRST, Aile Odaklı Terapi yöntemleri kullanılabilir.

1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Olumsuz düşünce kalıplarını tanımlama, dürtü kontrolü, atakların erken belirtilerinin fark edilmesi, düzenli uyku ve aktivite planı oluşturma. BDT özellikle depresif dönemlerde etkilidir.

2. Psikoeğitim Hasta ve aileye hastalığın doğası, tetikleyiciler, ilaç kullanımı ve atak belirtileri öğretilir. Psikoeğitim, tedaviye uyumu artırır ve yineleme riskini azaltır. İç görü kazanmasına destek sağlar.

3. Aile Odaklı Terapi Aile içi iletişimi düzenler, stres faktörlerini azaltır ve epizotların şiddetini hafifletebilir.

4. Kişilerarası Ve Sosyal Ritim Terapisi (Ipsrt) Uyku-uyanıklık ritmini ve günlük biyolojik düzeni korumayı amaçlar. Duygudurum dalgalanmaları ritim bozukluklarıyla ilişkilendirilir.

Bipolar Bozuklukta Baş Etme Yöntemleri

Bipolar bozukluğu yönetmek yalnızca ilaç almakla sınırlı değildir. Kişinin kendi yaşamını düzenlemesi ve tetikleyicileri tanıması da büyük önem taşır.

1. Düzenli Uyku Uyku düzenindeki bozulmalar manik epizotları tetikleyebilir. Her gün aynı saatte uyuyup kalkmak önem taşır.

2. Stres Yönetimi Stres; mani, hipomani ve depresyonu hızla tetikleyebilir. Nefes egzersizleri, Mindfulness, Hafif fiziksel aktiviteler (yürüyüş, yoga) yarar sağlayabilir.

3. Madde Kullanımından Kaçınma Alkol ve uyarıcı maddeler epizot riskini belirgin şekilde artırır.

4. İlaç Düzenli Kullanımı İlaçların düzensiz alınması epizotların ortaya çıkmasına ve hastalığın ağırlaşmasına neden olur.

5. Tetikleyici Günlüğü Belirtilerin başlangıç işaretlerini not etmek epizotların erken fark edilmesine yardımcı olur.

6. Sosyal Destek Aile, arkadaşlar ve destek grupları iyileşmeyi hızlandırır.

Bipolar bozukluk yaşam boyu süren bir durumdur. Ancak uygun tedavi, düzenli takip ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla kişiler stabil, üretken ve işlevsel bir yaşam sürdürebilir. En iyi prognoz; düzenli ilaç kullanımı, erken müdahale, güçlü sosyal destek ve psikoterapi uyumu ile elde edilir. Erken tanı konması, özellikle genç bireylerde hastalığın şiddetini ve yineleme oranını büyük ölçüde azaltmaktadır.

Kaynakça

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2014; 6(2):199-209 doi: 10.5455/cap.20130920014550