Mutluluk, popüler kültürde çoğu zaman anlık bir neşe ya da sürekli bir gülümseme hali olarak temsil edilmektedir. Sosyal medya, reklamlar ve kişisel gelişim söylemleri mutluluğu çoğunlukla erişilmesi gereken bir hedef gibi sunar. Ancak bu yaklaşım, mutluluğu tek boyutlu ve kırılgan bir deneyime indirger. Oysa psikoloji bilimi, mutluluğu çok daha kapsamlı ve çok boyutlu bir çerçevede ele almaktadır.
Psikolojik açıdan mutluluk; yalnızca keyifli anların toplamı değil, bireyin kendisiyle, çevresiyle ve yaşamla kurduğu ilişkinin niteliğini yansıtan dinamik bir psikolojik iyi oluş sürecidir. Bu süreç, bireyin duygusal deneyimlerini, düşünce biçimlerini, değerlerini ve ilişkisel bağlarını kapsayan bütüncül bir yapı olarak değerlendirilir.
İyi Oluşun Beş Temel Bileşeni: Perma Modeli
Pozitif psikolojinin öncülerinden Martin Seligman (2011), mutluluğu yalnızca “iyi hissetme” haliyle sınırlamanın yetersiz olduğunu vurgulamış ve “gelişme ve serpilme” (flourishing) kavramını öne çıkarmıştır. Bu yaklaşım, bireyin yalnızca semptomsuz olmasını değil; psikolojik, duygusal ve sosyal açıdan işlevsel bir yaşam sürmesini merkeze alır.
Seligman’a göre psikolojik iyi oluş, beş temel bileşenin etkileşimiyle oluşur:
-
Olumlu duygular (P): Haz ve neşenin yanı sıra umut, şükran, ilgi ve merak gibi bireyi yaşama bağlayan duygular
-
Bağlanma (E): Kişinin yaptığı işle derinlemesine meşgul olduğu, zaman algısının azaldığı akış (flow) deneyimi
-
İlişkiler (R): Güvene dayalı, karşılıklı destek içeren ve duygusal yakınlık sağlayan sosyal bağlar
-
Anlam (M): Kişinin yaşamını kendisinden daha büyük bir amaçla ilişkilendirebilmesi
-
Başarı (A): Yetkinlik duygusu, çaba ve hedeflere ulaşma motivasyonu
Bu model, mutluluğun tesadüfi değil; bireyin yaşamında aktif olarak inşa edilen bir denge sistemi olduğunu vurgular.
Hedonik ve Ödaimonik Mutluluk
Mutluluk literatüründe önemli bir diğer ayrım, haz temelli (hedonik) ve anlam temelli (ödaimonik) mutluluk yaklaşımlarıdır.
Hedonik mutluluk, bireyin acıdan kaçınması ve keyif verici deneyimleri artırması üzerine kuruludur. Tatmin edici bir ilişki, maddi kazanç ya da başarı gibi faktörler kısa vadede mutluluk artışı sağlayabilmektedir. Ancak araştırmalar, bireyin bu olumlu değişimlere zamanla alıştığını ve mutluluk düzeyinin eski seviyesine geri döndüğünü göstermektedir. Bu durum “hedonik adaptasyon” olarak adlandırılmaktadır (Brickman & Campbell, 1971; Diener ve ark., 2006).
Ödaimonik mutluluk ise bireyin potansiyelini gerçekleştirmesi, kimliğiyle uyumlu bir yaşam sürmesi ve değerleri doğrultusunda hareket etmesiyle ilişkilidir. Ryan ve Deci’ye (2001) göre bu yaklaşım, kısa süreli hazdan ziyade uzun vadeli yaşam doyumu ve psikolojik dayanıklılık açısından daha belirleyicidir. Anlam temelli mutluluk, bireyin zorluklar karşısında dahi yaşamla bağını koruyabilmesini mümkün kılar.
Duygusal Çeşitlilik ve Psikolojik Esneklik
Toplumsal söylemlerde mutluluk çoğu zaman olumsuz duyguların yokluğu ile eş tutulmaktadır. Oysa psikolojik açıdan bu beklenti gerçekçi değildir. Üzüntü, kaygı, öfke ve hayal kırıklığı gibi duygular, insan yaşamının kaçınılmaz ve işlevsel parçalarıdır.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) yaklaşımına göre acı, yaşamın doğal bir bileşenidir. Bu yaklaşımda temel amaç, bireyin acıdan kaçınması değil; acıyla birlikte yaşayabilme kapasitesini geliştirmesidir. Bu kapasite psikolojik esneklik olarak tanımlanır (Hayes ve ark., 2012).
Gross’un (1998) duygu düzenleme modeli, duyguların bastırılmasının ruh sağlığını olumsuz etkilediğini; buna karşılık duyguların kabul edilmesi ve bilişsel olarak yeniden değerlendirilmesinin psikolojik iyi oluşu desteklediğini ortaya koymaktadır. Olumsuz duygular, bireyin sınırlarını fark etmesi, ihtiyaçlarını tanıması ve değerleriyle yeniden temas kurması açısından önemli işlevler üstlenir (Gençöz, 2010).
Modern Yaşamda Mutluluk Paradoksu
Günümüzde bireyler, geçmiş kuşaklara kıyasla daha fazla seçeneğe, bilgiye ve imkâna sahip olmasına rağmen; mutluluk düzeylerinde belirgin bir artış görülmemektedir. Sürekli daha mutlu olma beklentisi, birey üzerinde baskı yaratmakta ve duygusal yetersizlik hissini artırabilmektedir. Mutluluğun bir “zorunluluk” haline gelmesi, paradoksal biçimde psikolojik iyi oluşu zayıflatabilmektedir.
Bu noktada mutluluğun yeniden tanımlanması gerekmektedir: Mutluluk, sürekli iyi hissetmek değil; yaşamın iniş çıkışlarıyla birlikte var olabilme kapasitesidir.
Psikolojik Temelli Öneriler
Araştırmalar ışığında psikolojik iyi oluşu desteklemeye yönelik şu öneriler öne çıkmaktadır:
-
Duygularla temas kurulmalıdır. Olumsuz duygular bastırılmamalı; bireyin içsel dünyasına dair ipuçları sunduğu kabul edilmelidir.
-
Anlam duygusu güçlendirilmelidir. Kişisel değerlerle uyumlu hedefler belirlemek, yaşam doyumunu kalıcı hale getirmektedir.
-
İlişkisel bağlara yatırım yapılmalıdır. Güvenli ve destekleyici ilişkiler, psikolojik iyi oluşun en güçlü koruyucu faktörlerindendir.
-
Psikolojik esneklik geliştirilmelidir. Zorlayıcı yaşantılara rağmen yaşamla bağ kurabilme becerisi, bireyin ruhsal dayanıklılığını artırmaktadır.
Kaynakça
Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic relativism and planning the good society. In M. H. Appley (Ed.), Adaptation-level theory: A symposium (ss. 287–302). Academic Press. Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the hedonic treadmill: Revising the adaptation theory of well-being. American Psychologist, 61(4), 305–314. Gençöz, T. (2010). Duygu düzenleme süreçleri. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 1–12. Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Kabul ve kararlılık terapisi: Bilinçli farkındalık ve kabul yoluyla değişim (Çev. ed.). İstanbul: Litera Yayıncılık. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2001). On happiness and human potentials: A review of research on hedonic and eudaimonic well-being. Annual Review of Psychology, 52, 141–166. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. New York: Free Press. (Türkçe çeviri: Gerçek mutluluk, HYB Yayıncılık)
