Göç, yalnızca bir coğrafyadan diğerine yapılan bir yer değiştirme değildir; aynı zamanda bireyin kimliğini, geçmişini ve yaşam öyküsünü de beraberinde taşıyan çok katmanlı bir süreçtir. Bu nedenle göç deneyimi, her birey için farklı anlamlar barındırır ve özgün yaşantılarla şekillenir. Zaman içinde “göç” kavramı, bireysel deneyimlerle yoğrulan ve psikososyal boyutları giderek daha görünür hâle gelen bir olguya dönüşmektedir.
Bu noktada önemli bir soru ortaya çıkmaktadır: Göç çocuklar için ne anlama gelir ve çocukları nasıl etkiler?
Çocuklar açısından göç deneyimi, gelişimsel süreçleriyle iç içe geçen, kendine özgü ve biricik bir yaşantıdır. Her çocuk, göç sürecini kendi mizaç özellikleri, sosyal-duygusal gelişim düzeyi ve baş etme becerileri doğrultusunda deneyimler. Bununla birlikte, göç nedenleri, göç sürecinde yaşanan deneyimler ve ebeveynlerle kurulan ilişki ve bağlar da bu sürecin niteliğini belirleyen temel faktörler arasında yer almaktadır.
Çocukların bakış açısından ele alındığında, göç sürecinde yaşanan kayıpların her çocuk için farklı olduğu görülmektedir. Kimi çocuk için bu süreç ana dilinden, oyun arkadaşlarından ve okulundan ayrılmak anlamına gelirken; kimi çocuk için güvenli alanlarını, her gün oynadığı parkı, “yuva” olarak tanımladığı mekânı ve yerleşmiş rutinlerini kaybetmek anlamına gelebilir. Bu kayıplar çocukların yaşamında ardışık ve çoğu zaman görünmez bir “yaslar zinciri” oluşturabilir (Galdi, 2004). Gelişimsel açıdan değerlendirildiğinde, çocukların psikolojik esneklik ve dayanıklılık becerileri yetişkinlere kıyasla henüz tam olarak olgunlaşmadığı için, göç sürecinde yaşanan hızlı ve yoğun değişimler çocuklarda daha derin ve sessiz bir dönüşüm yaratabilmektedir (Masten, 2001).
Göç eden birçok çocuk için alışık olduğu dünya bir anda değişir. Çocuk, yeni bir ülkenin dilini, sosyal normlarını, okul düzenini ve kültürel beklentilerini öğrenmeye çalışırken aynı zamanda bu yeni yapıya uyum sağlama çabası içine girer. Bu süreç, çocuğun henüz sözel olarak ifade edemediği ancak duygusal ve bedensel düzeyde deneyimlediği karmaşalara ve zorlanmalara yol açabilir.
Alan yazın, göçmen çocukların ruh sağlığının göç sürecine eşlik eden bireysel, ailesel ve çevresel etmenlerle ilişkili olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir. Bu çerçevede Berry’nin (1997) kültürleşme modeli, göç sürecinde çocukların psikolojik uyumlarının yalnızca bireysel özelliklere değil; aynı zamanda içinde bulundukları sosyal çevreye, aile dinamiklerine ve ev sahibi toplumla kurulan ilişkilere bağlı olarak şekillendiğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede göç, çocuklar için stres ve uyum güçlükleri yaratabilen bir süreç olmakla birlikte, uygun çevresel ve ailesel destekler sağlandığında uyum ve dayanıklılık gelişimi açısından da önemli fırsatlar sunabilmektedir.
Göçmen Çocukların Sıklıkla Yaşadığı Zorluklar
Dil Kaybı ve Dil Bariyerleri
Birçok göçmen çocuk, yeni dilde kendini yeterince ifade edemediği için yanlış anlaşılma, dışlanma ve akademik alanda zorlanma yaşayabilmektedir. Bununla birlikte, ana dilini kaybetme korkusu da çocuklar için önemli bir stres kaynağıdır.
Tekrarlayan Kayıp Deneyimleri
Göç, çocuğun oyun alanlarını, arkadaşlarını, öğretmenlerini, okulunu ve günlük rutinlerini geride bırakması anlamına gelir. Bu durum, çocuğun yaşamında ardışık kayıp deneyimlerinin birikmesine yol açabilir (Galdi, 2004).
Aidiyet ve Kimlik Karmaşası
“Ben nereye aitim?” sorusu, göçmen çocuklarda erken yaşlarda ortaya çıkabilen temel sorulardan biridir. Yeni toplumda yabancı hissetmek ve aynı zamanda kendi kültürel bağlarından uzaklaşmak, kimlik gelişimini zorlayabilir.
Sosyal İzolasyon ve Zorbalık
Dil, kültür ve görünüş farklılıkları nedeniyle ayrımcılık, dışlanma ve akran zorbalığı göçmen çocukların sık karşılaştığı deneyimler arasındadır. Bu durumlar, çocuğun benlik algısını ve sosyal-duygusal gelişimini olumsuz yönde etkileyebilir.
Aile İçi Rol Değişimleri
Yeni bir kültürel bağlamda bazı çocuklar ebeveynlerinin tercümanı veya rehberi hâline gelebilir. “Ebeveyn rolü yüklenme” (parentification) olarak tanımlanan bu durum, çocuk için gelişimsel açıdan ağır bir sorumluluk oluşturur (Greenberg & Jurkovic, 1999).
Tetikte Olma Hâli ve Güvensizlik
Göç sürecine eşlik eden belirsizlikler ve ekonomik zorluklar, çocuklarda sürekli tetikte olma hâli ve güvensizlik duygusu yaratabilir. Bu durum, duygusal regülasyon becerilerini olumsuz etkileyebilmektedir (Perry, 2009).
Travmatik Ön Yaşantılar
Savaş, yoksulluk ve zorunlu göç gibi deneyimler; uyku problemleri, öfke patlamaları, içe kapanma ve travma tepkileriyle kendini gösterebilir (Kadir et al., 2018).
Koruyucu Faktörler ve Dayanıklılık
Her göçmen çocuk aynı riskleri taşımamaktadır. Bazı araştırmalar, göçmen çocukların yerleşik akranlarına kıyasla eşit ya da daha iyi ruh sağlığı göstergeleri sergileyebildiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, alan yazında “sağlıklı göçmen etkisi” olarak tanımlanmaktadır (Sam & Berry, 2010). Güçlü aile bağları, yüksek motivasyon ve dayanıklılık bu etkiyi açıklayan temel unsurlar arasında yer almaktadır (Masten & Barnes, 2018).
Sonuç olarak, çocuk kendi kültürel değerleriyle bağını sürdürebildiği ölçüde yeni kültürle karşılaşma sürecini daha düşük stresle yönetebilmektedir. Dayanıklılık, çocuğun zorluk yaşamaması değil; yaşadığı güçlüklerle başa çıkabilmesi, uyum sağlayabilmesi ve iki kültür arasında anlamlı bir köprü kurabilmesidir.
Kaynakça
-
Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5–34.
-
Galdi, G. (2004). Book review: Immigration and identity. turmoil, treatment, and transformation, by Salman Akhtar, Jason Aronson Inc., 1999, 220 pp. The American Journal of Psychoanalysis, 64(2), 215–219.
-
Greenberg, R., & Jurkovic, G. J. (1999). Lost childhoods: The plight of the parentified child. Family Relations, 48(1), 101.
-
Kadir, A., Shenoda, S., Goldhagen, J., Pitterman, S., Suchdev, P. S., Chan, K. J., Howard, C. R., McGann, P., St Clair, N. E., Yun, K., & Arnold, L. D. (2018). The effects of armed conflict on children. Pediatrics, 142(6).
-
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238.
-
Masten, A. S., & Barnes, A. J. (2018). Resilience in Children: Developmental Perspectives. Children, 5(7), 98.
-
Perry, B. D. (2009). Examining child maltreatment through a neurodevelopmental lens. Journal of Loss and Trauma, 14(4), 240–255.
-
Sam, D. L., & Berry, J. W. (2010). Acculturation. Perspectives on Psychological Science, 5(4), 472–481.
