İlişkiler Tek Taraflı Gelişimi Taşıyabilir Mi?

Son yıllarda bireysel gelişim, farkındalık ve terapi dili hayatın merkezine yerleşti. İnsanlar daha çok konuşuyor, daha çok adlandırıyor, daha çok sorguluyor. Özellikle kadınların terapiye ilgisiyle beraber psikolojik farkındalıkları artarken, ilişkilerde de belirgin bir dönüşüm yaşanıyor. Ancak bu dönüşüm her zaman yakınlaşma getirmiyor. Aksine, birçok ilişkide mesafenin arttığına, taraflar arasında bir uçurum oluştuğuna tanık oluyoruz.

Bu noktada sıkça şu açıklamaya başvuruluyor: “Bir taraf gelişiyor, diğeri yerinde kalıyor.” Bu tespit doğru olabilir, ancak eksik. Çünkü asıl soru şu: Gelişen taraf, bu gelişimi ilişkiye nasıl taşıyor?

Farkındalık Artarken İlişkiler Neden Zorlanıyor?

Bireysel farkındalık çoğu zaman bir kazanım olarak sunulur. Kişi sınırlarını tanır, ihtiyaçlarını bilir, duygularını ayırt eder. Ancak ilişki, bireysel kazanımların otomatik olarak karşılık bulduğu bir alan değildir. İlişki, iki kişinin ortak ritmiyle ilerler. Taraflardan biri hızlandığında, diğeri aynı tempoya eşlik edemiyorsa sorun yalnızca “geri kalan” kişide değildir. Bazen sorun, hızlanan kişinin ilişkiye dair sorumluluğu nasıl ele aldığıdır.

John Gottman uzun yıllardır ilişkiler üzerine yaptığı çalışmalarda şunu vurgular: “Başarılı ilişkiler, hiç sorun yaşamayanlar değil; sorun yaşadıklarında onarımı başarabilen ilişkilerdir.” Buradaki kritik kelime onarımdır. Farkındalık kazanan kişi, eğer ilişkiye bir onarım imkânı sunmuyorsa; sadece analiz, eleştiri ve teşhis üretmeye başlıyorsa, bağ kurmak yerine duygusal mesafeyi artırır.

Tek taraflı gelişimin ilişkileri zorlamasının temel nedenlerinden biri, farkındalığın zamanla bir üstünlük pozisyonuna dönüşebilmesidir. “Ben fark ettim, sen fark etmedin.” “Ben çalışıyorum, sen direniyorsun.” Ben öğrenmeye açığım, sen kapalısın.

Bu dil, çoğu zaman kötü niyet olmadan kullanılır. Ancak karşı tarafta uyandırdığı his genellikle aynıdır: yetersizlik, suçluluk ve sonucunda geri çekilmedir.

Oysa ilişkisel gelişim, “kimde varsa o verir” anlayışıyla ilerler. Birini hayatına almak, onunla bir yolculuğa çıkmayı kabul etmektir. Hayat arkadaşlığı, iki kişinin aynı anda aynı noktada durmasından çok, farklı hızlarda yürürken birbirini geride bırakmamayı seçebilmesidir. Bir ilişkide biri daha çok görüyor, daha çok fark ediyor, daha çok taşıyabiliyorsa; bu onu üstün kılmaz ama ona bir sorumluluk yükler. Bu sorumluluk çoğu zaman daha sabırlı olmayı, dili sadeleştirmeyi, öğretici değil kapsayıcı bir yerden konuşabilmeyi, anlama ve sevme kapasitesini genişletmeyi içerir. Öğrendiklerini ilişkiye katmak, gördüğünü silah gibi kullanmak yerine yol açıcı hâle getirmek önemlidir. Bu kendini feda etmek ya da yükü tek başına taşımak anlamına gelmez. Sevdiğimiz biriyle yaşamı paylaşmak istiyorsak, “ben buradayım, sen oraya gel” demek yerine, “gel, nereye gideceğimize birlikte bakalım” diyebilmemiz gerekir.

Farkındalığın İlişkideki Hızı ve Sabır

Burada gözden kaçan bir başka nokta da farkındalığın bazen ilişkide bir acelecilik yaratmasıdır. Kişi bir şeyi fark ettiği anda, karşı tarafın da aynı hızla görmesini bekleyebilir. Oysa psikolojik gelişim lineer değildir; herkes aynı anda, aynı yerden ilerlemez. İlişkilerde sabır, yalnızca beklemek değil; karşı tarafın kapasitesini hesaba katabilmektir. Farkındalık, bu kapasiteyi zorlayarak değil, ona uyumlanarak ilişkisel bir değere dönüşür. Aksi halde kişi, “ben değiştim” noktasından “ben haklıyım” noktasına savrulabilir. Bu savrulma fark edilmediğinde, farkındalık ilişkiye destek olmaktan çıkar; ilişkiyi test eden, hatta yoran bir güce dönüşür.

Bu noktada önemli bir ayrımı vurgulamak gerekir: İlişkide farkındalık sahibi taraf olmak, sınırsız bir duygusal sorumluluk üstlenmek değildir. İlişkinin gelişimine rehberlik etmeye çalışmak, kendini o süreçte tüketmek anlamına gelmez. Aksine, sağlıklı sınırlar çizilmeden verilen her duygusal emek, bir süre sonra karşı tarafa yönelik gizli bir öfkeye dönüşür. Gerçek farkındalık, sadece partnerini anlamayı değil, kendi sınırlarını da koruyabilme becerisini içerir. Ancak bu sınırlar, karşı tarafı dışarıda bırakmak veya cezalandırmak için değil; ilişkinin nefes alabileceği güvenli bir alan oluşturmak, yani ilişkiyi korumak için vardır.

Esther Perel ilişkilerdeki dengeyi şöyle ifade eder: “Yakınlık, iki kişinin birbirini tüketmesiyle değil; iki ayrı bireyin yan yana durabilmesiyle mümkündür.”

Bu bakış, tek taraflı gelişimin neden bazı ilişkilerde taşınabildiğini, bazılarında ise kopuşa yol açtığını açıklar. Gelişim, ilişkiye alan açıyorsa; tarafları küçültmüyor, aksine genişletiyorsa bağ güçlenir. Ancak gelişim, karşı tarafı suçlayan bir dile büründüğünde ilişki bu yükü taşıyamaz.

Tek Taraflı Gelişim ne Zaman Uçuruma Dönüşür?

Peki tüm çabalara rağmen karşı taraftan hiçbir adım gelmiyorsa? Kişi, farkındalığını ilişkiye katmış; diliyle, tutumuyla ve sınırlarıyla kendini yenilemiş, karşı tarafın hızını gözetmiş ve bu sürece zaman tanımışsa; buna rağmen diğer taraf sunulan sevgiye ve emeklere kayıtsız kalıp “ben böyleyim, beni böyle kabul et” tutumuyla karşılık veriyorsa ne olur?

İşte tam bu noktada tek taraflı gelişim gerçekten bir uçurum yaratır. Çünkü ilişkiler doğası gereği iki taraflıdır. Bir taraf sürekli büyürken diğer taraf aynı yerde kalıyorsa, zamanla ortak zemin kaybolur. Bu noktada mesele artık iletişim ya da uyum değil, iki insan arasında gerçek bir temasın mümkün olup olmadığıdır.

Irvin Yalom’un vurguladığı gibi, gerçek temas ancak her iki insanın da savunmalarını bırakıp risk alabildiği o sahici alanda başlar. İlişkilerde risk almak, yalnızca kelimelerle bir şeyler anlatmak değildir; o ana kadar bizi koruyacağını sandığımız tüm egosal zırhları partnerimizin önünde tek tek çıkarabilmeyi göze almaktır. Kırılganlığımızı, korkularımızı ve “mükemmel olmayan” yanlarımızı saklamadan, en yalın hâlimizle görülebilmeye cesaret edebilmektir. Ancak bu mümkün olduğunda, iki insan arasında gerçek bir duygusal bağ kurulabilir.

Sonuç olarak “Farkındalık ilişkilere zarar verir mi?” diye sormanın ötesinde “Farkındalık ilişkiye nasıl taşınıyor ve karşılığında ne oluyor?” sorusunu sormak daha anlamlıdır.

Unutmamak gerekir ki; bazen bir tarafın “aydınlanması”, diğerinin karanlığını daha çok fark etmesine ve o karanlıktan kaçmasına neden olur. Sevdiğimiz insana ve ilişkiye yardım etmeyi seçmezsek yolun sonunda, elimizde sadece pırıl pırıl parlayan bir bireysel gelişim sertifikasıyla kala kalırız.

Eğer tüm çabaya ve tüm onarıcı davranışlara rağmen ortak zemin kaybolmuşsa; farkındalık bu kez ilişkiyi yaşatmak için değil, iki tarafın da birbirini daha fazla hırpalamadan özgür bırakması için devreye girer. İşte o an farkındalık, bir kavuşma ihtimali olmaktan çıkar; bir vedanın sükunetine dönüşür.

Evet, farkındalık her zaman bir mutlu son vaat etmez; bazen de sadece, artık gitme vaktinin geldiğini gösteren o hüzünlü ama berrak ışığın ta kendisi olur.

Kaynakça

• Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony. (İlişkide “onarım” ve “duygusal ortaklık” için temel kaynak).

• Perel, E. (2006). Mating in Captivity: Unlocking Erotic Intelligence. Harper. (Bireysel özerklik ve yakınlık arasındaki denge için en doğru referans).

• Yalom, I. D. (1989). Love’s Executioner and Other Tales of Psychotherapy. Basic Books. (Sahici temas ve ilişkisel riskler üzerine vaka analizleri).