Sanal gerçeklik teknolojileri son yıllarda hayatımıza güçlü bir giriş yaptı. Oyun, eğitim, terapi ve sosyalleşme gibi pek çok alanda kullanılan bu teknoloji, yalnızca yeni deneyimler sunmakla kalmıyor, aynı zamanda benlik algımızı da etkiliyor. Özellikle “avatar” adı verilen sanal temsilciler aracılığıyla farklı kimlikler ve görünümler denemek mümkün hale geldi. Ancak bu deneyim her zaman olumlu sonuçlar doğurmuyor.
Son dönemde literatürde tartışılan kavramlardan biri “avatar depresyonu” ya da “post-VR blues” olarak adlandırılıyor. Bu kavram, kişinin uzun süre idealize ettiği avatarıyla vakit geçirdikten sonra gerçek bedeni veya kimliğiyle ilgili tatminsizlik yaşaması ve ruh hâlinde düşüş görülmesi anlamına geliyor. Kısacası, sanal dünyada “ideal benlik” ile zaman geçirmek, gerçek dünyaya dönüldüğünde psikolojik bir boşluk yaratabiliyor.
Stanford Üniversitesi’nde yapılan araştırmalar, avatar görünümünün kişinin davranışlarını değiştirebildiğini gösteriyor. Daha çekici ya da güçlü avatar kullanan bireyler, sanal ortamda daha özgüvenli davranabiliyor (Yee ve Bailenson, 2007). Benzer bulgular Boğaziçi Üniversitesi’nde yapılan deneysel çalışmalarda da ortaya konmuş durumda. Ancak bu durumun uzun vadede olumsuz etkileri olabiliyor. Sanal ile gerçek benlik arasındaki fark açıldıkça, kişinin kendi bedenine bakışı olumsuz yönde değişebiliyor.
Başka bir açıdan, kullanıcıların avatarlarını kendi bedenleri gibi algılaması yani “bedensel sahiplenim” (embodiment), beynin beden şemasıyla ilgili bölgelerinde değişiklikler oluşturabiliyor. Uzun süreli kullanımda bu durum kişinin kendi bedenine yabancılaşmasına yol açabiliyor (Felnhofer vd., 2014). Tolga Arıcak’ın (2021) çalışmaları ise bireylerin fiziksel olarak gerçek dünyada varlığını sürdürürken zihinsel olarak siber kimliklerine bağlandığını gösteriyor. Bu tür bir ayrışma özellikle ergenlerde sanal gerçeklik psikolojisi açısından riskli olabilir.
Türkiye’de ve dünyada yapılan çalışmalar, sanal gerçekliğin hem tedavi edici hem de sorun yaratıcı yönleri olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin Özer’in (2023) sanal gerçeklik ve sosyal kaygı üzerine yaptığı incelemede, sanal gerçeklik maruz bırakma terapisinin sosyal fobi belirtilerini azaltabildiği görülüyor. Fakat bazı bireyler gerçek hayata dönüşte uyum sorunları yaşayabiliyor. Diğer yandan şizofreni hastalarında işitsel halüsinasyonları azaltmaya yönelik avatar terapileri de umut verici sonuçlar doğuruyor (Yıldırım ve Gültekin, 2023). Bu bulgular, avatarların kişilerle ne kadar güçlü duygusal bağlar kurabileceğini göstermesi açısından önemli.
Uluslararası alanda yapılan araştırmalar da benzer bir tablo çiziyor. İdealize avatarların kişiye kısa süreli özgüven artışı sağladığı, ancak uzun vadede beden algısını olumsuz etkilediği bulunmuş durumda (Yee ve Bailenson, 2007). Ayrıca, yoğun VR deneyimlerinin ardından gerçek hayatın daha “donuk” hissedilmesi kısa süreli depresif ruh hâline yol açabiliyor (Ratan ve Dawson, 2016).
Avatar depresyonunun ortaya çıkışını açıklamak için farklı mekanizmalar öne sürülmüştür. Felnhofer ve arkadaşları (2014), gerçek beden ile avatar arasındaki fark büyüdükçe bireylerde bilişsel karşılaştırmaların arttığını ve bunun yetersizlik hissini tetikleyebileceğini göstermiştir. Öte yandan, Ratan ve Dawson’ın (2016) çalışmalarında vurgulanan “post-VR blues” olgusu, VR ortamındaki yoğun duyusal uyarımın ardından gerçek hayatta motivasyon düşüklüğü ve ruh hâlinde geçici bir bozulma yaşanabileceğine işaret etmektedir; bu durum dopamin düzeylerindeki değişimle açıklanabilir. Son olarak, Arıcak (2021), bireyin avatarında temsil edilen “ideal benlik” ile gerçek benlik arasındaki çatışmanın, benlik bütünlüğünü zedeleyerek psikolojik uyumsuzluk yaratabileceğini ileri sürmektedir.
Tüm bu bulgular, sanal gerçekliğin hem riskler hem de fırsatlar sunduğunu ortaya koyuyor. Bir yandan bedensel yabancılaşma, özgüven kaybı, sosyal ilişkilerde zorlanma ve depresif belirtiler görülebilirken; diğer yandan sosyal kaygısı yüksek bireyler için güvenli bir iletişim alanı sunması, fobilerin tedavisinde maruz bırakma imkânı sağlaması ve empati gibi sosyal becerilerin geliştirilmesine katkı sağlaması da mümkün.
Sonuç olarak, avatar depresyonu kavramı Türkçe literatürde henüz net bir şekilde tanımlanmamış olsa da mevcut bulgular bu konunun ciddiyetle ele alınması gerektiğini gösteriyor. Gelecekte yapılacak çalışmaların, avatar kullanımının uzun vadeli etkilerini araştırması, Türkçe ölçüm araçları geliştirmesi ve kullanıcı refahını gözeten sanal platform tasarımlarına katkı sağlaması oldukça önemli. Çünkü sanal gerçeklik yalnızca bir oyun ya da eğlence aracı değil; aynı zamanda benlik algımızı, duygularımızı ve sosyal ilişkilerimizi derinden etkileyebilecek bir deneyim alanı.
Kaynakça
-
Arıcak, T. (2021). Siber âlemin avatar çocukları: İnternet ve gençlik ilişkisinin bugünü ve geleceği. Milli Eğitim Dergisi, 50(230), 481-495.
-
Boğaziçi Üniversitesi. (2021). Karakter sanal, etkisi gerçek: Proteus etkisi üzerine deneysel çalışma.
-
Felnhofer, A., Kothgassner, O. D., Hauk, N., Beutl, L., Hlavacs, H., and Kryspin-Exner, I. (2014). Is virtual reality emotionally arousing? Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(3), 230–236.
-
Özer, Ö., ve Yöntem, M. K. (2019). Sosyal anksiyeteye müdahalede teknolojik bir araç: Sanal gerçeklik. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 10(4), 296–301.
-
Ratan, R. A., and Dawson, M. (2016). When Mii is me: A psychophysiological examination of avatar self-identification. Media Psychology, 19(1), 38–62.
-
Yee, N., & Bailenson, J. (2007). The Proteus effect: The effect of transformed self‐representation on behavior. Human Communication Research, 33(3), 271–290.
-
Yıldırım, A., ve Gültekin, S. (2023). Şizofreni Hastalarında İşitsel Halüsinasyonların Tedavisinde Avatar Terapi Modeli ve Etik İlkeler. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 15(4), 665–676.
