Bu makalede ilk olarak narsisizmin tanımı yapılıp narsisizmin sosyolojik nedenleri analiz edilecektir. Narsisizm, bireyin kendini diğerlerinden üstün görmesi, kendisine aşırı hayranlık duyması, sürekli takdir ve onay beklemesi ve başkalarının duygu ve ihtiyaçlarına karşı empati yoksunluğu şeklinde ortaya çıkan bir kişilik örüntüsüdür. Her narsisistik kişilik bozukluğu değildir. Günlük hayatta narsistik eğilimler olabilir; ancak bu durum sürekli ve işlevselliği bozuyorsa o zaman “Narsistik kişilik bozukluğu” diyebiliriz. Bir durumun bozukluk olarak değerlendirilebilmesi için sıklık, süreklilik ve işlevselliğine bakılır.
Narsisizmin bireysel nedenleri olduğu kadar narsisizme neden olan sosyolojik nedenler de vardır. Bu sosyolojik nedenler arasında en önemlileri; aile yapısı, toplumun kültürel yapısı, modernleşme ve medyadır.
Aile Yapısı ve Benlik Gelişimi
Aile yapısı, bireylerin kişiliklerinin şekillenmesinde en önemli faktördür. Pek çok aile yapısı vardır ancak narsisizme sebep olan aile yapıları arasında aşırı yüceltici aile ile değersizleştirici-eleştirel aile yapıları vardır. Çocukların aşırı yüceltildikleri aile yapılarında çocukların her istedikleri yapılır ve sınır koyulmaz. Böyle ortamlarda büyüyen çocuklar, empati geliştiremez ve gerçekçi benlik algısı oluşmaz. Çocuğun psikolojik dayanıklılığının oluşabilmesi için zorlukların üstesinden gelebilmeyi öğrenmesi gerekir ancak bu aile yapılarında yetişen çocuklar zorlukla karşılaşmaz ve genellikle ebeveynleri, çocuğun yerine zorlukları ortadan kaldırır.
Çocuk, ailesi tarafından mükemmel görüldüğü için yetişkin olduğunda başarısızlıkla yüzleştiğinde ya da diğer kişiler hatalarını söylediğinde bunu kabullenemez ve hayal kırıklığı yaşar, bunu telafi edebilmek için ise kendisini üstün gösterir ve ötekileri ezmeye çalışır. Diğer bir aile yapısı olan değersizleştirici-eleştirel aile yapısında ise çocuk görülmez, yeteri kadar sevgi ve ilgi verilmez ve aile genellikle hep eleştireldir. Bu durum çocuğun kendine dair benlik algısını zedeler ve çocuk kendine dair değersizlik ve yetersizlik inançları oluşturur, yetişkin olduğunda ise bu altta yatan değersizlik ve yetersizlik inancını telafi edebilmek için narsistik özellikler sergiler. Çocuğu mükemmel gören ve sınır koymayan aile yapıları ile çocuğunu sürekli eleştiren, ilgisiz olan aile yapıları çocuğun benliğinde derin yaralar açar.
Çocuğun bunu telafi etme özelliklerinden bir tanesi kendini üstün görmek, ötekini yok saymak ve aşağılamaktır. Bu tarz özellikler sıklıkla olduğunda kişiye ve diğerlerine zarar vermeye başladığında bozukluk halini alır.
Kültürel Yapı ve Otorite
Narsisizme neden olan bir diğer önemli faktör ise toplumun kültürel yapısıdır. Bizim toplumumuzun kültürel yapısına baktığımızda korku-itaat kültürünün hakim olduğunu ve mükemmelliyetçi çocuklar yetiştirme özelliklerine sahip olduğunu söyleyebiliriz. Böyle bir kültürel yapı içerisinde yetişen çocukların genellikle kendilerine olan saygı ve öz güvenleri az oluyor.
Otoriter kültürel yapılarda genellikle çocuk kendine özgü bir benlik geliştiremez, başkalarının sözlerinde ve bakışlarında kendi benliklerini var ederler. Bu nedenle sürekli kendilerini üstün göstermeye çalışırlar, kendilerini sürekli överler ancak bu şekilde var olabileceklerini düşünürler. Kendilerine olan öz saygılarını diğerlerini aşağılayarak ve yok sayarak elde etmeye çalışırlar. Sevgi kültürü içinde büyümüş ve sağlıklı sınırlar koyulmuş, çocuğun “Birey” olmasına izin verilmiş kültürel yapılar da çocuğun benlik bütünlüğü sağlıklı bir şekilde oluşmuştur. Bu bireylerde bir boşluk hissi yoktur çünkü kendileri görülmüş ve değer verilerek yetiştirilmişlerdir. Benlik bütünlüğü sağlıklı bir şekilde oluşmuş çocuklar yetişkin olduklarında diğerlerini aşağılayarak ya da ötekileştirerek kendini var etmeye çalışmaz çünkü zaten çocukken gerekli olan sevgiyi, ilgiyi almış ve gerekli sınırlar içinde “Birey” olarak yetiştirilmiştir. Toplumumuzda çok yaygın olan mobbingler aslında otoriter kültürel yapının yansımalarıdır.
Modernleşme, Medya ve Performans Toplumu
Narsistik özelliklere yol açan ve yayılmasına neden olan bir diğer önemli etkenler ise modernleşme ve medyadır. Modern dönem; görünürlük, hız, mükemmel olma özelliklerine sahiptir. Yani birey modern dönemde medya üzerinden kendini sürekli gösterir, çalışma yaşamında hızlı ve mükemmel olmak zorundadır. Modern dönemde insanlar yarış halindedir. Örneğin, medyada bireyler sürekli en iyi hallerini gösterir. En iyi giysi, en iyi iş, en iyi aile. Bu şekilde bireyler sosyal medya üzerinden sürekli diğerleri ile yarışır. Beğeniler ve görülme sayıları ise adeta bir ödül gibidir.
Filozof Byung Chul Han bu döneme “Yorgunluk toplumu”, “Şeffaflık toplumu”, “Performans toplumu” gibi isimler vermiştir. Byung Chul Han’ın psikopolitikası ise bize bu dönemi adeta özetler. Ona göre bireyler artık bedenler üzerinden değil, zihinler üzerinden kontrol edilir. “En iyi ben olmalıyım.” “Eğer çalışmak istemezsem bu benim suçum.” Sorun bireyin kendisine indirgenir ve sistemin sorunları görülmez böylece sistemin temel hedefleri olan hız, mükemmellik ve görünürlük devam eder. Modern dönemin bu özellikleri bireyi diğerleriyle yarışa sokar ve en iyi olma arzusu narsistik özeliklere neden olur.
Guy Debord’un ifadesiyle “Gösteri toplumu” artık derin anlamların yerini almış; birey, performans öznesi olmuş anlamdan çok görünüm önem kazanmıştır. Başarı, güç, görünürlük toplumun temeli olmuştur. Medya ise modern toplumun hem aracısı hem de görüntüsü haline gelmiştir. Bu özelliklere sahip modern bir toplumda meta, statü, güç önem kazanır ve bireyler adeta bunun için yarışa girer. Bu durum ise narsistik özellikler sergileyen bireylerin toplumda artışına neden olur.
Sonuç ve Çözüm Yolları
Sonuç olarak; narsisizm sadece bireysel nedenlerden ortaya çıkmaz, bireysel sorunların arkasında çoğu zaman sosyolojik nedenler vardır. Aile yapıları, kültürel yapı, modernleşme ve medya narsisizmin toplumda yayılmasına neden olan önemli sosyolojik etkenlerdir. Narsistik bireylere maruz kalan kişiler aslında psikolojik şiddete uğramış olur. Psikolojik şiddet tıpkı fiziksel şiddet kadar bireyin ruhunda derin yaralar açar ve benliğine zarar verir. Bu nedenle toplumumuzda yayılan narsisizmin nedenleri analiz edildikten sonra çözüm yolları üzerine araştırmalar yapılmalıdır. Görünen ve aslında en temel çözümlerden birisi ise “Sevgi” dir. Bu sevgi üreten-yaratan bir sevgi olmalıdır. Sağlıklı bir toplum için Eric Fromm’un ifadesiyle sevgi, üretkenlik, ilgi, saygı, bilgi olmalıdır.
