Merhaba değerli okuyucum, bu satırlarımda hayatın içerisinde bizim için çok önemli ve değerli bir konuya değinmek istiyorum: Hayır diyebilmek. Çok değerli ve çok önemli bir konu olduğuna değiniyorum çünkü hayatımızın içerisinde ne kadar somut ihtiyaçlarımızın yanında gizli kalsa da aslında en büyük ihtiyaçlarımızdan biridir ve hayatımızın bazı önemli noktaları bu beceriyle inşa olur ve bu beceriyle dışarıdaki etkilerden bağımsız olarak sağlam kalabilmeyi öğrenir. Hayatımızda eksik gördüğümüz becerilerimiz (ruh sağlığımızı koruyabilmek adına duygusal becerilerimiz) hayatın içerisinde zamanla öğrenilerek pekiştirilebilir ve sürdürülebilirdir; önemli olan hayatımızın içerisinde neye ihtiyacımızın olduğunun farkına varabilmek ve bu ihtiyacı hangi işlevsel (bizim için faydalı olabilecek ve uygulanabilir bir şekilde) beceriyle karşılayabileceğimizi öğrenmektir. Hayır diyebilmek de öğrenilebilen bir beceridir ve bireyin ruh sağlığı ve benlik saygısı, öz değeri arasında güçlü bir ilişki içerisindedir. Sınırlarımız, sınır çizebilmemiz de hayır diyebilmek ile bağlantılı olduğunu unutmamamız gerekir. Satırlarımın arasında kısaca sınırlarımıza da değinmek isterim. Gelin bu kavramları biraz daha tanıyıp sonra da hayır diyememenin ve sınır çizememenin temel kaynaklarını kısaca bakalım, daha sonra bunları nasıl geliştirebilip hayatımızın içerisine koyabileceğimizi ele alalım.
Hayır diyebilmek, kendi kararlarımızın, düşüncelerimizin arkasında durmak, kendi duygusal ihtiyaçlarımızı önceliklendirmek ve tüm bu değerleri sağlıklı bir şekilde koruyabilmek anlamına gelir. Bu durum sağlıklı ilişkiler kurulmasını, en başta ise bireyin kendisiyle sağlıklı bir ilişki inşa etmesinde etkisi büyüktür. Bireyin kendi değerinin farkına varmasını, diğer insanların düşünceleri, istekleri, fikirleri ne kadar önemliyse kendisinin de bunun hakkı olduğunu bilmesi ve duygularının önemli olduğunun farkına varmasını sağlar. Hayır diyebilmek, sınırlarımızı koruyabilmek ve çizebilmekle ilişkilidir. Sınırlar nedir? Sınırlar çeşitlidir; bedensel, kişisel ve duygusal sınırlarımız vardır. Sınır çizebilmek kişinin bu fiziksel ve duygusal alanını koruma, haklarını ifade edebilme aynı zamanda başkalarının sınırlarına da saygıyla yaklaşmayı bilebilmektir. Hayır diyebilmek ve sınır çizebilmek bağlantılıdır demiştim, çünkü istemediğimiz, sevmediğimiz rahatsız olabileceğimiz şeyler bizim sınırlarımızdır ve biz bu durumları aşacak olaylar olduğu zaman ise evet yerine hayır diyebilmeyi öğrenebildiğimizde sınırlarımızı korumuş, ihlal etmemiş oluruz.
Hayır Diyebilmek ve Benlik Algısı
Hayır diyememek, bir psikolojik rahatsızlık elbette değildir ancak benlik algımıza ve benlik saygımıza zamanla zarar verir ve bir benlik kaybına maruz bırakabilir. Benlik saygısı ve algısı bireyin kendini nasıl değerlendirdiği ve nasıl gördüğüdür. Bireyin kendi hakkındaki olumlu ve olumsuz inançları kapsar. Olumlu bir benlik saygısı geliştirmek için kendinizi tanımanız, ihtiyaçlarınızı fark etmeniz, kendinizi kabul edebilmeniz, öz güveninizi geliştirmeniz gereklidir. Hayatta öğrendiğimiz ilk deneyimler ve temel inançlar aile yaşantımızda öğrenilir; çocukken görürüz, gözlemleriz, duyarız ve öğreniriz. Ailemizin söyledikleri o zamanlarda bizim için en doğru şeylerdir çünkü onlar gözümüzde bilge kişilerdir ve bize bakım verenler olduğu için bizim güvenli alanımızdır. Anne, baba ve çocuk arasında oluşan bu bağ benlik bilincinin oluşmasında etkili olup, aile bireylerinin çocuğa nasıl davrandığı, ne kadar cesaretlendirdiği, nasıl desteklediği ve onunla nasıl konuştuğu, nasıl bir iletişimde olduğu benlik saygısının oluşmasında önemli faktörlerdendir. Hayır diyememek ve sınırlarınızın ihlal edilmesi, yani bireyin kendi ihtiyaçlarından çok diğer insanların ihtiyaçlarını öne alarak şekillenmesi zamanla bireyde birtakım bedensel sağlık problemlerine de yol açmaktadır: Baş ağrısı, mide ağrısı, kekemelik, sedef, strese bağlı saç dökülmesi, öfke patlaması ve tükenmişlik hisleri, depresyon ve yüksek kaygı.
Sınırlarımız bizim kim olduğumuz, neye ne kadar izin verdiğimiz ve bunu nasıl yansıttığımızdır. Sınırları olan bir yeri işgal etmek çok zordur; sınırları olan bir yer işgal edilmeye karşı bilinçli ve tedbirlidir. Hayır diyebilmek yaşamınızın sorumluluğunu kendi elinizde tutmanızdır ve başkalarının size vermek istediği senaryoları okumak yerine kendi senaryolarınızla kendi hikayenizi oluşturmanız demektir. Başrol siz olursunuz.
Neden Hayır Diyemiyoruz?
Belki de çoğu şeyin farkındasınız; sınır çizebilmek becerinizin zayıf olduğunun, hayır diyemediğinizin, sürekli dışarıyı memnun etme isteğinden dolayı kendinizi önceliklendiremediğinizin ve zamanla bazı bedensel belirtiler yaşadığınızın da farkındasınız ancak hayır diyemiyorsunuz; belki de bu çok uzun zamandır bu şekilde.
Bu sizi sorunlu, problemli veya beceriksiz biri yapmaz. Hayır diyebilmeyi erken dönem yaşantılarınızda sadece öğrenememiş, öğretilmemiş ve içselleştirememişsiniz demektir. Bir yetişkin olarak artık sorumluluğu kendiniz alabilir, bunu değiştirebilir ve bu kalıbın dışına çıkarak bilinçli seçimler yapabilir, bu becerinizi geliştirebilirsiniz.
Hayır diyemememizin altında çeşitli durumlar olabilir; bunları kısaca ve net olarak ele alıp açıklayalım.
Hayır diyememek çatışmadan ve tartışmadan kaçınma isteğinden dolayı kaynaklanabilir. “Boş yere gerilmeyelim, böyle yaparsam tartışma çıkabilir, kötü bir insan veya uyumsuz biri olduğum düşünülebilir.” Bu tarz inançlar ve düşünceler yatabilir. Bütün bunlara baktığımızda özünde değersizlik hissi, kaybetme korkusu, sevilmeme korkusu, reddedilme korkusu ve onay arayışı yattığı görülür. Kişi kendini değerli hissedebilmek, sevilebilmek için uyumlu olmaya çalışır; o sevgiyi ve bağı kaybetmekten korktuğu için dışarıyı memnun ederek kendi ihtiyaçlarını geri planda tutar. Değersizlik hissi dışarıdan gelecek onay yerine bireyin kendi iç dünyasında anlamlı değerler ve öncelikli olarak kendi düşünceleri ve davranışlarıyla inşa edilerek gerçekçi olabilir. Kısacası onay beklentisine girmek yerine, kendinden eminlik, kendi ihtiyaçlarını önce kendine vermeyi hak ettiğini bilmesi ve bunları önce kendine verebilmesidir. Önemli bir nokta şu ki değersizlik hissi de aile içerisinde birtakım gösterilen davranışlar sonucunda bireyde içselleşir; bu yüzden birey bu duyguyu göremediği için kendine bunu nasıl vereceğini, hissedeceğini bilemeyebilir. Ancak bir yetişkin olarak bunun temelde bir inanç olduğunu, öğretildiğini ve aslında gerçekten kendi değerini inançlarından uzaklaşıp kendisine verebilip, yeniden oluşturabileceğinin farkına varmalı; kendisine ait olmayan inançları ve düşünceleri ayırt edebilmeli, yeni bir düşünce ve eylem sistemi ile yeni kökler oluşturup yeniden, farklı şekilde açabileceğini bilmelidir.
Toplum ve Hayır Diyebilmek
Hayır diyememeyi aslında ailemizden, içindeki yaşantılardan da deneyimlemiş, içselleştirmiş olabiliriz. Sürekli kendi isteğini yaptıran, isteklerine ve kararlarına saygı duyulmayan, sınırları ihlal edilen, kendi kararlarını vermesine izin verilmeyen, kendisini anne ve babasını memnun etmeye adamış çocuklar yetişkinlikte sınırlarını çizmekte ve hayır demekte zorlanabilmektedir. Çevresel ve kültürel etkiler de buna dahildir. Hep “Ona ayıp olur, tok olsan da ikramı geri çevirme, misafire ayıp olur, büyüklere hayır denmez” gibi söylemler zamanla bir inanç sistemine dönüşüp bireyi dışarıyı memnun etmeye götürebilir.
Hayır diyemedikçe istemediğiniz şeyleri yapmaya devam edersiniz, zaman kaybı yaşarsınız, zamanla tükenir ve hayata dair tatminsizlik yaşayabilir, kendinize yabancılaşır ve öz güveninizi düşürebilirsiniz. Kendini değersiz hissedenler, öz saygısı düşük, onay arayışı olan ve birilerine hayır dediğinde onları kaybetmekten korkan bireyler, hayır demekte zorlanır ve sınırlarını çizebilmekte zorlanabilirler.
Nasıl Hayır Diyebilirsiniz?
1- Farkında Olmak Bir davranışımızı değiştirmek istiyorsak öncelikle onun farkında olmamız önemlidir. Bize hangi açılardan sorun yarattığı, hayatımızı ne kadar etkilediği, hangi sebeple yaptığımızı bilmek önemlidir. Ne için hayır diyemediğinizin farkına varmalısınız. Uyumsuz olmamak için mi? İnsanları kırmamak ve kaybetmekten korktuğunuz için mi? Kötü biri olarak yaftalanmamak için mi? Bunların farkında olmak önemlidir. Gerçekten uyumsuz biri olmak hayır demek midir? Bu sizi kötü biri mi yapar?
2- Önceliklerinizi Belirlemek Hayatta zamanımız önemlidir ve kıymetlidir. Sınırlarımızı bilebilmek, hayır diyebilmek için önceliklerimizi bilmeliyizdir. Sizin hayattaki öncelikleriniz nelerdir? Bunları belirleyin ve kavanozunuzu önce onlarla doldurun, ardından hayatta nelere hayır diyemiyorsunuz bunları ayırt edin. Hayır diyebilmek size zaman becerisi kazandırır ve daha az stres yaratır.
3- Net Olmak Kararlarınızı verirken ve sınırlarınızı çizerken net olun; çok fazla açıklama yapmadan önce “Benim buna vaktim var mı? Bu benim isteğimle uyuşuyor mu? Ben ne düşünüyorum, bunu gerçekten istiyor muyum?” gibi soruları sorarak biraz kendinize alan tanıyın, daha sonra net bir şekilde açıklamanızı yapın. Örneğin size gelen bir teklife gidecek bir halde değilsiniz ancak hayır demekte zorlanıyorsunuz; “Üzgünüm bugün şunlar oldu, böyle olduğu için aslında isterdim vs.” gibi cümleler yerine sadece, bugün çok yorgun olduğunuzu ama daha sonrası için başka bir şey sunabileceğinizi söyleyin ve (alternatif sunmak bunu yumuşatır) kendinizi ifade edin.
4- Düşüncelerinizi Sorgulamak Hayır demek o anda sizi gerçekten sorunlu ve uyumsuz biri mi yapar? Hayır dediğinizde bu sizi gerçekten sevilmez mi yapar? İnsanlara sizin gösterdiğiniz tavizi insanlardan da sizin beklemeniz doğal bir durumdur ve temel ihtiyacımızdır. Siz kendi içinizde kendinizden emin olup böyle olmadığını düşünüyor iseniz sorun yok, ancak bu karşı taraftan hissettiriliyorsa orada mesafe almanız gerektiren durumlar var demektir. Etkili bir hayırın içinde korku, kaygı değil netlik ve kendinden eminlik vardır. Hayır derken neyi isteyip istemediğinizi bilmek bu yüzden çok önemlidir ve bu noktada insanın kendini tanıması da bununla ilişkilidir. Siz kendinize neyi layık görüyorsunuz?
5- Hatırlatıcılar Kullanmak Hayır diyebilme becerisi alışkanlık gerektirir. Bu alışkanlığı geliştirmek için etrafta masanıza veya telefonunuza kısa ve küçük notlar bırakabilirsiniz. Örneğin; “Hayır demek benim hakkım”, “Kendimi ifade etmek beni kötü biri yapmaz” gibi etkili hatırlatıcılar kararlarınızın arkasında durmanızı daha kolaylaştıracak hale gelir.
6- Hayır Demek İçin Küçük Fırsatlar Yaratmak Hayır diyebilme becerisini hayatınızın içerisinde geliştirmek istiyor iseniz başlangıç olarak büyük hedefler planlama yerine küçük eylemlere odaklanmak sizi bu konuda daha çok cesaretlendirecektir. Hayatınızın içerisinde kendinize küçük hayır deme görevleri vermeye çalışın; bu görevleri birkaç adet düşünüp en kolaydan en zoruna doğru listeleyip (Bilişsel ve Davranışsal Terapi – Kademeli olarak üzerine gitme) kolaydan başlayarak verilen görevleri yerine getirebilirsiniz.
Tüm bunlara baktığımızda hayır diyebilme becerisini geliştirmek istiyor iseniz öz güven ve öz değer çalışmaları da yaparak bu adımı atabilirsiniz. Hayır diyebilmek için bu iki alan çok etkili ve bu işin temelidir; kendine değer veren ve öz güveni olan biri dışarıya karşı daha az onay arayışı içinde olup, kendi içinde kendine daha çok güvenecek ve değerini gerçek anlamda kendi içinde inşa etmesini bilecektir.
Hayır diyebilmek bizi özgürleştirir ve ruh sağlığımızı korumamızda çok etkilidir. Küçük bir ilk adım olarak bile kendinizi tanımakla başlayıp, neyi sevip sevmediğinizi, nelerden hoşlanıp hoşlanmadığınızı gözlemlemek bu süreci kolaylaştırır. Hayır diyebildiğinizde dümen sizde olur ve rotanızı kendi isteğinize göre şekillendirebilirsiniz.
