Akıllı telefonunuzda kaç fotoğraf var? Binlerce? Peki bunların kaçına gerçekten tekrar bakıyorsunuz?
Dijital çağda birçok insan farkında olmadan yeni bir alışkanlık geliştirdi: her şeyi saklamak. Okunmayan makale ekran görüntüleri, silinmeyen e-postalar, klasörlerde unutulmuş dosyalar ve binlerce fotoğraf… Bu davranış psikoloji literatüründe dijital istifleme (digital hoarding) olarak adlandırılmaktadır. Dijital istifleme, bireylerin dijital dosyaları aşırı şekilde biriktirmesi ve bunları silmekte zorlanması olarak tanımlanır (Neave, Jackson, Saxton & Hönekopp, 2019).
İstifleme Bozukluğu İle Benzerlikler
Bu davranış, psikolojide tanımlanan Hoarding Disorder ile bazı benzerlikler taşır. İstifleme bozukluğu, bireylerin eşyaları atmakta zorlanması ve zamanla aşırı bir birikim oluşturmasıyla karakterizedir ve American Psychiatric Association tarafından DSM-5’te ayrı bir bozukluk olarak tanımlanmıştır (APA, 2013). Fiziksel istifleme üzerine çalışan araştırmacılardan Randy O. Frost, bu davranışın çoğu zaman nesnelerin potansiyel değeri ve karar verme güçlüğü ile ilişkili olduğunu belirtir (Frost & Hartl, 1996).
Bilgi Kaybetme Korkusu ve Kayıptan Kaçınma
Dijital istiflemenin en önemli nedenlerinden biri bilgi kaybetme korkusudur. İnsanlar bir dosyayı silerken “Belki bir gün lazım olur” düşüncesine kapılabilir. Bu durum, insanların kayıpları kazançlardan daha güçlü algıladığını açıklayan kayıp kaçınması (loss aversion) kavramıyla ilişkilidir (Kahneman & Tversky, 1979).
Karar Verme Yorgunluğu
Bir diğer önemli faktör ise karar verme yorgunluğudur. Bir e-posta kutusunu veya fotoğraf arşivini temizlemek yüzlerce küçük karar gerektirir. Bu süreç zihinsel olarak yorucu olduğu için insanlar çoğu zaman dosyaları düzenlemek yerine hiç dokunmamayı tercih eder (Baumeister & Tierney, 2011).
Anılar ve Otobiyografik Hafıza
Dijital dosyalar aynı zamanda anılarla da ilişkilidir. Özellikle fotoğraflar ve mesajlar, bireylerin geçmiş deneyimlerini saklama biçimi hâline gelmiştir. Araştırmalar insanların dijital fotoğrafları otobiyografik hafızanın bir parçası olarak gördüğünü göstermektedir (Van House, 2011). Bu nedenle insanlar benzer fotoğrafları bile silmekte zorlanabilir.
Bilişsel Yük ve Dijital Dağınıklık
Her ne kadar dijital dağınıklık fiziksel dağınıklık kadar görünür olmasa da psikolojik etkileri olabilir. Aşırı bilgi birikimi bireylerde bilişsel yük oluşturabilir ve dikkat ile karar verme süreçlerini zorlaştırabilir (Eppler & Mengis, 2004). Bu durum ironik bir sonuç doğurur: Her şeyi saklamak, gerçekten önemli bilgilerin bulunmasını daha zor hâle getirebilir.
Dijital Minimalizm Yaklaşımı
Bu noktada bazı araştırmacılar ve teknoloji yazarları daha bilinçli bir teknoloji kullanımı önermektedir. Özellikle Cal Newport tarafından popülerleştirilen dijital minimalizm yaklaşımı, teknolojiyi daha seçici ve amaçlı kullanmayı savunur (Newport, 2019).
Sonuç olarak dijital istifleme yalnızca teknik bir alışkanlık değil, aynı zamanda psikolojik bir davranıştır. Bilginin sınırsız göründüğü bir dünyada her şeyi saklamak cazip olabilir; ancak bazen zihinsel netlik kazanmanın en basit yolu tek bir tuşa basmaktır: silmek.
Kaynakça
-
APA. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).
-
Baumeister, R. F., & Tierney, J. (2011). Willpower: Rediscovering the Greatest Human Strength.
-
Eppler, M. J., & Mengis, J. (2004). The concept of information overload: A review of literature. The Information Society.
-
Frost, R. O., & Hartl, T. L. (1996). A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding. Behaviour Research and Therapy.
-
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica.
-
Neave, N., Jackson, R., Saxton, T., & Hönekopp, J. (2019). The psychology of digital hoarding. Computers in Human Behavior.
-
Newport, C. (2019). Digital Minimalism.
-
Van House, N. (2011). Personal photography and the uses of the visual. Visual Studies.
