Kadınların yeterlilik seviyelerini kanıtlamaya sürekli ihtiyaçları varmış gibi mücadele ettiklerine şahit oluyoruz. Bu yazıda, bu performans sahnesinde en çok sınandıkları alanlardan biri olan doğum kavramının ve beraberinde getirdiği diğer problemlerin kadınlar üzerinde yarattığı psikolojik baskıyı ele alacağım.
Doğum Biçimi mi, Değer Biçimi mi?
Kadınların tasarrufunda olması gereken doğum şekli, kadınlar dışında herkesin üzerinde söz hakkı olduğuna inandığı işgal edilmiş bir alana dönüşmüş durumda. Tıbbi gereklilikler dışında hiçbir baskının anne üzerinde hakkı olmamalıdır. Zaten yeterince sancılı ve kırılgan geçebilecek bu süreci kolaylaştırmak, annenin çevresindeki insanların sorumluluğudur.
Hiçbir kadına doğum şekli üzerinden değer atfedilemez. Bu tercihleri nedeniyle yetersizlik baskısına maruz bırakılmamalıdırlar.
Sezaryen Doğum: Hatalı Üretim Mantığı
Toplumun diline bilinçdışı şekilde yerleşen ifadeler, zaten ağır bir dönemden geçen kadınların yükünü daha da artırabilmektedir. Özellikle sezaryen doğum sonrasında kullanılan “tembel doğum”, “normal olmadı”, “kolay yolu seçti” gibi ifadeler, fabrikadan hatalı çıkmış bir ürün için söylenebilirdi.
Oysa kadın bedeni bir fabrika değildir; bebek de bir üretim nesnesi değildir. Kadın bedeninin hiçbir dönemde bir performans alanına dönüştürülmesine izin verilmemelidir.
Her Kadın Anne Olmak İster mi?
Annelik içgüdüsü mutlak ve evrensel bir gerçek değildir.
Biyolojik olarak insanlarda bakım verme eğilimi vardır; buna bağlanma sistemi ve oksitosin gibi hormonlar eşlik eder. Fakat bu, “her kadın doğuştan anne olmak ister” anlamına gelmez.
Psikolojide içgüdü kavramı sanıldığı kadar katı değildir. Davranışlarımız yalnızca biyolojiyle değil; kişilik örüntülerimiz, çocukluk deneyimlerimiz, bağlanma stili, travmalarımız, hedeflerimiz ve içinde yaşadığımız kültür tarafından şekillenir.
Kimi kadınlar çocuk sahibi olma arzusunu derinden hissederken, bazıları bunu hiç hissetmeyebilir ya da zamanla fikir değiştirebilir. Bu bir eksiklik ya da doğaya aykırılık değildir. Çünkü bakım verme kapasitesi ile anne olma isteği aynı şey değildir. Toplumsal roller ile bireysel istekler her zaman örtüşmez.
Toplum çoğu zaman anneliği kadınlık kimliğinin doğal ve kaçınılmaz bir uzantısı gibi sunar. Oysa psikolojik açıdan sağlıklı olan, bireyin hür iradesiyle karar vermesidir; zorunluluk duygusuyla değil.
Çocuk istemeyen ya da anne olmak isteyip de olamayan kadınların maruz kaldığı “eksik”, “yarım” ya da “bencil” etiketleri, toplumsal kalıpların bir yansımasıdır. Oysa her kadın annelik içgüdüsüyle doğmaz ve her kadın anne olmak zorunda değildir.
Annelik kaçınılmaz bir son değil, içten bir tercihtir.
Kutsallık Kıskacı
Toplumun kadınlara yüklediği iki uç rol vardır: fedakâr, azize anne ve yetersiz, şikâyet eden kadın.
Bir kadına çoğu zaman anne kimliği üzerinden statü atfedilir. Kadın anneyse hakkı ödenmez, eli öpülecek ve hataları görmezden gelinecek kişidir. Anne değilse, yanlış seçimlerinin kurbanı ve hataları konuşulabilen kişiye dönüşür.
Kutsal anlatılarda anneliğe atfedilen mutlak affedicilik, anne kimliğinin toplum tarafından sorgulanamaz bir konuma yerleştirilmesinde büyük rol oynamaktadır. Oysa kutsallık atfedilen her rol, aynı zamanda insanlığın inkârıdır.
Kadın ne azize ne de suçlu olmak zorundadır. Sadece insan olarak kalması yeterlidir.
Devletler, Tıp ve “Normal” Doğum Söylemi
Burada kullanılan “normal” kelimesinin alt anlamına dikkat etmek gerekir. Normal; “doğal” mı demektir? “Ahlaki olarak doğru” mu? Yoksa bir devlet politikası mı?
Devletlerin ve sağlık politikalarının doğum biçimleri üzerinden nüfus, maliyet ve sağlık yönetimi kurması; kadının bedenini bireysel bir alandan kamusal bir meseleye dönüştürür. Böylece “normal” kelimesi yalnızca tıbbi bir terim olmaktan çıkar, politik bir anlam kazanır.
“Normal doğum” söylemi, farklı bir doğum deneyimi yaşayan kadında bilinçdışı bir eksiklik ve başarısızlık hissi yaratabilir. Oysa doğum şekli, kadının yeterliliğinin değil; içinde bulunduğu koşulların ve tercihlerinin sonucudur.
Kadın bedeni, kelimelerle üzerinde hâkimiyet kurulacak bir alan değil; kadının özne olarak karar vereceği bir alandır.
Doğum Sonrası Gerçek: Postpartum Depresyon
Doğum, yalnızca bir bebeğin dünyaya gelişi değildir; kadının eski kimliğinin çözülmesi ve yeni bir kimliğin inşa edilmesidir. Bu geçiş süreci yas, kayıp ve belirsizlik duygularını da beraberinde getirebilir.
Postpartum depresyon, yeterince dikkat kesilmeyen ciddi bir ruh sağlığı problemidir. Yalnızca geçici bir hüzün hâli değildir; yoğun kaygı, ağlama nöbetleri, değersizlik düşünceleri ve bazen kaçma isteğiyle kendini gösterebilir. Anne bu dönemde bebeğine, çevresine ve hatta kendisine yabancılaşabilir.
Her anne bebeğini ilk anda yoğun bir sevgiyle karşılamayabilir. Bağlanma bazen zaman ister. Ancak toplumun “annelik en mutlu andır” ya da “mutlu olman gerekiyor” gibi söylemleri, annenin yaşadığı gerçeklikle çatıştığında depresif belirtiler daha da derinleşebilir.
Her süreç biriciktir. Bu nedenle sarf edilen cümlelere dikkat etmek hepimizin sorumluluğudur.
Annenin mutsuzluğu bir ayıp değil, bir sinyaldir. Görmezden gelmek değil, duymak gerekir.
Annelik Ne Zaman Başlar?
Annelik tek bir anda başlamaz. Ne yalnızca doğum masasında ne de iki çizginin görüldüğü ilk dakikada.
Annelik, süreklilik içinde kurulan bir ilişkidir. Çocuk için belirleyici olan biyolojik temasın kendisi değil, tekrar eden güven deneyimleridir. İhtiyacına cevap verilen, görülüp duyulan çocuk, dünyayı güvenli bir yer olarak kodlamaya başlar.
Annelik de bu tekrar eden karşılaşmalarda inşa edilir. Bir dokunuşla değil; temasın sürdürülebilmesiyle, bir başkasının varlığını sorumlulukla ve şefkatle taşıyabilme kapasitesiyle başlar.
Sonuç
Kadınların yeterliliklerini kanıtlamak zorunda bırakıldığı bu performans sahnesinde, doğum bir değer ölçüm aracına dönüştürülmemelidir. Ne doğum biçimi, ne annelik tercihi, ne de anneliği yaşayış şekli bir kadının değerini belirler.
Kadın bedeni bir sınav alanı değildir. Annelik bir rol değil, bir ilişki biçimidir. Ve her kadın, kutsanmadan da yargılanmadan da var olma hakkına sahiptir. İnsan olmak yeterlidir.
