Bir bireyin dünya ile kurduğu ilk ilişki kucağa alındığı an, hayatının tümünü etkileyecek şekilde hikayesi yazılmaya başlar. Bebek annesi onu ilk kucağına aldığında bir güven haritası oluşturmaya başlar. Bu harita, ona hayatı boyunca eşlik edecek ve kişilerarası ilişkilerini belirleyecek örüntüleri oluşturur. Anne, bebeğin ilk güven kaynağıdır. Bu durumda bakım vericinin rolü, erken gelişim dönemindeki etkileşimlerde önemli bir unsurdur. Bir çocuğun ilk ilişkisi annesi ile gelişir. Bu ilişki bir şablon görevi görür ve kişinin gelecekteki duygusal ilişkilerindeki bireysel yeteneklerini kalıcı olarak biçimlendirir. Aynı zamanda anne ile bu ilk ilişki çocuğun kişiliğinin gelişimini belirler; uyum yeteneği, patolojilere karşı psikolojik sağlamlığını ve direncini şekillendirir.
Maternal Bağlanma
Araştırmalara göre, anne ile gelişen bu ilişki sayesinde çocuk sevilmeye değer olduğu inancını inşa eder. Bu annenin tutumlarına bağlı olarak maternal bağlanma ile gerçekleşir. Maternal bağlanma; anne ve çocuk arasında gelişen sıcak, sürekli yakın bir ilişkinin olması ve bu durumdan hem annenin hem de çocuğun memnun olmasıdır. Anne–bebek arasındaki bağlanmanın en önemli bölümü doğumdan hemen önce başlayarak doğum sonrası aylarda gelişerek devam eder. Anne–bebek ilişkisinin gelişiminde en hassas dönemler doğum ve doğumdan sonraki ilk günlerdir. Bu dönemde bağlanma yoğun bir şekilde yaşanır ve anne–bebek ilişkisinin başlatılması için elverişli bir zamandır.
Maternal bağlanma, 3 evre ile özetlenebilir. Bu evreler:
1. Tanışma Evresi
Tüm insan ilişkilerinin temelini oluşturur ve bağlanma sürecinin ilk adımıdır. Bu evre, doğumdan sonraki ilk 48 saattir. Anne bebek ile göz teması kurmaya başlar, bebeği sistematik olarak dokunur.
2. Sahiplenme Evresi
Doğum sonrası 3. günde başlar ve 6 haftaya kadar sürer. Anne rolünün benimsendiği bir evredir. Bebeğe ismi veya cinsiyeti (oğlum, kızım gibi) ile seslenilmeye başlanır. Anne bebekleri ile yakınlık kurarlar ve sözlü veya sözsüz duygular karşılıklı olarak yansıtılır. Anneler bu dönemde, bebeğin temel gereksinimlerine vermesi gereken yanıtları öğrenir.
3. Bağlanma Evresi
Doğumdan sonraki 6–8 haftayı kapsar. Anne–çocuk arasındaki karşılıklı ilişki ve uyum belirgin bir şekilde görülür. Anne–bebek arasındaki sevgi ve derin bağlanma duygusu bu evrede oluşur.
Bu erken dönemlerde bağlanma özellikle erken ten tene temas, kanguru yöntemi ve odanın paylaşılması gibi uygulamalar ile desteklenir. Bu uygulamalar, uygun bağlanma davranışlarını destekleyici niteliktedir. Bebeğin yatıştırılması, kucaklanması, ismi ile seslenilmesi, konuşulması, göz göze temas kurulması ve uygun şekillerde beslenmesi bağlanmayı destekler ve geliştirir niteliktedir.
İçsel Çalışan Model
Bebeğin yaşamının ilk dönemlerinde ebeveyni ile etkileşimi, ihtiyaç anında ebeveynin ne ölçüde ulaşılabilir olduğu ve yakın temas kurulması halinde ebeveynin bebeğe yönelik davranışları bebeğin zihninde bilişsel kodlamalar oluşturur. Bu kodlamalar içsel çalışan model olarak adlandırılır. İçsel çalışan model 3 alt başlıkta incelenir ve zihinsel temsilleri ifade etmektedir:
1- Benlik modeli: kişinin sevilmeye ve değer görmeye ilişkin inancı
2- Başkaları modeli: kişinin ihtiyaç halinde başkalarının yardıma olan hazırlığı ve bu yardımın ulaşılabilir olmasına yönelik inancı
3- Kişilerarası ilişkiler modeli: kişilerarası ilişkilerde ortaya çıkan durumlara yönelik yaklaşımlar
Bağlanma temel olarak bireylerin duygusal ihtiyaçlarını karşılamak, güven arayışı ve ilişkilerdeki dengeyi sağlama çabası üzerine kuruludur. Bu içsel çalışan model ile kişinin bağlanma stili şekillenir. Bağlanma stillerinin en önemli ayırt edici özelliği kişinin kendi değeri ve başkaları ile ilişkisinin stillerini oluşturur. Bu stiller, dörtlü bağlanma modeli olarak bilinir. Güvenli ve güvensiz bağlanma stilleri içsel çalışan modele bağlı olarak yorumlanır. Güvensiz bağlanmada 3 farklı şekilde benlik ve başkaları modeli bulunur: saplantılı bağlanma, kayıtsız bağlanma ve korkulu bağlanma.
Güvenli Bağlanma
Birey, sevgi ve değer ile bir benlik modeli geliştirir. Yardıma ihtiyacı olduğunda başkalarından destek görebileceğine inanır ve başkaları modelinde güven duygusu vardır. Kişilerarası ilişkilerde olumlu deneyimler yaşarlar ve yakınlık kurma konularında başarılıdırlar. Genel olarak güvenli bağlanan kişi kendisini sevilebilir, güvenilir olarak tanımlar. Diğer kişileri kabul edici bir tutum ile karşılar. Bu kişiler terk edilme korkusu yaşamazlar. Yakınlık kurarken özerkliklerine de önem gösterirler.
Saplantılı Bağlanma
İçsel çalışan modele bakıldığında saplantılı bağlanma, benlik değerinin olumsuz olduğu, kişinin kendini sevilmeye değer görmediği bir bağlanma stilidir. Başkaları modeli ise olumludur. Saplantılı bağlanan kişiler kendilerini değersiz ve yetersiz gördükleri için diğerlerinin onayını ve kabulünü almayı önemserler. Benlik modelinin olumsuz olması nedeniyle özgüven eksikliği ile karşı karşıya kalabilirler. Yakın ilişkilerinde takıntılı olma eğilimleri vardır ve ilişkilerinden gerçekçi olmayan beklentileri olabilir.
Kayıtsız Bağlanma
Benlik modeli olumlu fakat başkaları modeli olumsuz olan bireyler kayıtsız bağlanma stili gösterirler. Bu kişiler diğer insanları güvensiz bulduğundan ve özerkliğe aşırı önem verdiklerinden yakınlık kurmaktan kaçınırlar. Başkalarına ihtiyaç duymazlar ve yakın ilişkilerin önemi olmadığını düşünürler. Yakın ilişkiler kurmaktan kaçınmanın kendilerini hayal kırıklığından koruyacağını düşünürler. Genellikle kendilerine zaman ayırır ve kendi hobileri ile ilgilenirler.
Korkulu Bağlanma
Olumsuz benlik ve olumsuz diğerleri modeli geliştirmişlerdir. Korkulu bağlanan kişiler kendilerini sevmeye değer bulmazlar ve aynı şekilde diğerleri ile yakınlık kurmazlar ve ihtiyaç duymazlar. Reddedilme ve kaybetme duygularını yaşamamak için diğer kişilerden kaçınırlar. Değersizlik duygularından dolayı başkalarını da güvenilmez ve reddedici olarak tanımlarlar.
Güvenli ve Güvensiz Bağlanmada Ebeveyn ve Çocuk
Güvenli bağlanmış çocuklar: sıkıntılı olduklarında bakım verenleri tarafından destekleyici, sevgi dolu ve yardımcı yanıt almışlardır. Belirsizlik ve tutarsızlık ile daha az karşılaşırlar. Karşılaştıkları ile daha kolay baş etmeyi öğrenmişlerdir. Tehdit altında olduklarında başkaları tarafından güvene alınmayı beklerler.
Güvensiz bağlanan çocuklar: ebeveynleri tarafından yetersiz, düzensiz ve yersiz şekilde yanıt almışlardır. Tehdit altında olduklarında başkaları tarafından güvence altına alınmayı beklemezler. İçselleştirmiş oldukları olumsuz modelleri kendileri düzeltmekte zorluk yaşarlar.
Sonuç
Sonuç olarak, anne ile başlayan bağlanma davranışı, bireyin kişiliği, başa çıkabilme mekanizmaları ve yaşam boyunca kuracağı kişilerarası ilişkileri belirleyen yapı taşlarıdır. Erken dönemde bakım verene duyulan güven, bireyin gelecekte dünyayı nasıl algılayacağına dair güçlü bir içsel rehber oluşturur. Bu dönemde ebeveynin duyarlılığı, duygusal ihtiyaçlara verilen yanıtlar ve sunduğu bağ, çocuğun benlik ve diğerleri modelini oluşturur.
Aynı zamanda sorunlarla nasıl başa çıktığını ve psikolojik sağlamlığını da etkiler. Kişi güvensiz bağlanma stiline sahipse kendisi ile ilgili konularda özgüven eksiklikleri, kaygı, düşük özdeğer gibi durumlar yaşayabilir. Bunlara ek olarak kişilerarası ilişkilerinde kaçınma ve zorlanma durumları deneyimleyebilir.
Bu nedenle bağlanma, sadece çocukluk dönemi ile sınırlı olmayan, kişilik yapısını, patolojiye yatkınlığı ve ilişkisel örüntüleri doğrudan etkileyen bir gelişimsel süreç olarak ele alınır.
