Bir noktada fark edersin. Hayatın doludur ama içinde garip bir boşluk vardır. İnsanlarla berabersindir ama kendinle temasın zayıflamıştır. Kararlar alırsın ama o kararların sana mı ait olduğunu bilemezsin. Ve bir gün şu soru sessizce belirir: “Ben gerçekten ne istiyorum?”
Bu soru çoğu zaman kolay cevaplanmaz. Çünkü bazı insanlar hayatlarını yavaş yavaş, fark etmeden kendilerinden uzaklaşarak kurarlar. Başkalarının beklentilerine uyum sağlamak, onları hayal kırıklığına uğratmamak, sevilmek ya da kabul görmek adına verilen küçük tavizler zamanla birikir. Ve bu birikim, kişinin kendi iç sesini duyamadığı bir noktaya dönüşebilir.
Psikolojide bu durum sıklıkla “kendine yabancılaşma” ya da öz-benlikten uzaklaşma olarak ele alınır. Özellikle Carl Rogers’ın ortaya koyduğu kuramda, bireyin “gerçek benliği” ile “olması gerektiğine inandığı benlik” arasındaki uyumsuzluk, içsel gerilim ve huzursuzluk yaratır. Kişi, dış dünyanın beklentilerine uyum sağladıkça kabul görür; ancak bu uyum arttıkça kendine aitliği azalır.
Bu süreç çoğu zaman çocuklukta başlar. Sevgi ve kabulün koşullara bağlı olduğu ortamlarda büyüyen bireyler, kendi ihtiyaç ve duygularını geri plana atmayı öğrenebilir. “Uslu olursam sevilirim”, “başarılı olursam değerliyim”, “sorun çıkarmazsam kabul edilirim” gibi örtük mesajlar zamanla içselleştirilir. Bu durum, ilerleyen yaşlarda kişinin kendi isteklerini fark etmekte zorlanmasına neden olabilir.
Bu noktada Donald Winnicott’un “sahte benlik” kavramı önemli bir açıklama sunar. Winnicott’a göre birey, çevrenin beklentilerine uyum sağlamak için gerçek duygularını bastırdığında bir “sahte benlik” geliştirir. Bu sahte benlik, kişiyi dış dünyada işlevsel kılar; ancak içsel olarak bir kopukluk yaratır. Kişi bir rolü başarıyla oynar ama o rolün içinde kendini hissetmez.
Günlük yaşamda bu yabancılaşma farklı şekillerde kendini gösterebilir. Sürekli başkalarının ihtiyaçlarını önceliklendirmek, “hayır” diyememek, yalnız kalındığında huzursuz hissetmek ya da alınan kararlardan sonra bile içsel bir tatminsizlik yaşamak bu belirtilerden bazılarıdır. Kişi dışarıdan bakıldığında “uyumlu”, “fedakâr” ya da “güçlü” olarak tanımlanabilir; ancak iç dünyasında belirsiz bir eksiklik hissi taşır.
Modern yaşam bu süreci daha da karmaşık hale getirir. Sosyal medya, başarı ve mutluluğun belirli kalıplarını sürekli yeniden üretir. Nasıl yaşanması gerektiğine dair görünmez bir standart sunar. Bu standartlara uyum sağlamak, bireyin kendi iç referanslarını daha da zayıflatabilir. İnsan, başkalarının hayatına bakarak kendi hayatını şekillendirmeye başladığında, kendine yabancılaşma derinleşir.
Ancak bu durum kalıcı olmak zorunda değildir. Kendine yabancılaşma fark edildiği anda, aynı zamanda geri dönüşün de başlangıcı olabilir. Bu noktada en önemli adım, kişinin kendi iç dünyasıyla yeniden temas kurmasıdır.
Bu temas çoğu zaman basit gibi görünen ama derinliği olan sorularla başlar: “Ben ne hissediyorum?” “Ben ne istiyorum?” “Bunu gerçekten ben mi seçtim?”
Bu soruların cevapları her zaman hemen netleşmez. Çünkü uzun süre bastırılan ihtiyaçlar ve duygular, ilk anda belirsiz hissedilebilir. Ancak bu belirsizlik bir eksiklik değil, yeniden kendine yaklaşmanın doğal bir parçasıdır.
Kendine yabancılaşmayı fark etmek her zaman rahatlatıcı değildir; çoğu zaman beraberinde bir huzursuzluk ve kaygı da getirir. Çünkü kişi ilk kez, bugüne kadar kurduğu hayatın ne kadarının gerçekten kendisine ait olduğunu sorgulamaya başlar. Bu farkındalık; bazı ilişkileri, alışkanlıkları ve hatta kimlik tanımlarını yeniden gözden geçirmeyi gerektirebilir. Değişim ihtimali özgürleştirici olduğu kadar belirsizdir de. Bu yüzden birçok insan, kendine yaklaşmak ile alıştığı düzeni korumak arasında kalır.
Oysa kendine yabancılaşarak sürdürlenen bir uyum, kısa vadede güvenli hissettirse de uzun vadede içsel bir kopukluk yaratır. Kişi ancak kendiyle daha dürüst bir ilişki kurmaya başladığında, dış dünyayla kurduğu bağ da daha gerçek, daha sade ve daha dengeli bir hale gelir.
Kendine yaklaşmak, çoğu zaman başkalarından biraz uzaklaşmayı gerektirir. Sürekli dışarıya yönelen dikkat, içeriye çevrildiğinde; kişi ilk kez kendi sesini duymaya başlar. Bu süreçte sınır koymak önemli bir yer tutar. Çünkü sınırlar yalnızca başkalarına değil, aynı zamanda kişinin kendine söylediği bir cümledir: “Benim de ihtiyaçlarım var ve bu ihtiyaçlar önemlidir.”
Ayrıca yalnız kalabilme kapasitesi de bu süreçte belirleyicidir. Sürekli başkalarıyla olmak, bazen kendinden kaçmanın bir yolu olabilir. Oysa yalnızlık, doğru şekilde deneyimlendiğinde, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin en önemli alanlarından biridir.
Kendine yabancılaşma çoğu zaman dramatik bir kopuşla değil, küçük ve sessiz adımlarla gerçekleşir. Aynı şekilde geri dönüş de büyük değişimlerle değil, küçük farkındalıklarla başlar. Kendi duygunu fark etmek, istemediğin bir şeye “hayır” demek, gerçekten istediğin bir şeyi seçmek… Bu küçük adımlar zamanla kişinin kendine yaklaşmasını sağlar.
Belki de en önemli gerçek şudur: İnsan başkalarıyla kurduğu ilişkiler kadar, kendisiyle kurduğu ilişki içinde de yaşar. Ve bazen hayatın en önemli farkındalık şudur: Herkesle uyumlu olmayı başarmış olabilirsin… Ama kendinle uyumlu musun?
Kaynaklar
-
Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person.
-
Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment.
-
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and self-determination. Psychological Inquiry. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
-
Harter, S. (2002). Authenticity. Handbook of Positive Psychology.
