Modern çağın getirileriyle maruz kaldığımız yoğun uyaran bombardımanı ve hız kültürü içerisinde, hayatı genellikle birbiri ardına eklediğimiz görevler dizisi olarak deneyimlemekteyiz. Gündelik hayatın koşturmacası, akademik yükümlülükler, profesyonel hedefler ve daha nicesi arasında sıkışan zihin için hobi edinmek, popüler kültürde çoğu zaman bir “boş zaman aktivitesi” olarak etiketlenir. Ancak psikoloji bilimi, hobileri pasif bir eylemden ziyade, “Aktif Serbest Zaman” olarak tanımlar ve ruh sağlığının korunmasında kritik bir önleyici mekanizma olarak görür (Stebbins, 2007). Peki, üretkenlik konusunda insan zihni neden maddi bir karşılığı olmayan bu eylemlere ihtiyaç duyar?

Hobilerin Psikolojik Temelleri: Özerklik, Yeterlilik ve İlişkisellik

Literatürde bu sorunun cevabı, insanın temel psikolojik ihtiyaçlarında yatmaktadır. Deci ve Ryan’ın geliştirdiği Öz-Belirleme Kuramı, insanın psikolojik bütünlüğünü koruyabilmesi için üç temel ihtiyacın doyurulması gerektiğini savunur: Özerklik, Yeterlilik ve İlişkisellik (Deci & Ryan, 2000). Dünyamız koşullarında ve modern çalışma hayatında bireyler, zamanlarının büyük bir kısmını dışsal zorunluluklarla (iş, okul, sosyal beklentiler) geçirir ve bu durum “özerklik” hissini zedeler. Hobilerimiz, tam da bu noktada kişinin kontrolü yeniden eline aldığı, dışarıdan bir ödül beklemeden sadece eylemin kendisinden doyum aldığı içsel motivasyon alanıdır.

Akış Deneyimi: Zihnin Dinlendiği ve Yenilendiği Alan

Hobilerin iyileştirici gücü, sadece motivasyonla sınırlı değildir, nörobiyolojik bir süreci de tetikler. Kişi, beceri düzeyi ile zorluk seviyesinin dengelendiği bir uğraşla (mesela; resim yapmak, kod yazmak veya bir enstrüman çalmak) meşgul olduğunda, Csikszentmihalyi’nin “Akış” olarak adlandırdığı optimal deneyim durumuna geçer (Csikszentmihalyi, 1990). Bu evrede zaman algısı bükülür, benlik bilinci kaybolur ve zihnin sürekli geçmişi ya da geleceği sorgulayan döngüsü kırılır. Bu süreç, beynin ödül merkezini uyararak dopamin salgılanmasını sağlar ve doğal bir stres azaltıcı işlevi görür. Newman ve arkadaşlarının (2014) öne sürdüğü DRAMMA Modeli de bu süreci destekler; hobiler bireye stresten kopma ve ustalık hissi sağlayarak psikolojik sağlığı yeniler.

Hobilerin Dijital Dünyada Ticarileşmesi: Aşırı Haklılandırma Tuzağı

Her ne kadar teorik olarak böyle olsa da günümüzde bu masum ve iyileştirici süreç, ciddi bir tehdit altındadır. Sosyal medyanın yükselişiyle birlikte hobiler, kişinin kendine sakladığı mahrem bir sığınak olmaktan çıkıp, “pazarlanması gereken bir içerik” hâline dönüşmüştür. Bireyler artık “resim yapmanın hazzını” değil, “resim yaparken çekilen videonun alacağı etkileşimi” öncelemeye başlamıştır.

Psikolojide bu durum, içsel motivasyonun dışsal ödüllerle (beğeni veya onaylanma) yer değiştirmesi sonucu hazzın azalması anlamına gelen “Aşırı Haklılandırma Etkisi” riskini doğurur. Kimsenin görmediği, sadece kendimiz için yaptığımız ve kusurlu olma hakkımızın bizde gizli olduğu o güvenli alanlar giderek daralmaktadır. Her hobinin bir girişimcilik hikâyesine veya Instagram gönderisine dönüşme baskısı, bireyin olma hâlinden uzaklaşıp sürekli bir yapma, gösterme hâline hapsolmasına neden olmaktadır.

Sonuç: Hobiler Ruh Sağlığı İçin Bir Sığınaktır

Sonuç olarak; hobi edinmek modern insanın kendine ayırdığı en saygın alandır. Bu alanın dijital dünyanın vitrin kültürüne kurban edilmemesi, psikolojik sağlamlığımız için elzemdir. Bilimsel verilerin ışığında söylenebilir ki; bir hobiye sahip olmak sadece keyifli vakit geçirmek değil, zihinsel esnekliği artıran ve benliği onaran bilişsel bir yatırımdır. Belki de ihtiyacımız olan şey, “paylaşmak için” değil, sadece ruhumuzu iyileştirmek için, kapalı kapılar ardında kendimizle baş başa kalacağımız o sessiz uğraşlara geri dönmektir…

Kaynakça

• Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row.

• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01

• Newman, D. B., Tay, L., & Diener, E. (2014). Leisure and subjective well-being: A model of psychological mechanisms as mediating factors. Journal of Happiness Studies, 15, 555-578. https://doi.org/10.1007/s10902-013-9435-x

• Stebbins, R. A. (2007). Serious leisure: A perspective for our time. Transaction Publishers.