Birçok insan için bir Nobel ödülü kazanmış bilim insanının başarısı hayranlık uyandırıcıdır ama çoğu zaman rahatsız edici değildir. Aynı şekilde uluslararası bir sanatçının başarısı ilham verici olabilir fakat kişisel bir huzursuzluk yaratmaz. Buna karşılık, bizimle aynı üniversiteden mezun olan birinin kariyerinin hızla ilerlediğini görmek, yakın bir arkadaşın çok mutlu bir ilişki yaşadığını fark etmek ya da aynı meslekte çalışan birinin daha görünür hale gelmesi çok daha karmaşık duygular uyandırabilir. Hayranlık, kıskançlık, eksiklik hissi ve kendini sorgulama çoğu zaman aynı anda ortaya çıkar. Bu durum çoğu insanın zaman zaman deneyimlediği, fakat çoğu zaman yeterince üzerine düşünmediği psikolojik bir mekanizmanın sonucudur: yakın sosyal karşılaştırma.
Psikolojide insanlar kendilerini değerlendirirken çoğu zaman nesnel ölçütlere değil, sosyal referans noktalarına başvurur. Başka bir deyişle, insanlar kim olduklarını ve nerede durduklarını anlamak için başkalarına bakarlar. Bu fikir ilk olarak sosyal psikolog Leon Festinger tarafından ortaya konan Sosyal Karşılaştırma Kuramı ile sistematik biçimde açıklanmıştır. Kurama göre insanlar kendi yeteneklerini, başarılarını ve değerlerini değerlendirmek için başkalarıyla kıyaslama eğilimindedir. Ancak bu karşılaştırmalar rastgele kişilerle yapılmaz. Zihin çoğu zaman kendine en yakın referans grubunu seçer: benzer yaş, benzer eğitim, benzer yaşam koşulları veya benzer sosyal çevre.
İşte tam da bu nedenle, bize benzeyen insanların başarıları daha güçlü duygusal tepkiler doğurur. Çünkü bu kişiler yalnızca “başarılı insanlar” değildir; aynı zamanda zihnin içinde şu soruyu tetikleyen kişilerdir: “Eğer aynı noktadan başladıysak, neden o başardı da ben başaramadım?” Bu soru yalnızca bir karşılaştırma değildir; aynı zamanda kişinin kendi potansiyelini, seçimlerini ve yaşam yolunu sorgulamasına neden olur.
Psikolojik açıdan bakıldığında bu durumun birkaç önemli nedeni vardır. İlk olarak, benzer kişilerle yapılan karşılaştırmalar daha anlamlı ve daha gerçekçi görünür. Örneğin çok farklı bir yaşam koşuluna sahip birinin başarısını gördüğümüzde, zihnimiz bunu çoğu zaman açıklayabilir: farklı fırsatlar, farklı çevre, farklı yetenekler. Ancak bize benzeyen birinin başarısı bu açıklamaları zorlaştırır. Zihnin içindeki “eşit koşullar” algısı karşılaştırmayı daha keskin hale getirir.
İkinci olarak, benzer kişilerle yapılan karşılaştırmalar benlik değerini daha doğrudan etkiler. İnsanların kendilerine dair algısı büyük ölçüde sosyal bağlam içinde şekillenir. Aynı ortamda bulunan birinin daha fazla takdir görmesi, daha başarılı olması veya daha mutlu görünmesi kişide yalnızca hayranlık uyandırmaz; aynı zamanda kendi konumunu sorgulama eğilimi doğurabilir. Bu durum özellikle kişinin kendilik değerini başarı, görünürlük veya sosyal onay gibi dış faktörlere dayandırdığı durumlarda daha belirgin hale gelir.
Üçüncü olarak, bu tür karşılaştırmalar psikolojide benlik tehdidi olarak adlandırılan bir deneyim yaratabilir. Bir başkasının başarısı, özellikle de bize benzeyen birinin başarısı, kişinin kendine dair olumlu algısıyla çelişebilir. Örneğin kişi kendisini yetenekli veya başarılı biri olarak görüyorsa fakat yakın çevresindeki birinin daha hızlı ilerlediğini fark ediyorsa zihinde bir gerilim oluşabilir. Bu gerilim bazen motive edici olabilir ve kişiyi gelişmeye yönlendirebilir. Ancak bazen de kişi bu rahatsızlığı azaltmak için farklı psikolojik yollar kullanabilir. Başarıyı küçümsemek, kusur aramak ya da karşılaştırmadan kaçınmak bu savunma yollarından bazılarıdır.
Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Benzer kişilerle yapılan karşılaştırmalar her zaman olumsuz sonuçlar doğurmaz. Aslında birçok durumda bu tür karşılaştırmalar gelişim için güçlü bir motivasyon kaynağı olabilir. İnsanlar çoğu zaman kendilerine benzeyen birinin başardığını gördüklerinde şu düşünceyi de geliştirebilir: “Eğer o başardıysa ben de başarabilirim.” Bu tür bir karşılaştırma psikolojide “ilham verici yukarı yönlü karşılaştırma” olarak adlandırılır. Bu durumda kişi kendisini küçültmek yerine potansiyelini genişletme yönünde hareket eder.
Ancak aynı mekanizma farklı psikolojik koşullarda farklı sonuçlar doğurabilir. Özellikle kişinin özsaygısı kırılgan olduğunda veya kendilik değeri sürekli dış onaya bağlı olduğunda, benzer kişilerin başarıları daha fazla tehdit algısı yaratabilir. Böyle durumlarda hayranlık ile kıskançlık iç içe geçebilir. Kişi hem diğerinin başarısını takdir eder hem de kendi konumunu sorgulamaktan dolayı huzursuzluk hissedebilir.
Romantik ilişkilerde de benzer bir dinamik görülebilir. Örneğin bir kişi kendi ilişkisinde sorunlar yaşarken yakın bir arkadaşının çok uyumlu bir ilişki içinde olduğunu gördüğünde yalnızca o ilişkiyi gözlemlemez; aynı zamanda kendi ilişkisinin durumunu da değerlendirmeye başlar. Zihin doğal olarak karşılaştırma yapar: “Onların ilişkisi neden daha uyumlu görünüyor?” Bu tür sorular bazen ilişki hakkında farkındalık yaratabilirken bazen de kişinin kendi deneyimini daha olumsuz algılamasına neden olabilir.
Sonuç olarak, bize benzeyen insanların başarılarının veya mutluluğunun daha güçlü duygular uyandırması insan psikolojisinin doğal bir parçasıdır. İnsan zihni kendini izole bir varlık olarak değil, sosyal bir bağlam içinde anlamlandırır. Bu nedenle bireyler kim olduklarını ve nerede durduklarını çoğu zaman çevrelerindeki benzer insanlara bakarak değerlendirir. Bu mekanizma zaman zaman karmaşık duygular yaratabilir; ancak aynı zamanda kişisel gelişim için önemli bir fırsat da sunar. Çünkü çoğu zaman bizi en çok düşündüren karşılaştırmalar, aynı zamanda kendimizi en çok yeniden değerlendirdiğimiz anlardır.
Kaynakça
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
