Zorbalık, çocukluk ve ergenlik döneminde en sık karşılaşılan ancak etkileri çoğu zaman fark edilmeyen veya geç fark edilen psikososyal risklerden biridir. Uzun yıllar boyunca “çocuklar arasında olur” söylemiyle sıradanlaştırılan bu olgu, güncel psikoloji literatüründe daha sık ele alınmaktadır. Araştırmalar, zorbalığın yalnızca okul ortamında yaşanan geçici bir stres kaynağı olmadığını; çocuğun duygusal gelişimi, benlik algısı ve uzun vadeli psikolojik iyi oluşu üzerinde kalıcı etkiler bırakabildiğini ortaya koymaktadır (Arseneault et al., 2010).
Zorbalığın Tanımı ve Türleri
Zorbalık; kasıtlı zarar verme, güç dengesizliği ve süreklilik olmak üzere üç temel kriterle açıklanır (Olweus, 1993). Bu yönüyle, karşılıklı yaşanan akran çatışmalarından ayrılır. Fiziksel şiddet en görünür zorbalık biçimi olsa da, günümüzde zorbalık daha çok sözel saldırılar, alay etme, sosyal dışlama, etiketleme şeklinde sosyal zorbalık ve rahatsız edici mesajlar, fotoğraflar göndermek gibi siber zorbalık şeklinde ortaya çıkmaktadır. Özellikle sosyal ve dijital zorbalık türleri, yetişkinlerin gözünden kolayca kaçabildiği için çocuk üzerinde daha derin ve sessiz bir psikolojik yük oluşturur.
Psikolojik ve Fiziksel Etkiler
Bilimsel çalışmalar, zorbalığa maruz kalan çocuklarda kısa vadede kaygı, okuldan kaçınma, dikkat güçlüğü, içe kapanma ve psikosomatik belirtilerin yani psikolojik etkilerin fiziksel olarak dışavurumu şeklinde sık sık görüldüğünü göstermektedir (Hawker & Boulton, 2000). Uzun vadede ise tablo daha da felaketleşmektedir. Boylamsal araştırmalar, çocuklukta zorbalık yaşayan bireylerin ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde depresyon, sosyal kaygı, düşük benlik saygısı ve kişilerarası güvensizlik açısından daha yüksek risk taşıdığını ortaya koymaktadır (Arseneault et al., 2010). Zorbalık, çocuğun yalnızca duygularını değil, kendine ve çevresine dair oluşturmuş ve oluşturacağı temel inançlarını da büyük ölçüde zedeler.
Sessiz Çığlığı Fark Etmek
Zorbalığın en zorlayıcı yönlerinden biri, çoğu çocuğun yaşadıklarını açıkça ifade etmemesidir. Utanç, suçluluk, “zayıf görünme” korkusu ya da durumu anlattığında daha kötü sonuçlar doğacağına dair inanç, çocuğu sessizliğe iter. Özellikle uyumlu, sessiz ve akademik olarak sorun yaşamayan çocukların yaşadığı zorbalık daha geç fark edilir. Bu nedenle ebeveynler için kritik olan, yalnızca çocuğun söylediklerine değil, davranışlarındaki ince ama süreklilik gösteren değişimlere de dikkat edebilmektir. Ebeveynlerin bu konudaki hassasiyeti, zorbalığı fark etmede ve zorbalıkla mücadelede önemli rol oynamaktadır.
Okula gitmek istememe, arkadaş ilişkilerinden geri çekilme, ani öfke patlamaları ya da tam tersine duygusal donukluk, akademik performansta beklenmedik düşüşler ve nedeni açıklanamayan baş–karın ağrıları gibi bedensel yakınmalar, zorbalığın dolaylı göstergeleri olabilir. Özellikle çocuğun “Bir şey yok” yanıtının arkasına sığınıldığı durumlarda, ebeveynin sorgulayıcı değil merak eden bir tutum benimsemesi önemlidir. “Bugün seni zorlayan bir an oldu mu?” gibi dolaylı ve güvenli sorular, ifadeyi kolaylaştırır.
Ebeveyn Zorbalığı Fark Ettiğinde ne Yapmalı?
Zorbalık fark edildiğinde ebeveyn tutumu, çocuğun bu deneyimi nasıl anlamlandıracağını belirleyen en güçlü faktörlerden biridir. Araştırmalar, çocuğun yaşadıklarının hızla çözülmeye çalışılmasındansa, önce duygusal olarak anlaşılmasının daha koruyucu olduğunu göstermektedir (Smith et al., 2004). “Görmezden gel”, “sen de karşılık ver” ya da “büyütülecek bir şey değil” gibi tepkiler, çocuğun yaşadığı zorbalığı içselleştirmesine ve yalnızlık duygusunun artmasına neden olabilir. Etkili yaklaşım; yargılamadan dinlemek, duyguyu geçerli kılmak ve çocuğa “yalnız değilsin” mesajını açık biçimde verebilmektir.
Zorbalığı önlemede ve etkisini azaltmada aile eğitimi merkezi bir rol oynar. Aile içinde duygu ifade etme, sınır koyma, yardım isteme ve çatışma çözme becerileri desteklenen çocukların, zorbalık karşısında daha dayanıklı olduğu bilinmektedir. Güvenli aile ilişkileri, zorbalığın psikolojik etkilerini tamponlayarak çocuğun yaşadığı olumsuz deneyimi kimliğinin merkezine yerleştirmesini engeller (Bowes et al., 2010). Bu nedenle aile, zorbalığı tamamen ortadan kaldıramasa bile çocuğun bu deneyimi nasıl taşıyacağını belirleyen temel koruyucu bağlamdır.
Ebeveynler için önemli bir diğer nokta da, zorbalığı çocuğun kimliğine eklememektir. “Zorbalığa uğrayan çocuk” etiketinden ziyade, “zorlayıcı bir durum yaşayan çocuk” çerçevesi, iyileştirici bir psikolojik alan açar. Aynı şekilde okul ile kurulan iletişimde de suçlayıcı bir dil yerine, çocuğun güvenliği ve psikolojik iyi oluşunu merkeze alan iş birliği yaklaşımı benimsenmelidir. Zorbalık bireysel bir sorun değil, sosyal bir süreçtir; etkili müdahale ancak okul–aile iş birliğiyle mümkündür.
Sonuç ve Öneriler
Sonuç olarak zorbalık, çocuğun dayanıklılığıyla test edilmesi gereken bir “hayat dersi” değil; yetişkinlerin sorumluluk alması gereken ciddi bir psikososyal risk alanıdır. Bilimsel bulgular, erken fark edilen ve doğru biçimde ele alınan zorbalık deneyimlerinin, çocuğun ruhsal gelişimi üzerindeki olası zararlarını önemli ölçüde azalttığını göstermektedir. Çocuğun yaşadığı deneyim yalnız taşımak zorunda olmadığını bilmesi, zorbalığa karşı en güçlü koruyucu faktörlerden biridir.
Kaynakça
Arseneault, L., Bowes, L., & Shakoor, S. (2010). Bullying victimization in youths and mental health problems: ‘Much ado about nothing’? Psychological Medicine, 40(5), 717–729.
Bowes, L., Maughan, B., Caspi, A., Moffitt, T. E., & Arseneault, L. (2010). Families promote emotional and behavioural resilience to bullying: Evidence of an environmental effect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51(7), 809–817.
Hawker, D. S. J., & Boulton, M. J. (2000). Twenty years’ research on peer victimization and psychosocial maladjustment: A meta-analytic review. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 41(4), 441–455.
Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Oxford: Blackwell.
Smith, P. K., Talamelli, L., Cowie, H., Naylor, P., & Chauhan, P. (2004). Profiles of non-victims, escaped victims, continuing victims and new victims of school bullying. British Journal of Educational Psychology, 74(4), 565–581.
