Popüler Psikoloji içeriklerinin Bilimsel ve Etik Sınırları Üzerine Bir İnceleme
Sosyal medya ekranlarında beliren iddialı cümleler—“Travmanızı üç adımda iyileştirin”—kısa videoların hızına uyum sağlayan yeni bir ruh sağlığı anlatısı oluşturuyor. “Gaslighting”, “narsisizm”, “sınır koymak” gibi klinik kavramlar gündelik sohbetlerin parçası hâline gelirken, milyonlarca kişi psikolojik içeriklerle her zamankinden daha sık karşılaşıyor. Bu görünürlük umut verici olsa da şu kritik soruyu beraberinde getiriyor: Psikolojinin bilimsel derinliği, bir dakikalık terapilerin temposuna gerçekten sığabilir mi?
Konu
Son yıllarda “mental health” etiketi dünya genelinde milyarlarca görüntüleme aldı. Türkiye’de özellikle genç kuşaklar duygusal deneyimlerini daha açık ifade ediyor ve terapi desteği alma davranışı giderek normalleşiyor. Bu gelişmeler toplum ruh sağlığı açısından olumlu olsa da farkındalık yaratmak ile terapi sunmak aynı şey değildir. Popüler içerikler, karmaşık süreçleri kolay tüketilebilir “hap bilgiye” dönüştürerek hızlı iyileşme vadeden yanıltıcı bir algı üretebilir (Naslund ve ark., 2016).
Gelişme (Ana Konu)
Bilimsel ve Etik Sınırlar
Klinik psikoloji; ayrıntılı değerlendirme, tanı süreci, tedavi planı ve terapötik ilişki gibi çok katmanlı bir yapıya dayanır (American Psychological Association, 2017). Oysa çevrimiçi içeriklerin önemli bir kısmı bu adımları atlayarak “çözüm” önerir. Bu durum üç temel risk taşır:
-
Yanlış Tanı ve Gecikme: Bireyler, belirtilerini kısa içeriklere dayanarak yorumlayabilir ve profesyonel yardım almayı geciktirebilir (Arendt, Scherr & Romer, 2019).
-
Travmanın Derinleşmesi: Bağlamdan kopuk, tetikleyici içerikler mevcut travmaları ağırlaştırabilir.
-
Mahremiyet İhlali: Bazı “danışma” yayınlarında kişisel bilgilerin izinsiz paylaşılması etik ilkeleri açıkça ihlal eder (Türk Psikologlar Derneği, 2021).
Türkiye’de “psikolog” unvanı yasal olarak korunsa da dijital ortamlarda bu denetim zayıf kalmaktadır. Eğitimi olmayan “yaşam koçları” veya “enerji uzmanları” binlerce kişiye terapist unvanıyla seslenebilmektedir.
Dengeli Kullanımın Gücü
Sosyal medya bütünüyle zararlı değildir. Bilinçli ve etik sınırlar içinde kullanıldığında:
-
Ruh sağlığı farkındalığını artırır.
-
Terapiye mesafeli bireyler için ilk temas noktası olabilir.
-
Yardım arama davranışını normalize eder (O’Reilly ve ark., 2018).
Nitekim bazı lisanslı psikologlar, bilimsel içeriği sadeleştirerek fakat özünü bozmadan geniş kitlelere ulaşmakta ve olumlu örnekler oluşturmaktadır.
Çözüm Önerileri
-
Meslek Örgütlerinin Dijital Etik Rehberleri: Türk Psikologlar Derneği gibi kurumların çevrimiçi içerik üretimine yönelik güncel etik standartlar oluşturması ve denetleyici platformlarla iş birliğine gitmesi büyük önem taşır.
-
Kullanıcıların Bilgi Okuryazarlığı: İzleyicilerin “Bu içerik sahibi ruh sağlığı profesyoneli mi?” sorusunu sorgulaması; unvan, lisans ve eğitim bilgilerini kontrol etmeyi alışkanlık hâline getirmesi gerekir.
-
Uzmanların Dijital Sınırları: Lisanslı psikologlar, paylaşımlarına “Bu içerik terapi yerine geçmez” uyarısı eklemeli; danışan gizliliğini riske eden örneklerden kaçınmalıdır. Bu yaklaşım hem mesleki etik hem de toplum sağlığı için zorunludur.
-
Üniversitelerde Dijital Etik Eğitimi: Psikoloji bölümlerinde “dijital etik ve sosyal medya” derslerinin açılması, geleceğin terapistlerini çevrimiçi dünyanın risklerine karşı bilinçlendirecektir (Moreno & D’Angelo, 2019).
Sonuç
Instagram ve benzeri platformlar, ruh sağlığı farkındalığını artırmada güçlü araçlar sunar; ancak terapi, algoritmaların hızına değil, güvene ve sürekliliğe dayanır. Popüler kültür bilimin önüne geçtiğinde kaybeden her zaman insan olur. Bu nedenle psikolojinin temel görevi “bir dakikalık mucizeler” değil, bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi kanıta dayalı, sürdürülebilir ve etik biçimde dönüştürmektir.
Gerçek iyileşme zaman ister—psikoloji biliminin görevi de o zamanı hak ettiği yerden geri almaktır.
Kaynakça
-
American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. Washington, DC: Author. https://www.apa.org/ethics/code
-
Arendt, F., Scherr, S., & Romer, D. (2019). Effects of exposure to self-harm on social media: Evidence from a two-wave panel study among young adults. New Media & Society, 21(11–12), 2422–2442. https://doi.org/10.1177/1461444819850106
-
Moreno, M. A., & D’Angelo, J. (2019). Social media intervention design: Applying an implementation science framework. Journal of Adolescent Health, 64(3), 363–369. https://doi.org/ 10.1016/j.jadohealth.2018.10.296
-
Naslund, J. A., Aschbrenner, K. A., Marsch, L. A., & Bartels, S. J. (2016). The future of mental health care: Peer-to-peer support and social media. Epidemiology and Psychiatric Sciences, 25(2), 113–122. https://doi.org/10.1017/S2045796015001067
-
O’Reilly, M., Dogra, N., Hughes, J., Reilly, P., George, R., & Whiteman, N. (2018). Potential of social media in promoting mental health in adolescents. BMJ, 361, k2019. https://doi.org/ 10.1136/bmj.k2019
-
Türk Psikologlar Derneği. (2021). Psikologlar için etik yönetmelik ve sosyal medya kullanım rehberi. Ankara: TPD Yayınları.
-
Türk Tabipleri Birliği & Türk Psikologlar Derneği. (2022). Türkiye’de online psikolojik danışmanlıkta etik ve yasal çerçeve. Ankara: Ortak Yayın.
