Hayatta ne istediğimizi bildiğimizi varsayarız. Hangi hayatın bize uygun olduğunu, neyin başarı, neyin mutluluk sayıldığını çoğu zaman sorgulamayız. Arzularımızı kişisel tercihlerimiz olarak görür ve onları iç dünyamızın doğal bir uzantısı gibi kabul ederiz. Ne kadar kendimizi benzersiz ve birbirinden farklı bireyler olarak tanımlasak da, dönüp baktığımızda hepimiz benzer hayaller, benzer hedefler ve neredeyse standartlaşmış yaşam biçimlerinin peşindeyiz. Bu benzerlik o kadar sistematik ki bunu yalnızca tesadüfle ya da insan doğasının genel eğilimleriyle açıklamak yetersiz kalıyor.
Sosyal medyanın hayatımızın merkezine yerleşmesiyle bu benzerlik daha da görünür oldu. İçinde bulunduğumuz medya çağının bir sonucu olarak aynı imgelerle tekrar tekrar karşılaşıyoruz. Başkalarının neyi istediğini, neyle mutlu olduğunu ve neyi başarı olarak tanımladığını sürekli izliyoruz. Düzenli olarak başkalarının tercihlerine, yaşam biçimlerine ve fikirlerine maruz kalıyoruz ve bu maruziyet, arzuyu içsel bir süreçten çok sosyal bir öğrenime dönüştürüyor. Birbirimizden bu kadar farklı hayatlar sürmemize, farklı koşullarda şekillenmemize rağmen aynı hedeflere yönelmemiz ve benzer hayalleri kurmamız, arzunun sandığımız kadar kişisel olmadığını ve çoğu zaman ortak bir zeminde biçimlendiğini fark etmemizi sağlıyor.
Mimetik Arzu
Bir şeyi istemeye nasıl başladığımızı çoğu zaman hatırlamayız, arzu sanki zaten hep oradaymış gibi hissedilir. Bazen arzu, bir başkasının isteğine tanık olmakla bile ortaya çıkabilir. René Girard’a göre insanlar çoğu zaman bir şeyi, onun kendisinden dolayı değil, başkaları onu istediği için arzulamaya başlarlar. Bir şeyin özellikle kişinin kendisinden daha yüksek statüde gördüğü biri tarafından isteniyor olması, onu istemek için başlı başına bir gerekçe hâline gelebilir. O kişinin ilgisi, nesneye değer kazandırır ve arzu bu şekilde yayılır. Bu anlamda arzu, çoğu zaman farkında olmadan gerçekleşen bir taklit sürecinin sonucu olarak ortaya çıkar.
Sosyal Kanıt Etkisi
Arzu yalnızca belirli kişilerden değil, çoğunluğun yöneliminden de etkilenir. Sosyal psikolojide bu eğilim, kişinin neyin doğru ya da değerli olduğunu anlamak için başkalarının tercihlerine bakmasını ifade eder. Bir şeyin çok sayıda kişi tarafından tercih ediliyor olması, onu arzulamamız için bir zemin oluşturabilir. Böylece arzu, yalnızca taklit yoluyla değil, aynı zamanda yaygınlık üzerinden de güç kazanır.
Sosyal Karşılaştırma Teorisi
Diğer insanlarla etkileşim hâlinde olmak ister istemez karşılaştırmayı da beraberinde getirir. Başkalarının hayatlarıyla yan yana gelmek, insanı kendi konumunu sorgulamaya iter. Kişi kendisini değerlendirmek için başkalarına bakar. Ancak bu bakış, çoğu zaman ilhamdan çok eksiklik duygusu üretir. Arzu, heyecanlı yapısını yitirir; geri kalmama ve yetersiz görünmeme çabasına dönüşür.
Sosyal Kimlik Teorisi
İstemeye başladığımız şeyler yalnızca bireysel karşılaştırmaların sonucu da değildir. Vakit geçirdiğimiz insanlar ve ait hissettiğimiz çevre, neyi arzulayacağımızı sessizce belirler. Kişi değerlerini ve hedeflerini çoğu zaman ait olduğu gruplar üzerinden şekillendirir; neyin arzu edilir olduğu, bu grupların normları ve beklentileri tarafından belirlenir. Böylece bazı arzular, gerçekten istenip istenmediği fark edilmeden, aidiyet duygusunun doğal bir parçası gibi işlev görür.
Dramaturjik Yaklaşım
Medya çağında arzular sadece yaşanmaz, aynı zamanda sergilenir. Burada mesele çoğu zaman neye sahip olduğumuz değil, nasıl göründüğümüzdür. Bu perspektife göre benlik, sosyal bir sahnede kurulur ve kişi, kendini başkalarının seyrine sunar. Arzulanan şey, nesnenin kendisinden çok onun sunduğu imajdır. İstekler, sahnedeki rolü tutarlı kılmanın bir aracına dönüşür. Bu nedenle arzu, yalnızca neye yöneldiğimizle değil, nasıl algılandığımızla da ilişkilidir.
Arzunun Yapısı
Jacques Lacan’a göre arzu hiçbir zaman tamamen tatmin edilebilen bir ihtiyaç olmamıştır. İnsan, sahip olmadığı bir şeyi istemekle kalmaz; aynı zamanda eksik olduğunu hissettiği bir şeyi sürekli olarak yeniden üretir. Bu nedenle arzu, belirli bir nesneye ulaşıldığında sona ermez; aksine yeni biçimler alarak var olmaya devam eder. Bu çerçevede “ötekinin arzusu” hep bizimledir. Böylece arzu, hem içsel bir eksiklikten beslenen hem de sosyal olarak şekillenen bir süreç hâline gelir.
Benlik Tutarsızlığı Teorisi
Bu noktada kişi, farkında olmadan kendisiyle arasına bir mesafe koyar. Olduğu kişi (gerçek benlik) ile olması gerektiğini düşündüğü kişi (ideal benlik) arasındaki fark belirginleşir, ortaya çıkan gerilim ise arzuyu besler. Ancak bu ideal benlik çoğu zaman içsel bir keşfin değil, sosyal olarak dolaşıma sokulmuş modellerin ürünüdür. Günümüzde sosyal medya, bu idealleri sürekli günceller ve ulaşılması gereken hedefler gibi sunar. Algoritmalar benzer istekleri tekrar tekrar önümüze getirir, bize ait olmasalar bile artık kişisel gibi hissedilir.
Sonuç
Arzunun bütünüyle ortadan kaldırılmasının ya da tamamen “özgün” hâle getirilmesinin mümkün olmadığını görüyoruz. Doğası gereği sosyal bir varlık olan insan, hem başkalarının arzularından etkilenir hem de kendi içinde sürekli yeni arzular üretir. Bu nedenle çözüm, arzuyu bastırmakta ya da dış etkilerden tamamen arındırmakta değil; arzunun kaynağını fark edebilmekte yatar. Neyi neden istediğimizi sorgulamaya başlamak, bize ait olmayan arzuların farkına varmamızı sağlar. Bu farkındalık, arzunun yönünü bütünüyle değiştirmese bile, onun üzerimizdeki etkisini kırar. Böylece biz de bu öğretilerden özgürleşerek, odağımızı istediğimizi sandığımız şeylerden gerçekten istediğimiz şeylere yöneltebiliriz.
Kaynakça
Girard, R. (1965). Deceit, desire, and the novel: Self and other in literary structure. Johns Hopkins University Press.
Cialdini, R. B. (2009). Influence: Science and practice (5th ed.). Pearson.
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.
Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Anchor Books.
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton.
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.3.319
