Madalyonun diğer yüzüne baktığımızda “güçlü” sıfatını bir ödülden ziyade, birden fazla alanda aynı anda başarıyla sürdürülmesi gereken bir performans olarak görürüz. Günümüzde sistem, kadından iş hayatında aktif ve atılgan olmasını talep ederken, eve geçiş yapıldığı anda ise geleneksel sorumluluklarını sürdürmesini, toplumun “ideal aile” anlayışına uygun bir yaşam inşa etmesini ve mevcut ailesi içinde şefkatli bir bakım veren rolünü üstlenmesini bekler. Bu çift yönlü beklenti, zamanla yıpratıcı bir rol karmaşasına yol açar. Kadın, kariyer alanında çabalarken arka planda evin düzenini ve aile içi ilişkileri sağlayan görünmez bir emek sarf etmiş ve duygusal yükleri de üstlenmiş duruma gelir. Neticede bu süreç, kadını mağdur bir figüre dönüştürmez; aksine çoklu alanda günün yirmi dört saati durmaksızın eylemde bulunan sistematik bir performans mekanizması haline getirir.

Sistematik beklentilerin oluşturduğu bu yoğun performans döngüsü, sonucunda faturasını kadının ruh sağlığına keser. Birçok farklı alanda güçlü ve çalışkan görünme zorunluluğu, dışarıdan bir başarı hikayesi gibi sunulsa da ruhsal ve klinik düzlemde ciddi bir psikolojik bedel barındırır. Bu bedelin en görünür karşılığı, kadının her koşulda dirençli görünmek, duygularını geri plana almak ve yardımı bir yetersizlik göstergesi olarak algılayıp reddetmek zorunda hissetmesidir. Burada sessizce oluşan en büyük tehlike, “hep dik durmalıyım” zırhının zamanla iç dünyada bir öz-susturma sistemi örmesidir.

Kadın, mevcut ilişkilerini ve çevreye verdiği “her şeyi halledebilen” imajını korumak adına kendi öfkesini, kırgınlığını ve temel ihtiyaçlarını bile kendi içinde sansürleyebilir. Ne var ki sürekli başka insanların veya kurumların talepleri için işlevsel kalmaya çalışmak ve zayıf düşmemek uğruna yaşamak kaçınılmaz bir tükenmişliğe yol açar. Bu yaşantı kronikleşmeye başladığında, yerini varoluşsal bir anhedoniye bırakabilir. Kadın artık her şeyin merkezinde, emeği görünmeyen bir kurtarıcıya dönüşür. Her şeyi yönetir ve düzenler, ancak hiçbir şeyden keyif alamayacak kadar derin bir anlamsızlık ve hissizlik girdabına kapılır. Nihayetinde sistem, tıkır tıkır işleyen güçlü ve devamlı bir yapı kazanmışken; birey, kendine özgü yaşam motivasyonunu bu yapının çarkları arasında yok etmiştir.

Sonuç olarak, “güçlü kadın” mitinin oluşturduğu bu psikolojik maliyet tablosu, sisteme karşı radikal bir yapı değişikliği gerçekleştirmemizi zorunlu kılmaktadır. Çözüm, kadına daha fazla yük taşıyabilmesi için yeni güç paketleri oluşturmak değil; ona kırılganlığını ve yorgunluğunu bir hak olarak iade edebilmektir. Literatürde sıkça karşımıza çıkan psikolojik dayanıklılık kavramı, yalnızca zorluklara katlanma kapasitesi üzerinden değil; bireyin kendi sınırlarını tanıyabilme ve koruyabilme becerisi üzerinden de ele alınmalıdır. Gerçek psikolojik özgürlük, kadının her role ve her beklentiye kusursuzca yetebilmesinde değil; yetemediği, yetişemediği ve yorulduğu alanlarda toplumsal bir yaptırıma veya suçluluk duygusuna maruz kalmadan “bugünlük bu kadar yeter” diyebilmesinde yatar. Bireyin kendi sınırlılıklarıyla yüzleşebilmesi ve mükemmellik baskısını reddetmesi, sisteme karşı yapılabilecek en rasyonel psikolojik direnç biçimlerinden biridir.

Makale boyunca analiz edilen bu sistematik döngüyü kırmanın yolu; kadının, koruyucu gibi görünen ama aslında onu hapseden o “güçlü” zırhını bırakmasıyla ve kendi insani sınırlarını dilediğince çizebilmesiyle mümkün olacaktır.

Romantik ilişkilerde yakınlığın ve mesafe dinamiklerinin öngörülemez biçimde değişmesi, psikolojide “aralıklı pekiştirme” kavramıyla örtüşmektedir. Aralıklı pekiştirme, partnerin ilgisinin değişkenlik göstermesi nedeniyle ilişkide aşırı düşünme ve sürekli sorgulama davranışlarını artırır. Bu durum zamanla kişiyi duygusal açıdan yorar. Aynı zamanda beklentilerin değişkenliği, ilişkide duygusal zorlanmalar yaşanmasına rağmen bireyi ayrılma ile devam etme arasında sıkıştırıp kalan ambivalan bir zihinsel süreç içerisine sürükler. Kişi, partnerinin davranışlarını anlamlandırmaya çalışırken zamanla kendi duygularından uzaklaşmaya başlar. İlişkinin sürdürülebilir olup olmadığına dair sürekli düşünmek, partnerin ilgisini analiz etmek ve olası bir uzaklaşmayı önceden fark etmeye çalışmak kişide kronik olumsuz duygulanımlara yol açar. Böylece ilişkinin merkezinde, karşılıklı yakınlıktan ziyade kaybetme korkusu ve güvende hissetme ihtiyacı yer almaya başlar.

Bu durum, bireyin öz-değer algısını da ilişki üzerinden değerlendirmesine sebep olur. Partnerin yakın davranışları kısa süreli bir rahatlama sağlarken, mesafeli tutumlar olumsuz düşünceleri tetikler. Dolayısıyla kişinin ruh hali, ilişkinin gidişatına bağımlı hale gelir. Belirsiz ilişkiler kısa vadede güçlü bir bağlılık illüzyonu sunsa da, uzun vadede duygusal tükenmişlik, yakınlık ihtiyacı, kaygı ve içsel huzursuzluğu derinleştirir. Sağlıklı ilişkilerde ise duygusal yakınlık; yalnızca yoğun hislerle değil, aynı zamanda tutarlılık, süreklilik ve güven duygusuyla desteklenir. Kişinin sürekli olarak sevildiğini kendine kanıtlama ihtiyacı, psikolojik açıdan güvenli bir ortam oluşturmaz. Bu nedenle, ilişkilerde yoğun duygu yaşamak her zaman güçlü bir bağın göstergesi olmayabilir; esasen sağlıklı bir birliktelik, bireyin kendisini huzurlu hissettiği güvenli bir alandır.

Belirsiz ve tutarsız ilişkiler, yıpratıcı yapılarına rağmen çoğu zaman yoğun ve unutulmaz olarak deneyimlenebilir. Bunun en önemli nedenlerinden biri, ilişkinin beraberinde getirdiği aşırı düşünme hali ve yarattığı duygusal kaostur. İlişkide yaşanan duygusal dalgalanmalar, zamanla romantik bir bağlılık ve yoğun bir heyecan hissi olarak algılanır. Ani yakınlaşmalar, yoğun özlem duygusu ya da kısa süreli duygusal rahatlamalar, ilişkinin sağlıksız ilerleyen yönlerini geri plana iter. Ancak bastırılan her olumsuzluk, zamanla içsel huzursuzluğu beslemeye devam eder. Gün yüzüne çıkmayı bekleyen bu bastırılmış duygular, kişiyi sürekli bir içsel gerilim içerisinde bırakır. Kişi, çok düşünmeyi “çok sevmek”, huzursuzluğu ise “tutkulu bir ilişki yaşamak” şeklinde yorumlayabilir. Özellikle belirsizliğin ardından gelen ilgi ve yakınlık anları (aralıklı pekiştirme), ilişkiye dair güçlü bir bağ hissi yaratarak yaşanan duygusal zorlanmaların anlamını dönüştürür.

Oysa yoğun duyguların varlığı her zaman sağlıklı bir ilişkiye işaret etmez. Bazı ilişkiler, gerçekten derin bir bağ kurulduğu için değil; öngörülemez yapıları nedeniyle zihinde sürekli yer kapladıkları için yoğun hissedilir. Sağlıklı ilişkiler çoğu zaman yoğun duygusal iniş çıkışlardan uzak olduğu için bazı bireylere daha “sıradan” ya da “heyecansız” görünebilir. Oysa duygusal güvenlik, çoğunlukla tam da bu öngörülebilirlik ve tutarlılık içerisinde gelişir. Partnerin sevgisinden sürekli emin olmaya çalışmamak, ilişkinin geleceğini sürekli sorgulamaya ihtiyaç duymamak bireyin zihinsel olarak daha sakin hissetmesini sağlar. Sağlıklı yakınlıkta kişi, ilişkiyi kaybetme korkusuyla değil karşılıklı güven duygusuyla bağ kurar. Bu nedenle, ilişkilerde yoğun duygu yaşamak her zaman güçlü bir bağın kanıtı değildir; esasen sağlıklı bir ortaklık, bireyin kendisini güvende hissettiği dingin bir alandır.

İnsan zihni, çoğu zaman yoğun hissettiren deneyimleri daha anlamlı kabul etmeye eğilimlidir. Bu nedenle belirsizlikle örülü ilişkiler, kişide derin ve vazgeçilmez bir bağ varmış hissi yaratabilir. Ancak sürekli çözülmesi gereken duyguların, anlamlandırılmaya çalışılan davranışların ve kaybetme korkusunun içerisinde kalmak, zamanla yakınlık hissinden çok duygusal bir yorgunluk üretir. Kişi bir noktadan sonra ilişkiyi yaşamaktan ziyade, ilişkiyi anlamlandırmaya çalışmaya başlar. Oysa gerçek yakınlık, sürekli tetikte kalmayı değil, zihinsel ve duygusal olarak sakinleşebilmeyi de içerir. İlişkiler en yoğun hissettiren yerde değil, kişinin kendisini en az kaybettiği yerde güvenli hale gelir. Sevginin en sağlıklı biçimi; sürekli kanıt aramak zorunda kalmadığımız, varlığından şüphe duymadığımız ve huzurla hissedebildiğimiz ilişkilerde açığa çıkar.

Psikolojik bağlamda bakılırsa istatiksel olarak çoğunluk gibi davranmak; sosyal yönden düşünüldüğünde, toplumun beklentilerine uyum sağlamak; gelişimsel düzeyde bakılır ise bireysel çabalar ve yetenekler devreye giriyor. Lakin ben daha felsefi açıdan düşüneceğim diyen bir insan için bu ölçütler de başlı başına birer kısıtlayıcı özellik görür. Çünkü nadir görülen her durum anormal davranış değildir. Diğer insanların benden ne istediğini göz ardı etmek de anormal değildir. Örneğin çok yaratıcı düşünmek ya da sıra dışı ilgi alanlarına sahip olmak istatiksel olarak azınlıkta yer alabilir. Peki bu bir sorun mudur? Sanmıyorum..

Aile ve Toplum Kıskacında Normallik Arayışı

Toplumun en küçük birimi ailedir. İlk mesken, ilk deneyimler, ilk benlik keşifleri burada vücut bulur. İlk okulumuzdur aslında evimiz değil mi? Ancak aile içerisinde dahi kabul görme arayışında olma, ailenin diğer fertlerine karşı beslenilen duyguların doğru veya yanlışlığını ölçmeye kalkma gibi faktörler normallik arayışının ilk filizlenmeleridir. Dahası; sınıflarda, iş yerlerinde, gündelik sohbetlerde bazense terapi odalarında sıkça zihnimizde dolanan sorulardan biri budur. Bu soruya bilgi arayışından ziyade toplumda kabul görmek, çoğunluğa uyum sağlamak, dışta kalmamak gibi amaçlarla takılı kalırız.

Normallik kavramı değişen zaman, toplumsal ve kültürel farklılıklara göre şekil alıp evriliyor. Bir dönem “garip” veya “kabul edilemez” olarak gördüğümüz şey, başka bir dönemde tamamen değişebiliyor. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri şüphesiz “eşcinsellik” kavramı. Yıllar önce hastalık olarak kabul edilen o kavram.. Esasen normallik olarak adlandırdığımız şey sabit ve değişmez bir gerçeklik bile değilken, bu sınırlar arasında kalmayı ısrarla çabalamak kendine yabancılaşmaya sessizce izin vermektir.

Görünmeyen Rehber: Toplumsal Beklentiler

İnsanlara nasıl davranmaları, nasıl hissetmeleri, neyi sevmeleri, hangi sanat dalına ilgi duymaları ve hatta neyi giyip neyi giymemeleri gerektiğinin adeta görünmeyen bir rehber gibi fısıldanması… Üstelik çoğu zaman bunun farkına bile varmadan kapılıp gitmek ne korkunç. İşte sessiz yük tam da burada devreye giriyor!

Sosyal medyada, bazen arkadaş ortamının bazense aile üyelerinin yönlendirmesiyle sürekli kıyas haline girmek ve kendi isteklerini bir kenara itmek ne büyük bir kısıtlayıcı güç değil mi? İnsan çoğu zaman bu kıyaslara yön vermek için kendini değiştirmeye başlar. Belki daha az konuşur, daha çok gülmeye çalışır, üzüntüsünü saklar, belki fikrini zihnine hapseder. Çoğunluğa uyum sağlamak için kendinden yavaş yavaş vazgeçer. Dışarıdan bakıldığında her şey olması gerektiği gibi görünür ya içeriden bakıldığında.. İçeride büyük bir ağırlık, kendini kontrol etme hali, yanlış bir şey yapmaktan korkma, kabul görmeme ve ait olmama korkusu baş gösterir. Belki de en tehlikeli kısmı kendi duygularını sorgulamaya ve dönüştürmeye çabaladığında başlar. “Bu kadar üzülmem normal mi?” “Ben neden böyle hissediyorum?”

Duyguların Özgürlüğü ve Kendin Olma Yolculuğu

Oysa duyguların bir “normali” yoktur. Her duygu yalnızca insan olmanın bir parçasıdır. Ama sürekli “güçlü ol, pozitif kal” mesajlarına sessizce maruz kalmak bireyin kendi iç dünyasını bastırmayı meşrulaştırır. Belki de sormamız gereken sadece şudur: “Ben nasıl bir şey deneyimliyorum?” Bazen yalnızca anlamlandırmamız gerekir. Dışarıdaki insanlara empatiyle davranmayı denerken kendi iç dünyamızla olan empatiyi kesmememiz gerekir.

Bazen farklı olduğunu hissetmek bir sorun değil aksine büyük bir zenginliktir. Dış dünyada gördüklerimiz, gerçekliğin yalnızca düzenlenmiş bir parçasıdır ancak kendi deneyimlerimiz gerçekliğin en ‘insani’ yönleridir. “Normal miyim?” sorusu yerine “Kendim gibi miyim? sorusunun gizemini çözdüğümüzde yaşam deneyiminin daha katlanılabilir düzeye geldiğini görmek en büyük hazinedir.

İnsanın kendisiyle kurduğu bağ, toplumla kurduğu bağdan çok daha önemlidir. Öyle ki hayat boyu yoldaştır. Normallik tamamiyle gereksiz bir kavram değil aksine toplumun ortak bazı kurallarca hareket etmesi yönünden oldukça gereklidir. Ancak bu kurallar bütünü insanı kendinden uzaklaştırıyorsa özele inip bazı şeyleri değiştirmenin gücünü tatmak bambaşka bir büyüme yaratabilir. Normallik evrensel değil, bireyseldir. Toplum düzenini ve ruh sağlığını bozmadığın sürece özgürce hareket etmek en doğal hakkındır…