Boşanma, yalnızca eşler arasındaki bir ilişkinin sona ermesi değil, aynı zamanda aile yapısının değişmesi, rollerin yeniden şekillenmesi ve özellikle çocukların duygusal dünyasında önemli etkiler bırakan bir yaşam olayıdır. Çocuklar için aile, güvenin, aidiyetin ve sürekliliğin temsilcisidir. Bu nedenle, anne ve babanın ayrılık kararı, çocuk tarafından yalnızca bir “ayrılık” olarak değil; hayatındaki düzenin değişmesi olarak algılanabilir. Ancak boşanmanın çocuk üzerindeki etkisini belirleyen en önemli unsur, ayrılığın kendisinden çok sürecin nasıl yönetildiğidir. Özellikle boşanma kararının çocuğa açıklanma biçimi, çocuğun bu sürece uyum sağlamasında kritik bir rol oynar.

Birçok ebeveyn, çocuklarına boşanma kararını nasıl söyleyeceklerini bilemez. Yanlış bir şey söylemekten korkar, çocuğun üzülmesini engellemeye çalışır ya da konuşmayı sürekli erteleyebilirler. Oysa belirsizlik, çoğu zaman gerçeğin kendisinden daha fazla kaygı yaratır. Çocuklar, evdeki değişimi, gerginliği ve duygusal uzaklığı çoğu zaman hissederler. Açıklama yapılmadığında kendi yorumlarını geliştirebilir ve çoğu zaman kendilerini suçlayabilirler. Bu nedenle, boşanma sürecinde açık, dürüst ve yaşa uygun bir iletişim kurmak oldukça önemlidir.

Konuşma İçin Uygun Ortamın Hazırlanması

Boşanma kararının çocuğa açıklanacağı ortam, sürecin sağlıklı ilerlemesi açısından büyük önem taşır. Konuşmanın sakin, huzurlu ve dikkat dağıtıcı unsurlardan uzak bir ortamda yapılması gerekir. Çocuğun kendini güvende hissedebileceği bir zaman seçilmelidir. Tartışma sırasında ya da ani bir öfke anında yapılan açıklamalar, çocuğun kaygısını artırabilir.

Mümkünse, anne ve babanın bu konuşmayı birlikte yapması önerilir. Çünkü çocuğun karşısında iki ebeveyni bir arada görmesi, her şeye rağmen ortak ebeveynlik sorumluluğunun devam ettiği mesajını verir. Bu durum, çocuğun güven duygusunu korumaya yardımcı olur. Konuşma sırasında ebeveynlerin birbirini suçlamaması, geçmiş tartışmaları gündeme getirmemesi ve çocuğu taraf seçmeye zorlayacak ifadeler kullanmaması gerekir. Amaç, çocuğa ayrılığı açıklamak ve onun kendini güvende hissetmesini sağlamaktır; haklılık mücadelesi vermek değildir.

Konuşmadan önce ebeveynlerin kendi aralarında ne söyleyeceklerini planlamaları da faydalıdır. Böylece çelişkili ifadelerin ve kafa karışıklığının önüne geçilebilir. Çocuğun yaşına uygun bir dil kullanmak, konuşmanın daha anlaşılır olmasını sağlar.

Dürüst ve Net Bir İletişim Kurmak

Çocuklarla iletişimde dürüstlük çok önemlidir. Ancak dürüst olmak, tüm detayları anlatmak anlamına gelmez. Çocuğa yetişkin sorunlarını yüklemek yerine onun anlayabileceği kadar bilgi vermek gerekir. “Aramızdaki bazı sorunları çözemediğimiz için ayrı yaşamaya karar verdik” gibi sade ve net ifadeler, çocuğun durumu anlamasına yardımcı olur.

Bazı ebeveynler, çocuğu korumak amacıyla gerçeği gizlemeyi tercih edebilir. “Baban birkaç günlüğüne gidiyor” ya da “Annen biraz dinlenecek” gibi geçici açıklamalar yapmak, çocukta umut ve belirsizlik arasında gidip gelen bir bekleyiş yaratabilir. Bu durum, ilerleyen süreçte güven duygusunun zedelenmesine neden olabilir. Bu yüzden açıklamalar gerçekçi olmalı fakat çocuğun kaldırabileceği düzeyde tutulmalıdır.

Boşanmanın nedenlerini anlatırken aldatma, maddi problemler ya da aile içi çatışmalar gibi detaylara girmek uygun değildir. Çocuk için önemli olan, anne ve babasının artık birlikte yaşamayacak olmasıdır. Gereğinden fazla ayrıntı, çocuğun duygusal yükünü artırabilir.

Çocuğun Sorularına Açık Olmak

Boşanma kararı açıklandıktan sonra çocukların zihninde birçok soru oluşabilir. Bu sorular çoğunlukla geleceğe yöneliktir. “Ben kiminle yaşayacağım?”, “Babamı ne zaman göreceğim?”, “Evimiz değişecek mi?”, “Okulum aynı kalacak mı?” gibi sorular, çocuğun güven ihtiyacının bir yansımasıdır.

Bu noktada ebeveynlerin açık ve somut yanıtlar vermesi gerekir. Belirsizlik, çocukların kaygı düzeyini yükseltebilir. Eğer süreç henüz tamamen netleşmemişse bile, bilinen şeyler paylaşılabilir. Örneğin, “Bir süre annenle bu evde yaşayacaksın, baban seni hafta sonları görecek” gibi açıklamalar, çocuğun zihninde bir düzen oluşmasına yardımcı olur.

Bazı çocuklar hemen soru sormayabilir. Bu durum, onların etkilenmediği anlamına gelmez. Çocuklar bazen duygularını anlamlandırmak için zamana ihtiyaç duyarlar. Bu nedenle ebeveynlerin yalnızca konuşma anında değil, sonraki süreçte de çocuğun sorularına açık olması gerekir.

Çocuğu Suçluluk Duygusundan Korumak

Boşanma sürecinde çocukların sık yaşadığı duygulardan biri suçluluktur. Özellikle küçük yaş gruplarında çocuklar dünyayı kendi merkezlerinden değerlendirdikleri için anne ve babalarının ayrılığını kendi davranışlarıyla ilişkilendirebilirler. “Yaramazlık yaptığım için mi boşanıyorsunuz?” ya da “Daha uslu olsaydım ayrılmaz mıydınız?” gibi düşünceler geliştirebilirler.

Bu nedenle ebeveynlerin açık bir şekilde çocuğun hiçbir suçunun olmadığını söylemesi gerekir. “Bu karar seninle ilgili değil”, “Senin hiçbir hatan yok” gibi ifadeler, çocuğun üzerindeki yükü hafifletir. Çocuğun kendini sorumlu hissetmesi, uzun vadede özgüven problemlerine, kaygıya ve suçluluk duygusuna neden olabilir.

Ayrıca ebeveynlerin birbirlerini çocuğun yanında kötülememesi de önemlidir. Çocuk, anne ve babasının her ikisiyle de bağ kurar. Bir ebeveynin diğerini kötülemesi, çocuğun içsel çatışma yaşamasına yol açabilir.

Yaşa Uygun Açıklamalar Yapmak

Her yaş grubundaki çocuk, boşanmayı farklı şekilde algılar. Bu nedenle yapılacak açıklamanın çocuğun gelişim düzeyine uygun olması gerekir.

Okul öncesi dönemdeki çocuklar somut düşünürler. Bu yüzden kısa ve net açıklamalar daha uygundur. “Artık farklı evlerde yaşayacağız” gibi doğrudan ifadeler kullanılabilir. Uzun açıklamalar ya da soyut cümleler küçük çocuklar için kafa karıştırıcı olabilir.

Okul çağındaki çocuklar ise boşanmanın nedenlerini daha fazla merak edebilirler. Bu dönemde çocuklar düzen değişikliklerine karşı daha hassas olabilir. Okul, arkadaş çevresi ve günlük rutinlerle ilgili açıklamalar yapmak onların kaygısını azaltabilir.

Ergenlik dönemindeki gençler ise boşanmaya öfke, hayal kırıklığı ya da içine kapanma gibi daha yoğun tepkiler verebilirler. Bu dönemde gençlerin duygularını küçümsememek ve onları dinlemek çok önemlidir. Ergenler daha fazla bilgi talep edebilir; ancak yine de ebeveyn çatışmalarının ayrıntılarına maruz bırakılmamalıdırlar.

Duygulara Alan Tanımak

Boşanma haberi karşısında çocukların üzülmesi, ağlaması, öfkelenmesi ya da sessizleşmesi oldukça doğal tepkilerdir. Çocuğun bu duyguları hemen aşması beklenmemelidir. Yetişkinler için bile zorlayıcı olan bir sürecin çocuk açısından da zaman gerektirdiği unutulmamalıdır.

Bazı ebeveynler, çocuk üzülmesin diye konuyu hızlıca kapatmaya çalışabilir. Ancak çocuğun duygularını ifade etmesine izin vermek psikolojik açıdan daha sağlıklıdır. “Üzgün olduğunu görüyorum”, “Kızgın hissetmen normal” gibi ifadeler, çocuğun anlaşıldığını hissetmesini sağlar.

Empati kurmak, çocuğun yalnız olmadığını anlamasına yardımcı olur. Anne ve babanın duygularını kontrollü şekilde ifade etmesi de önemlidir. Çocuk, ebeveynlerinin üzgün olduğunu görebilir; ancak onların tamamen çöktüğünü görmek güven duygusunu zedeleyebilir. Bu nedenle ebeveynlerin hem duygusal olarak gerçekçi hem de güven verici bir tutum sergilemesi gerekir.

Boşanma Her Zaman Travma Mıdır?

Toplumda yaygın bir düşünce, boşanmanın çocuk için mutlaka travmatik olduğudur. Oysa araştırmalar, her boşanmanın aynı etkiyi yaratmadığını göstermektedir. Çocuğun psikolojik sağlığını asıl etkileyen unsur çoğu zaman ayrılığın kendisinden çok, ebeveynler arasındaki yoğun çatışmadır.

Sürekli kavga edilen, şiddetin bulunduğu ya da huzursuzluğun hâkim olduğu bir ev ortamı, çocuk üzerinde uzun vadede daha olumsuz etkiler bırakabilir. Buna karşılık, saygılı bir iletişimle yürütülen, çocuğun ihtiyaçlarının gözetildiği bir boşanma süreci daha sağlıklı ilerleyebilir.

Ebeveynlerin çocukla olan ilişkilerini sürdürmesi, düzenli iletişim kurması ve sevgi göstermeye devam etmesi, çocuğun uyum sürecini kolaylaştırır. Çocuk için en önemli ihtiyaçlardan biri, anne ve babasının sevgisinin devam ettiğini hissetmektir.

Sonuç

Boşanma, çocuklar için zorlayıcı bir yaşam deneyimi olabilir; ancak bu durum her zaman kalıcı psikolojik zararlar oluşturmak zorunda değildir. Sürecin nasıl yönetildiği, çocuğa nasıl yaklaşıldığı ve iletişimin nasıl kurulduğu büyük önem taşır. Çocuğa boşanma kararını açıklarken dürüst, açık, sakin ve yaşına uygun bir dil kullanmak gerekir. Çocuğun sorularına alan açmak, duygularını ifade etmesine izin vermek ve onu suçluluk duygusundan korumak sürecin daha sağlıklı ilerlemesine yardımcı olur.

En önemlisi ise çocuğa anne ve babasının sevgisinin değişmediğini hissettirmektir. Çocuk, hayatındaki bazı şeylerin değişeceğini fark etse bile sevildiğini ve yalnız bırakılmayacağını bildiğinde bu sürece daha sağlıklı uyum sağlayabilir.

Dil gelişimi, doğumla başlar ve yaşam boyunca devam eden değişken bir süreçtir. Bebekler, doğdukları ilk aylardan itibaren etraflarındaki sesleri fark etmeye, ayırt etmeye ve zamanla bu seslere yanıt vermeye başlar. Özellikle erken yaşlarda çocuklar, duydukları kelimeleri ve cümle yapılarını taklit ederek dili edinirler. Bu öğrenme süreci, çocuğun maruz kaldığı dilin kalitesi ve sıkılığı ile doğrudan bağlantılıdır. Çocuğun bulunduğu çevre ne kadar zengin ve etkileşimli olursa, dil gelişimi de o kadar desteklenir. Özellikle 0-3 yaş aralığında, çocukların çevrelerinden duydukları kelimeleri anlamları ve kullanmaları hız kazanır.

Bu aşamada aile, çocuğun dil gelişiminde hem bir örnek teşkil eder hem de aktif bir iletişim kaynağıdır. Ebeveynlerin gündelik yaşamlarında dili açık, doğru ve zengin bir biçimde kullanmaları, çocuğun dil becerilerini olumlu yönde etkiler. Anne ve babanın konuşma biçimleri, kullandıkları kelimeler ve çocuklarına verdikleri geri bildirimler, çocuğun dili öğrenme şeklini doğrudan şekillendirir. Çocukla kurulan sağlıklı iletişim, onun kendini ifade etme cesaretini artırır ve dil kullanımını geliştirir.

Aile içindeki iletişimin kalitesi, çocuğun dil gelişimini önemli ölçüde etkiler. Ebeveynlerin çocuklarını dikkatle dinlemesi ve söylediklerine anlamlı, destekleyici tepkiler vermesi, çocuğun iletişim kurma arzusunu artırır. Çocuğun ifadelerinin ciddiye alınması, onun dil yoluyla kendini ifade etme yeteneğini geliştirmesine katkı sağlar. Ayrıca günlük sohbetlerde farklı kelimelerin kullanılması, uzun ve anlamlı cümlelerle iletişim kurulması, çocuğun kelime hazinesi genişlemesine yardımcı olur.

Kitap okuma alışkanlığı, dil gelişimini desteklemede önemli bir faktördür. Küçük yaşta kitaplarla tanışan çocuklar, yeni kelimeler öğrenir ve dilin yapılarını daha iyi kavrayabilir. Kitap okuma esnasında çocuğa sorular sormak, hikaye üzerine sohbet etmek ve onun fikirlerini paylaşmasına fırsat vermek, dili aktif bir şekilde kullanma pratiğini destekler. Ayrıca oyunlar ve etkileşimli etkinlikler de dil gelişimi açısından oldukça etkilidir. Rol oyunları, hikaye yazma ve karşılıklı konuşmalara dayalı oyunlar, çocuğun dili yaratıcı bir biçimde kullanmasına olanak sağlar.

Aile ortamının sıcak, güvenli ve destekleyici olması, çocuğun dili rahatlıkla kullanabilmesi için önemlidir. Güvende hisseden bir çocuk, hata yapmaktan çekinmeden konuşur ve dil becerilerini daha aktif bir şekilde geliştirebilir. Ebeveynlerin sabırlı, teşvik eden ve ilgili tutumları, çocuğun dil gelişimini ve sosyal duygusal gelişim sürecini olumlu bir şekilde etkiler.

Sonuç olarak, erken çocukluk dönemindeki dil gelişimi, çocuğun genel gelişiminin temel taşlarından biridir. Bu aşamada aile ile sağlanan iletişim, dil gelişiminin en güçlü belirleyicilerindendir. Ebeveynlerin çocuklarıyla düzenli, kaliteli ve destekleyici bir iletişim kurmaları, yalnızca dil becerilerini değil, aynı zamanda çocuğun özgüvenini, sosyal ilişkilerini ve duygusal gelişimini de destekler. Bu nedenle, ailelerin erken çocuklukta dil gelişiminin önemini kavraması ve çocuklarıyla etkili bir iletişim kurmaları son derece önemlidir.

Duygusal Ebeveynleşme ve Çocuk Üzerindeki Etkileri

Çocukta ne gibi durumlar ortaya çıkabilir? Bu çocuklarda sorumluluk duygusu erken gelişebilir ancak bu durum pek sağlıklı değildir. Annesinin mutluluğu için çok çaba harcayan çocuk, küçük yaşlarda sorumluluk hissi geliştirebilir. Ayrıca mutsuz annelerin çocukları genellikle duygusal baskı hisseder. Annenin kendi yaşamıyla ilgili problemlerini çocuğuyla paylaşması ve onu bir arkadaş ya da sır tutucu olarak görmesi halinde çocuk, yaşına uygun olmayan bir role girer. Bu, literatürde duygusal ebeveynleşme olarak tanımlanmaktadır. Çocuğun oyun oynaması gereken dönemde duygusal bir ebeveyn rolü üstlenmesi bazı sorunları beraberinde getirir. Zamanla kendi hislerini geri plana atarak, annesinin duygusal durumunu kontrol etmeye çalışan bir yetişkin gibi davranmaya başlar. Bu durum, çocuklukta sağlıklı bir gelişimi gizlice olumsuz etkiler.

Benlik Algısı ve İlişki Dinamikleri

Annesinin bu mutsuzluğunu gören çocuk asıl hedef olarak onun iyi olması gerektiğini düşünüp kendi ihtiyaçlarını da ikinci plana atabilir. Bu durum yetişkin hayatında kendini yok sayan bir bireye dönüşmesine sebebiyet verebilir. Aynı zamanda annesinin sürekli olarak mutsuzluğuna maruz kalan çocuk kendisi mutlu olduğu zaman bundan suçluluk duyabilir. Annesi mutsuzluk kaynaklı kırılgan ve yorgun olacağından çocuk bunu kendine bağlayabilir ve içselleştirebilir. Bu durumu ilgisizlik olarak görebilir ve kendini değersiz hissetmesine yol açar. Annenin sevgisini kazanmak için sürekli çaba gösteren çocuk, kendisini yetersiz ve sevgiyi hak etmeyen biri olarak algılamaya başlayabilir. Bu, çocuğun benlik algısı yapısını zedeler ve ileriki yaşantısında depresyona eğilimli, bağımlı ya da aşırı onay arayan bir birey haline gelmesine neden olabilir. Annesiyle kurduğu bağ koşullu duruma gelir ve bunun olumsuz etkileri çok olur. Sadece annesini güldürebildiği ve mutlu edebildiği anlarda sağlıklı bir ilişki kurabilen çocuk şartlanabilir ve ileri ilişkilerinde aşırı kaygı geliştirebilir.

Psikolojik Destek ve Çözüm Yolları

Ne yapmalı? Çocuklar üzerindeki tüm bu etkiler göz önüne alındığında mutsuz annelerin çocuklarının sadece bireysel olarak değil, toplum açısından da dikkate alınmasının önemli olduğu görülmektedir. Öncelikle, annenin psikolojik gereksinimlerinin tanınması ve ciddi bir şekilde ele alınması gerekmektedir. Annelerin sadece fiziksel açıdan değil, duygusal destek de alması büyük önem taşımaktadır. Annelik sürecinde psikolojik destek hizmetlerinin artırılması, özellikle doğum sonrası dönemde danışmanlık verilmesi, çocukların sağlıklı bireyler olarak gelişiminde hayati bir öneme sahiptir. Doğum sonrası psikolojik değerlendirmelerin yapılması, ebeveynlik eğitimlerinin verilmesi ve aile içi iletişim yeteneklerini geliştirmek için yönlendirme hizmetlerinin artırılması gereklidir. Ayrıca, okullar, sağlık kuruluşları ve sosyal hizmet birimleri yardımıyla tehlike altında olan anneler için zamanında müdahale sağlanmalıdır. İyi bir annelik, yalnızca çocuğu beslemek ya da büyütmek değil; çocuğun ruhsal dünyasında güvenli bir liman olabilmektir. Unutulmamalıdır ki, mutlu bir çocukluk yalnızca psikolojik olarak dengede bir anne ile mümkün olabilir. Annenin iyi durumda olması, çocuğun hayatındaki en önemli adımı attırır.

Bu bakış açısı, iyi niyetli bir koruma ve yönlendirme amacı güdüyor gibi görünse de, çocuğun kişisel gelişimi üzerinde önemli psikolojik etkiler meydana getirebilir. Bunun tam tersi olarak ebeveyn kendi çocukluk deneyimlerini “doğru model” olarak görür ve farkında olmadan bu kalıpları kendi çocuklarına uygular. “Bizim zamanımızda biz böyle yapardık” ifadesi, bireyin kendi yetişme tarzını evrensel bir doğruluk gibi kabul etmesinden kaynaklanır. Ancak bu yaklaşım, çocuğun farklı bir dönemde, farklı ihtiyaçlarla büyüdüğü gerçeğini göz ardı eder.

Bir baba, kendi çocukluğunda sıkı disiplinle büyütülmüş ve “çocuklar büyüklerin sözünü sorgulamaz” anlayışıyla yetişmiştir. Günümüzde oğlu daha özgür ve soru sorarak öğrenmeye yatkın olsa da baba, “Bizim zamanımızda böyle şey olmazdı” diyerek aynı katı kuralları uygular. Bu tutum, çocuğun bireysel gelişim ihtiyaçlarını görmezden gelerek ebeveynin kendi yetişme biçimini sorgusuzca tekrarlaması anlamına gelir. Her iki durumda da ebeveynlerin çocuğa yüklediği beklentiler, o çocuğun bağımsız bir birey olduğunu, kendisinin bir uzantısı olmadığını unutturabilir.

Çocuklarını kendi yansımaları olarak kabul eden ebeveynler, genellikle farkında olmadan çocukların ebeveyn sınırlarını ihlal ederler. Çocuğun yaşam tercihleri, ilgi alanları, günlük aktiviteleri ve hatta arkadaş seçimleri bile ebeveynin beklentileri doğrultusunda düzenlenmeye çalışılır. Bu durum, “ayrışma–bireyleşme” sürecinin sekteye uğramasına neden olur. Bireyleşme süreci tam da bu noktada zarar görür.

Ek olarak, “ebeveynleşme” kavramı çerçevesinde çocukların ebeveynlerinin ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken kendi ilgi ve gelişim ihtiyaçlarından vazgeçtiği vurgulanmıştır (Akün, 2017). Bu sorumlulukları üstlenmeleri, onların bireysel hak ve alanlarından ödün vermesine neden olabilir.

Çocuğun bireyselliğine ve kendine ait bir kimlik inşa etmesine alan tanımayan ebeveynlik anlayışları, toksik ebeveynlik çerçevesinde değerlendirilir. Bu yaklaşımda ebeveynler çocuklarını kendi malı gibi görüp empoze edilen değerlerle yönlendirir; “Benim çocuğum böyle yapmaz”, “Benim çocuğum beni üzmez” gibi ifadeler çocukta sürekli bir onay arayışı yaratır. Bu yaklaşım yalnızca çocuğun bireysel gelişimini engellemekle kalmaz, aynı zamanda duygusal yük oluşturur.

Bu durum, çocukta içsel motivasyon yerine dışsal beklentilere uyum sağlama, benlik saygısında zedelenme ve ileride bağımlı ilişki dinamiklerine yatkınlık gibi sorunlara zemin hazırlayabilir. Ek olarak, Prof. Dr. Acar Baltaş da ebeveynlerin çocukları “mükemmel birey” yapma tutkusu içinde fazlaca müdahaleci olduğu bir kuşak yetiştirdiğimize dikkat çekmektedir. Bu kuşak, “bilgi bombardımanı” altında ebeveynlik yaparken çok kontrolcü ve baskıcı bir modele savrulmakta; çocukların doğal gelişim alanları kısıtlanmaktadır.

Türkiye’de yapılan derleme çalışmalar ise ebeveyn tutumları ve çocuk üzerindeki etkilerine dair net sonuçlar sunmaktadır. Toplu analizlerde, baskıcı ve aşırı koruyucu tutumların çocukların akademik başarı, psikolojik uyum, kaygı ve benlik saygısı üzerinde olumsuz etkileri olduğu; buna karşılık demokratik ve kabul edici tutumların olumlu etkiler sağladığı saptanmıştır (Sümer vd., 2010).

Bu nedenle sağlıklı ebeveynlik; çocuğa bireysel alan tanıyan, hata yapmasına izin veren ve güven duygusu aşılayan bir yaklaşımı içerir. Çocuğun karar verme süreçlerine değer vermek, ilgi alanlarını keşfetmesine fırsat tanımak ve kendi tutkularını şiirden dansa kadar geliştirmesi için alan sunmak önemlidir. Ebeveynin görevi, yönlendiren değil; çocuğun yaşamında rehber, sevgi dolu ve saygılı bir destekçi olmaktır.

Kısacası, çocuklar ebeveynlerin bir uzantısı değil; kendi dünyalarını inşa etme hakkına sahip bireylerdir.

Kaynakça

Akün, E. (2017). Çocukluktaki ebeveynleşme yaşantılarının özellikleri ve birey üzerindeki etkileri. Nesne – Psikoloji Dergisi, 5(10), 219–246.
Sümer, N., Gündoğdu Aktürk, E., & Helvacı, E. (2010). Anne-baba tutum ve davranışlarının psikolojik etkileri: Türkiye’de yapılan çalışmalara toplu bakış. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 42–59.

Prososyal Davranış Nedir ve Neden Hayati Önem Taşır?

Prososyal davranış, en basit haliyle, dışarıdan bir ödül beklentisi olmadan başkalarına fayda sağlamak için gerçekleştirilen isteğe bağlı eylemlerdir. Bu tür eylemler oldukça çeşitli alanları içerir:

• Yardım etme

• Paylaşma

• Teselli etme / Rahatlatma

• İşbirliği yapma

• Empati kurma

• Affetme ve koruma

Prososyal davranışlar, bireyin toplumsal ilişkiler kurmasını ve bu ilişkileri devam ettirmesini sağlayarak, hem kişisel hem de sosyal açıdan iyileştirici bir özellik taşır. Bu tür davranışlar, ahlaki gelişimin olumlu bir unsuru olarak da görülür ve antisosyal davranışların önünde durur.
Son zamanlarda bencilliğin ve kendi çıkarlarını ön planda tutan kişilik tiplerinin artması, fedakârlık ve işbirliğini reddeden bireylerin sayısını artırmıştır. Rekabete odaklı eğitim sistemleri de bu durumu pekiştiren unsurlar arasında yer alır.
Bu nedenle, gelişimin ve öğrenmenin en hızlı gerçekleştiği erken çocukluk döneminde prososyal davranışlar üzerine farkındalığın artırılması ve desteklenmesi, toplumun sosyal yapısının bozulmasını engellemek ve olumlu gelişmeleri sürdürebilmek için çok önemlidir.

Prososyal Davranışın Temel Öğeleri

Prososyal davranışların gelişimini anlamak için, temelinde yer alan bazı kavramları bilmek gerekir:

• Empati: Bir çocuğun, başka birinin yaşadığı durumu ve hisleri, kendini onun yerine koyarak deneyimlemesidir. Empati, prososyal davranışların temel amacı ve gelişimini etkileyen en öncelikli unsurdur.

• Özgecilik: Bir karşılık beklemeden, yalnızca diğer kişinin acısını hafifletmek için yapılan gönüllü yardımlaşma faaliyetidir.

• Perspektif Alma: Başkalarının ihtiyaçlarını anlama ve onlara duygusal destek sağlama yeteneklerini kapsar. Bu yetenekler, empati ve sempati duygularının gelişimini teşvik eder ve nitelikli prososyal davranışların sergilenmesini mümkün kılar.

Gelişim Süreci: İlk Gülümsemeden Bilinçli Yardıma

Prososyal davranışlar, bireyin doğum anından itibaren gözlemlenmeye başlanır ve 1-2 yaşları arasında daha fazla yaygınlaşır.

• Doğumdan İtibaren: İlk basit gülümsemeler ve sesler burada önemli bir rol oynar; bu tepkisel davranışlar prososyal davranışların başlangıcını oluşturur.

• 6-8 Ay: Bebekler, başkalarının ağlamasına bazen kendi de ağlayarak yanıt verir ve sekiz aylık olduklarında, bir nesneyi paylaşmaya dair ilk belirtiler gösterirler.

• 12-18 Ay: Çocuk, diğer bireylerin olumsuz hisleriyle doğrudan etkileşime geçmeye başlar ve bu bağlamda dikkat, olumlu temas ve sözel destek sunan prososyal davranışlar sergilemeye başlar.

• 18-36 Ay: Bu dönemde çocuk, hem kendi duygularını hem de başkalarının hislerini tartışabilme kabiliyeti kazanmaya başlar. Çocuklar, işbirliği yapma, paylaşma, yardımlaşma ve empati kurma eğilimi gösterirler. Bu yaşlardaki çocuklar, acı çeken birine yardımcı olmayı, oyuncaklarını vermeyi veya sarılarak teselli etmeyi teklif edebilirler.

• 3 Yaş ve Sonrası: Çocuklar başkalarının duygularını daha iyi kavrayıp bunları ifade edebilir hale gelirler.

Prososyal Davranış Gelişimini Etkileyen Faktörler

Prososyal davranışların oluşumu, hem biyolojik hem de çevresel pek çok faktörden etkilenir.

Aile ve Çevrenin Rolü

Aile, toplumsal olumlu davranışların gelişiminde en önemli rolü üstlenir. Ebeveynler, çocuklarına şu şekillerde örnek teşkil ederler:

1. Doğru Örnek Olmak: Anne ve babanın kendi prososyal eylemlerini göstermesi oldukça kritiktir. Mesela, çocuğu babasının komşusuna yardım ederken gören bir çocuk, ileride benzer durumlarda yardım etmeyi öğrenmiş olur.

2. Ebeveyn Tutumları: Hoşgörülü ve demokratik bir ortamda yetişen çocuklar, sosyal etkileşimlerinde daha aktif, kendine güvenen ve duygularını rahatça ifade edebilen bireyler haline gelirler. Diğer taraftan, olumsuz ebeveyn tutumları ve düşük duyarlılık, gelişimleri olumsuz yönde etkiler.

3. Geri Bildirim ve Destekleme: Arzu edilen davranışları pekiştirmek amacıyla olumlu geri bildirimler (örneğin, “Sen çok paylaşımcı birisin”) vermek ve bu davranışları teşvik etmek, çocuğun olumlu öz algısını güçlendirir ve gelecekte bu davranışın sıklığını artırır.

4. Akran ve Eğitim Ortamı: Okul öncesi gibi nitelikli eğitim ortamlarında çocuklar, oyun grupları aracılığıyla kabul etme, paylaşma, yardımlaşma ve işbirliği gibi yetenekleri geliştirirler. Akranlarla olan sosyal deneyimler, arkadaşlıkların oluşmasına da olanak tanır.

Ebeveynler ve Eğitimciler İçin Öneriler

Erken çocukluk eğitimi ile ebeveynler, prososyal davranışların edinilmesi için gereken adımların farkında olmalıdırlar:

• Doğru ve Zamanında Geri Dönüş: Çocuğun prososyal davranışını dikkate alın ve onu sözlerle takdir edin.

• Rol Oynama: Çocukların, başkalarının duygularını nasıl etkileyebileceğini tartışabilecekleri, işbirliğini destekleyen grup aktiviteleri ve rol oynama etkinlikleri için fırsatlar sunun.

• Model Olun: Çocuğa yardımseverlik, paylaşma ve işbirliği gibi davranışları kendiniz sergileyin.

• Özel Ortamlar Oluşturun: Çocukların işbirliği ve yardım etme davranışlarını inceleyip sergileyebilecekleri özel alanlar sağlayın.

Prososyal davranışları erken dönemlerde geliştiremeyen çocukların, ilerleyen dönemlerde sosyal beceri eksiklikleri yüzünden büyük tehlikelerle karşılaşabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle, çocukların sosyal ve ahlaki gelişim temelini oluşturan prososyal davranışları teşvik etmek, hem bireyler hem de toplum açısından son derece önemli bir adımdır.

Kaynakça

Altıntaş, T. T., & Başçak, M. Y. (2017). Erken çocukluk döneminde prososyal davranışlar [Prosocial behaviours in early childhood]. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), 57, 245–261. https://doi.org/10.9761/JASSS6999

Bu kavram o kadar önemlidir ki, Antik Roma döneminde bu kavramı koruyan bir sınır tanrısı (Terminus) bile vardı. Roma halkı, sadece bolluk, savaş ve adalet gibi kavramları değil, aynı zamanda sınırları ve mülkiyet kavramını da kutsal saymış ve bunları tanrılar aracılığıyla koruma altına almıştır.

Bu durumun en belirgin örneklerinden biri Terminus’tur. Terminus, Roma’da sınırların, taşların ve mülk çizgilerinin tanrısı olarak kabul edilir ve sınır taşları onun kutsal varlığını temsil ederdi. Bu taşlar asla yerinden oynatılamazdı; çünkü sınır ihlali, yalnızca bir mülkiyet meselesi değil, aynı zamanda ilahi bir düzene karşı işlenmiş bir günah olarak değerlendirilirdi.

Terminus’a yönelik tapınaklar ve ibadetler, sınırların Antik Roma’daki toplumsal ve ahlaki yapı içindeki önemini net bir şekilde ortaya koyar. Bugün ise Terminus’un sesi, çağdaş dünyada işitilmeyen bir haykırış gibi yankılanıyor. Günümüzde en çok akran ilişkileri olmak üzere dijital dünya, aile, iş hayatı, toplumsal yaşam gibi birçok yerde sınırlar ihlal ediliyor. Özellikle küçük yaştaki çocuklarda bu sınır ihlalleri akran zorbalığına dönüşebiliyor.

Ebeveyn Tutumlarının Akran Zorbalığına Etkisi

Zorbalık yapan çocukların bu davranışlarının altında ebeveynlerinin tutumları yer alabilir. Ebeveynlik tarzları, çocuklara getirilen sınırlara ve bu sınırlardan etkilenen çocukların durumuna doğrudan etki eder.

Otoriter ebeveynler, sınırları katı bir şekilde ve tartışılmayan bir biçimde belirler; kurallar belirgindir ve çocuğun fikri genellikle göz ardı edilir. Bu tür bir yaklaşımla, çocuk kendini yetersiz, güçsüz ve değersiz hissetmeye başlayabilir; çünkü sürekli olarak ebeveynlerinin beklentilerine uymaya çalışarak kabul edilme ve onaylanma arzusunu karşılamaya çalışır.

Kabul edilme isteği, çocuğun çevresinden saygı ve onay talep etmesine dönüşür; bu saygıyı kazanmak için de akranları arasında güç dengesizliklerini kendi lehine çevirmeye çalışır. Çocuk, akran grubunda daha üst konumda olma ve öne çıkma arzusu taşır; zira saygının ve kabulün güç ve statüye bağlı olduğuna inanır.

Eğer gerekli güç ve statü kaynaklarına sahip değilse, bu durumda akranlarını aşağı çekerek bir üstünlük elde etmeye çalışabilir. Bu noktada akran zorbalığı, çocuk için bir başa çıkma yöntemi olarak ortaya çıkar; başkalarını küçümseyerek, inciterek veya korkutarak geçici bir güç hissi edinir.

Ayrıca, kendi korkularını bastırmakta zorlanan çocuklar, başkalarının korkularını artırarak veya onları korkutarak kendilerini güçlü hissedebilir; böylece içlerindeki güvensizlik ve kaygıyı kısa süreli de olsa kontrol altına aldıklarını düşünebilirler.

Aşırı Hoşgörülü Ebeveynlik ve Sınır Sorunları

Diğer yandan, aşırı hoşgörülü ebeveynler ise sınır koymakta yetersiz kalır; bu durum, çocuğun güvenli hissedebilmesini zorlaştırdığı gibi sosyal ortamlarda kurallara uyum yeteneğini de zayıflatabilir.

Bu ebeveynlik biçiminde kuralların eksikliği ve çocuğun serbest bırakılması, sağlıklı sınırların gelişimini engeller. Böyle bir ailede büyüyen çocuk, her türlü davranışı serbestçe yapabileceğini düşünür ve başkalarına zarar verme eylemlerini bir sınırlama veya zorbalık olarak değil, haklarını kullanma olarak değerlendirir.

Sınır kavramının içselleştirilmemesi, çocuğun diğerlerinin haklarına ve güvenliğine saygı göstermesini zorlaştırır ve akran ilişkilerinde sağlıksız, dengesiz dinamiklerin oluşmasına neden olur.

Başka bir perspektiften bakmamız gerekirse de ebeveyn çocukla sağlıklı bir iletişim kurmadığında çocuk okulda yaşadıklarını ona anlatmaz. Bu durumda ebeveynler, okulda çocukları başkalarına zorbalık yapıyorsa ya da çocukları zorbalığa uğruyorsa bu her iki durumdan da haberdar olmaz.

Ne Yapmalı? Demokratik Ebeveynliğin Gücü

Bu aşamada yapılması gereken, çocuklara sınır belirlerken dengeli ve sağlıklı bir tutum sergilemektir. Bunun yolu demokratik ebeveynlik tarzını benimsemektir.

Demokratik bir ebeveyn hem kurallar oluşturur hem de çocuğun duygularını, ihtiyaçlarını ve düşüncelerini dikkate alarak ona saygı gösterir. Bu şekilde çocuk, hem kuralların önemini hem de kendi seçimlerinin sonuçlarını kavrayabilir. Çocuğa hem kural hem de bir miktar özgürlük tanınır; bu sayede çocuk güvende hissetmenin yanı sıra özerklik gelişimini de destekler.

Peki iyi bir demokratik ebeveyn nasıl oluruz?
İlk olarak, kurallar çocuğun yaşına ve gelişim seviyesine uygun olmalı ve bunların nedenleri açıklanmalıdır. Böylece çocuk, koyulan sınırların rastgele olmadığını ve bir amaca hizmet ettiğini anlar.

Demokratik bir ebeveyn, çocuğun görüşlerine değer verir; onu karar alma süreçlerine dahil eder ve gerektiğinde bu düşünceleri uygular. Bu yaklaşım, çocuğun kendini saygı gösterilen bir birey olarak hissetmesini sağlar ve sorumluluk bilincinin gelişimine yardımcı olur.

Demokratik bir ebeveyn, empati kurarak çocuğun hislerini anlamaya çalışırken, onları küçümsemekten veya hor görmekten kaçınır. Çocuğa belirli alanlarda özgürlük tanır; örneğin, hangi kıyafeti seçeceği ya da ödevlerini nasıl yapacağı konusunda karar verme hakkı verir.

Böylece çocuk özgürlüğü deneyimlerken, bu özgürlüğün beraberinde sorumluluk getirdiğini öğrenir. En önemli nokta ise, tutarlı ve adil davranılmasıdır; kurallar bir gün geçerli iken ertesi gün sebepsiz yere değişmez.

Bu tutarlılık, çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar ve adalet anlayışını geliştirir. Çünkü sınırlar içinde özgürlük tanınmadığında, çocuklar ya bu özgürlüğü gizlice aramaya koyulur ya da yetişkinler zorla onları kısıtlamak durumunda kalır.

Demokratik ebeveynlik, destekleyici, yönlendirici ve rehberlik eden bir tutumla çocuğun sağlıklı bir birey olarak yetişmesini destekler.
Unutulmamalıdır ki, sınırlar içinde özgürlük verilmezse çocuklar bu özgürlüğü ya gizlice aramaya çalışır ya da yetişkinler onları zorla sınırlandırmak zorunda kalır. Eğer sınırlar içinde özgürlük sağlamazsak, çocukların özgürlüklerini zorla kısıtlamak durumunda kalabiliriz.

İnsanın doğasında karşılaştırma eğilimi vardır. Bu, hem bireysel hem toplumsal düzeyde kendimizi konumlandırmamızı sağlar. Ancak gelişim çağındaki çocuklar için kıyaslama, henüz oturmamış olan benlik algısını sarsabilir. Psikolojik olarak, çocuk bu mesajları “Yeterince iyi değilim” şeklinde içselleştirir. Bu durum, öz değer algısında zayıflamaya ve sürekli başkalarının onayına ihtiyaç duymaya yol açabilir.

Gündoğan ve Seçer’in (2022) ortaya koyduğu gibi, ebeveyn başarı baskısı—bu baskıya sıklıkla kıyaslama da dahil—çocukta akademik stres, düşük benlik saygısı ve tükenmişlik eğilimi gibi psikolojik sorunlara yol açabilmektedir. Sontur ve arkadaşlarının (2021) tanımına göre bu baskı; “çocuğu olumsuz yönde etkileyebilecek kıyaslama ve küçümseme” başta olmak üzere birçok yıkıcı tutumu içerir.

Sürekli kıyaslanan çocuk, kendi başarılarını görmezden gelmeye başlar. Ne yaparsa yapsın, ebeveyn gözünde bir başkasının gerisinde kalacağını düşünür. Bu, öğrenilmiş çaresizlik duygusunu tetikler; çocuk, çabalarının sonuç getirmeyeceğine inanarak motivasyonunu kaybedebilir. Uzun vadede, akademik başarıda düşüş, sosyal ilişkilerde çekingenlik ve yeni şeyler denemekten kaçınma gibi davranışlar gözlenebilir.

Bilimsel literatürde de aile içi iletişimin çocuğun özgüveni üzerindeki etkisi sıklıkla vurgulanır. Demokratik ebeveyn tutumu, özgüven gelişimini olumlu etkilerken; baskıcı, koruyucu ya da ilgisiz tutumlar, çocuğun özgüveninin olumsuz gelişmesine neden olur. Bu bağlamda kıyaslamanın da benzer biçimde çocukta öz değer eksikliğine yol açtığı düşünülebilir.

Kardeşler Arası Kıyaslamanın Etkileri

Kıyaslamanın bir diğer yıkıcı etkisi, kardeşler arası ilişkilerde görülür. Ebeveynler, bazen farkında olmadan “Ablan kadar düzenli değilsin” ya da “Kardeşin senden daha dikkatli” gibi ifadeler kullanır. Bu durum, kardeşler arasında gizli rekabet, kıskançlık ve kırgınlık yaratır. Zamanla bu rekabet, sevgi bağlarının zayıflamasına neden olabilir.

Bazı çocuklar kıyaslamaya, motivasyon kaybıyla değil, tam tersine aşırı çabayla cevap verir. Her alanda “en iyi” olmaya çalışarak ebeveyn onayını kazanmak isterler. Ancak bu çaba, mükemmeliyetçilik eğilimini tetikler. Mükemmeliyetçi çocuklar, hata yapmaktan yoğun kaygı duyar ve hata yaptıklarında kendilerine karşı aşırı eleştirel davranırlar. Bu durum, ilerleyen yaşlarda anksiyete bozuklukları, depresyon ya da tükenmişlik hissine zemin hazırlayabilir.

Sürekli olarak diğerleriyle karşılaştırılan çocuklar, yetişkinlik döneminde bile bu karşılaştırma zincirinden çıkmakta güçlük çekebilirler. Ancak her çocuk, kendine özgü yetenekleri, ilgi alanları ve gelişim tempolarıyla farklıdır. Ebeveynler, çocuklarını diğer bireylerle değil, kendi geçmiş deneyimleriyle karşılaştırdıkları zaman, onlara en büyük hediye olan koşulsuz kabul ve güven hissini sunmuş olurlar. Böylece çocuk, altında büyüdüğü kıyaslar yerine, kendi potansiyeli doğrultusunda ilerleyen güven dolu bir birey haline gelebilir.

Bireysel İlerlemeyi Teşvik Edin!

Çocuğun gelişimi konusunda kıyaslamalardan ziyade, bireysel ilerlemeyi esas alan bir tutum benimsense daha iyi olacaktır. “Geçen seneki çizimlerine kıyasla büyük bir ilerleme kaydettin” ya da “Bu hafta topa daha süratle vurdun” gibi sözler, çocuğun kendi gelişimini anlamasına yardımcı olur. Böylelikle çocuk, diğerleriyle rekabet etmek yerine kendi yeteneklerini keşfetmeye yönelir.

Ne Yapmalı?

• Başkalarının başarılarına referans verirken dikkatli olmalısınız: Örnekler, kıyaslamaya yol açmadan ilham verici bir şekilde sunulmalıdır.

• Çabanın değerine odaklanın: Sonuçlara değil, süreçlere dayalı geri bildirimler verin.

• Olumlu yönleri görün: Çocuğun güçlü taraflarını fark edip ifade edin.

• Çocuğa eleştiride bulunmadan, onun çabalarını ve gelişimini destekleyerek yönlendirin.

• Dinlemeyi öğrenin: Çocuğun duygularını anlamak için yargılamadan dinleme pratiği yapın.

• Karşılaştırma yerine bireyselliği destekleyin: Çocuğun kendine özgü gelişimini fark edin ve süreç odaklı geri bildirimlerde bulunun.

• Demokratik bir yaklaşım sergileyin: Sevgi, destek ve iletişime dayalı tavırlar özgüveni artırırken; baskı ve karşılaştırmalar bunu azaltır.

Kaynakça

Kaya, N., & Tastan, N. (2020). Özgüven üzerine bir derleme. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 297-312.

Tatlı, S., & Atmaca, T. (2023). Ebeveyn Başarı Baskısı Ve Akademik Stresin Ortaöğretim Öğrencilerinin Okul Tükenmişliğini Yordama Düzeyi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(40), 1328-1349.

Ölüm Haberini Kimin Vermesi Gerekir?

İlk olarak ölüm haberi çocuğa bir uzman tarafından değil, çocuğun kendine en yakın gördüğü kişi tarafından verilmelidir. Çocuk, en yakınındaki bireye duygusal olarak bağlanmış ve ona güven duymuştur. Bu kişi, çocuğun güvende ve sevgi dolu bir çevrede yer aldığını hissettirir. Böylelikle zor ve üzücü bir durumu öğrenirken kendini çaresiz veya korkmuş hissetmez. Yakınıyla temas kurulana kadar “Bir bilgim yok” veya “İyi olacaktır” gibi ara cevaplar verilmelidir. Burada empati kurmak, çocuğun duygusal güvenliğini korumak açısından önemlidir.

Doğru ve Net İfadeler Kullanmak

Çocuğa ölüm haberi “vefat etti” ya da “öldü” gibi net ve doğru ifadeler ile verilmelidir. Çocuklar soyut ve mecazi anlamlara sahip ifadeleri (örneğin “uykuya daldı” veya “yolculuğa çıktı”) gerçek şekilde kavrayamayabilir veya hatalı bir anlayış geliştirebilir. Bu durum, zihinlerinde kafa karışıklığına ve gereksiz endişelere neden olabilir. Doğrudan ve net bir ifade, çocuğa güven aşılar. Ebeveyn veya yakın bir kişi samimi olduğunda, çocuk durumu daha rahat kabullenir ve güven hissi sarsılmaz.

Kademeli Anlatım Tekniği

Ani gelişen durumlarda haber çocuğa kademeli olarak verilmelidir. Örneğin, “Deden sabah kendini çok kötü hissetti. Hastaneye götürdüler. Doktorlar onu iyileştirmeye çalışıyor.” denildikten bir iki gün sonra ölüm haberi verilebilir. Bunun sebebi, ani ve sarsıcı bir haberin çocuğun zihinsel ve duygusal kapasitesini aşabilmesidir. Kademeli anlatım, çocuğun zihinsel olarak duruma hazırlanmasına olanak tanır ve travmatik etkiyi azaltır.

İnanç ve Ölümün Bedensel Yönünü Açıklamak

Ölümden sonra kişinin toprağa verilmesi gerektiği ifade edilmelidir. Ailenin bir inancı varsa, “Melekler onu toprağın altından alıp cennete götürdü” şeklinde söylenebilir. Cennet, kısaca abartılmadan tanımlanabilir. Eğer ailenin inancı yoksa, “Zaman geçtikçe ölen kişi de toprağın bir parçası haline gelir” denilebilir. Küçük çocuklar soyut kavramları (ölüm, ruh, sonsuzluk vb.) tam olarak anlayamaz. Bu yüzden ölümün bedensel bir yönü (toprak altına konma gibi) açıkça ifade edilmelidir ki, çocuk gerçekliği kavrayabilsin.

Cenaze Törenlerine Katılım

12 yaşından küçük çocukların cenaze işlemlerinden, yoğun matem ortamlarından ve merhumu görmelerinden kaçınılmalıdır. Bu yaş grubundaki çocuklar, ölümü ve onun biyolojik yönlerini tam anlamış değillerdir. Cenaze töreni ya da cesetle karşılaşmak gibi yoğun ve somut ölüm görüntüleri, onların zihinsel ve duygusal kapasitesini aşabilir.

Mezar Ziyaretleri ve İletişim

Ölümün ardından geçen günlerde, kaybedilen kişinin mezarına gitmek çocuk için bir teselli kaynağıdır. Zihninde, hayatını kaybeden kişiye ait somut bir mekan oluşturmuş olur. “Sen de ölecek misin?” diye soru soran çocuğa “Herkesin ölümü var ama ben daha çok yıl yaşayabileceğimi düşünüyorum. Seninle birlikte olacağım. Birlikte mutlu günler geçireceğiz.” diye yanıt verilebilir ve geleceğe dair hoş hayaller kurulabilir. Bu sorunun altında aslında “Sen de gidecek misin? Beni yalnız bırakacak mısın?” merakı yatar. Bu nedenle verilecek cevap, çocuğun duygusal güvenliğini koruyacak şekilde olmalıdır. Burada açık iletişim, çocuğun kaygısını azaltır.

Uzmana Başvurulması Gereken Durumlar

Ölümden sonra çocuk eğer kaybı göz ardı ediyorsa, hayatını kaybeden kişi hakkında hiçbir soru sormuyorsa, bu konuyu gündeme getirmiyorsa; sürekli olarak “Biliyor musunuz benim annem/babam öldü” gibi ifadeler kullanıyorsa ya da farklı davranış sorunları yaşamaya başladıysa, bir uzmanla görüşmek önemlidir. Çocuk kaybı görmezden geliyor, konuşmuyor ya da hiç duygusal tepki vermiyorsa, bu durum çocuğun acısını bastırmaya çalıştığını gösterebilir. Yas süreci her çocukta farklı şekillerde ortaya çıksa da duyguların tamamen bastırılması, çocuğun iç dünyasında çözülmemiş bir acının varlığına işaret eder. Bu tür bastırmalar zamanla travma, anksiyete, depresyon gibi ciddi psikolojik sorunlara zemin hazırlayabilir. Bu nedenle bir uzmandan psikolojik destek almak, çocuğun yas sürecini sağlıklı bir şekilde yaşayabilmesi ve duygularını ifade edebilmesi açısından büyük önem taşır. Uzman desteğiyle çocuk, yaşadığı kaybı anlamlandırma, kabul etme ve duygularıyla baş etme konusunda güvenli bir yol bulabilir.

Çocukluk, insan hayatının en temel ve şekillendirici dönemidir. Bir çocuğun yaşamının temellerinin büyük bir kısmı genellikle bu dönem içerisinde atılır. Bu nedenle, çocuklara karşı sergilediğimiz her davranış ve ifade ettiğimiz her söz, çocukların düşüncelerinin ötesinde daha derin ve kalıcı sonuçlar doğurabilir.

Uzun yıllar boyunca öğrenme yaklaşımları üzerinde çalışan Carol Dweck’e göre, verilen geri dönüşler çocukların öğrenme yöntemlerini, öz güvenlerini ve gelecekteki başarılarını etkiliyor.
Dweck’in bulgularına göre, çocuklar iki ana zihinsel yapıya sahip olabiliyor. Bunların ilki sabit zihniyettir. Bu zihniyete göre çocuklar zekanın doğuştan geldiğine ve sabit olduğuna inanırlar.
İkinci zihniyet ise gelişim zihniyetidir. Bu zihniyete göre çocuklar zekanın geliştirilebilir olduğuna inanmaktadırlar.

Dweck, bu konuyla ilgili çok zekice bir deney tasarlamış ve hayata geçirmiştir. Bu araştırmada yaş ortalamaları 11 olan 128 çocuk bulunmaktadır. Bu çocukların hepsini tek tek odaya alıp çok kolay bir test vermiştir ve bütün çocuklar bu testten başarılı olmuşlardır. Daha sonrasında bu çocukları üç gruba ayırmışlardır:

• Birinci gruba “Çok zekisin!” gibi övgülerde bulunarak zekâsına vurgu yapılmıştır.

• İkinci gruba ise “Çok uğraşmışsın”, “Ne güzel çalışmışsın” gibi övgülerle çabasına vurgu yapılmıştır.

• Üçüncü gruba ise sadece “Aferin!” gibi tarafsız övgülerde bulunulmuştur.

Testin bitiminde çocuklara “Artık size yeni sorular sunacağız. Nasıl problemler istersiniz? Kolay mı yoksa yanlış yapsan bile kendini geliştirebileceğin problemler mi?” diye sorulmuştur.
Zekâsı övülen çocukların %60’ından fazlası kolay problem istemiştir.
Çabası övülen çocukların ise sadece %8’i kolay problem istemiştir.

Daha sonra çocuklara ikinci bir test verilmiştir. Bu test epeyce zordur. Bu testi çözerken zekâsı ile övülen çocukların daha çabuk pes ettiği, çabası ile uğraşan çocukların ise daha fazla uğraştığı görülmüştür.

Testler bittiğinde çocukların hepsine sadece %50’sini doğru yaptın denilerek başarısız hissettirilmiştir.
İkinci turdan sonra çocuklara keyif alıp almadıkları sorulmuş ve zekâsı övülen çocukların daha az keyif aldığı görülmüştür.
Daha sonrasında çocuklara ilk turdaki sorularla aynı zorluk seviyesinde olan başka sorular verilmiştir ve çocukların performansı tekrardan ölçülmüştür.
Çabası ile övülenler bu turda önceki başarı düzeylerini korumuş, ancak zekâsı ile övülen çocuklar daha kötü sonuçlar almıştır. Çünkü bir önceki turda zekâsı ile övülen çocukların özgüvenleri düşmüştür.

Bu Araştırmadan Hangi Sonuçlar Çıkmıştır?

Bu deney sadece bir araştırma değil; çocuklara nasıl davranmamız gerektiğine dair güçlü mesajlar taşıyan bir derstir. Zekâsı ile övülen çocuklar başarıyı zekâya, çabası ile övülen çocuklar ise başarıyı çabaya bağlamaktadır.
Zekâsı ile övülen çocukların bir zorlukla karşılaştıklarında özgüvenlerinin yıkıldığını, çabuk pes ettiklerini ve keyif almadıklarını gördük.
Bu çocuklar zeki imajlarını korumak için başarısızlıktan kaçıyor ve daha kolay işlere yöneliyor.

Hatırlayınız, çocuklara nasıl problemler istersiniz denildiğinde büyük çoğunluğu kolay problemleri tercih etmişti.
Bu çocukların amacı artık öğrenmekten çok zeki imajını korumaya çalışmak oluyor. Bu çocukların özgüvenleri daha kolay kırılıyor.
Hatırlayınız; üçüncü turdaki zorluk derecesi birinci turdaki ile aynı olmasına rağmen bu çocuklar daha düşük sonuçlar almıştı.
Başarısızlık gördüklerinde duygularının da kontrolünde zorluklar yaşamaktadırlar.

Bu çocuklar hatalarını bir eksiklik olarak görürken; çabası övülen çocuklar ise bir gelişim fırsatı olarak görmektedirler.
Her ne kadar motive etmek amacıyla ve iyi niyetle söylense de, çocuklara sürekli “zekisin” demek onları baskı altında bırakabilir.
Gerçek başarı, ortaya çıkan yetenekten ziyade; gayret, kararlılık ve hatalardan ders çıkarma ile elde edilir.
Zorluklarla karşılaşan çocuk, çaba sarf etmeyi öğrenirse, sadece derslerinde değil hayatın her alanında başarılı olur.

Ne Yapmalı?

Çocuğun iç motivasyonunu artırıcı ve yazımızda da bahsettiğimiz gelişim zihniyetini kazandıracak övgülerde bulunulmalıdır.
“Sen zekisin” dediğimizde çocuk sabit zihniyete kapılabilir ve çabadan çok uzaklaşabilir.
Ancak “Matematikten ne kadar iyi almışsın, çok çalışmış olmalısın” gibi cümleler kurarsak çocuğun gelişim zihniyetini kazanmasına yardımcı olabiliriz.

Eğer çocuk bir şeyde başarısız olursa ne demeliyiz peki?

• “Bu soruyu çözememişsin ama denediğini görüyorum, harikasın!”

• “Sınavdan kötü almışsın ama yeteri kadar çaba sarf etmediğini biliyorum. Eminim ki bir sonraki sınavda daha fazla çalışıp güzel bir not alacaksın.”

Gibi cümleler kurulabilir.

Unutmayalım; çocukların potansiyeli ne kadar zeki olduklarında değil, ne kadar denemekten vazgeçmediklerinde gizlidir.
Zekâ doğuştan gelebilir ancak azim ve kararlılık, bir çocuğun içine yerleştirilebilir.