Gerçek disiplin, çocuğun kendi davranışlarını dış denetime gerek kalmadan düzenleyebilmesini sağlar. Yani çocuk, yanında ebeveyni olmadan da kurallara uyabiliyorsa, kendi davranışlarını dengeleyebiliyorsa, özdenetim becerisi kazanmış demektir. Bu beceri, ileriki yaşamda sorumluluk bilinci, problem çözme yeteneği ve iç motivasyonun temelini oluşturur.

Ne yazık ki birçok ebeveyn, disiplin denildiğinde aklına “ödül” ve “ceza” kavramlarını getirir. Ancak ebeveynlikte disiplinin en önemli unsurlarından biri sevgidir ve sevgi, çocuğun her istediğini yapmak anlamına gelmez. Gerçek sevgi; çocuğun gelişimi için net, açık ve tutarlı sınırlar koymayı gerektirir. Çünkü sınırlar, çocuğun özgürlüğünü kısıtlamaz, aksine güvenli bir alan yaratır. Tahmin edilebilir bir yapı, çocukta “dünya güvenli bir yerdir” duygusunu güçlendirir. Sınırları olmayan çocuklar yönsüz hisseder; bu da stres ve tepkisellik yaratır. Sınırlar ise çocuğa kendini güvende hissettirir, özgüvenini ve sorumluluk bilincini besler (Yavuz, 2016; Eriş, 2019; Nelsen vd., 2019; Oskay, 2020; aktaran Köçer & Çınar, 2021).

Disiplinin Uygulanma Biçimi ve Ödül–Ceza Yaklaşımı

Disiplinin nasıl uygulandığı da bu süreçte büyük önem taşır. Davranışsal psikolojiye göre ödül ve ceza, farklı görünümlerine rağmen aynı öğrenme modeline dayanır. “Bunu yaparsan ödül alırsın” diyen ebeveyn ile “Bunu yapmazsan ceza alırsın” diyen ebeveyn aslında benzer bir sistem kullanır (Jakešová & Slezáková, 2016; Kohn, 2019; Bolat, 2020; aktaran Köçer & Çınar, 2021). Her iki durumda da çocuk, davranışını dışsal bir karşılığa göre düzenler.

Bu yaklaşım kısa vadede işe yarayabilir; ancak uzun vadede çocuğun içsel motivasyonunu ve isteğini zedeler. Çünkü ödül, sevgiyi bir koşula dönüştürür. Mesaj farkında olmadan “iyi olursam sevilirim” biçiminde algılanabilir (Kohn, 2019; Solter, 2020; aktaran Köçer & Çınar, 2021). Pek çok ebeveyn bu niyetle davranmaz; ama önemli olan ebeveynin ne hissettiği değil, çocuğun sevgiyi nasıl deneyimlediğidir.

Bu noktada ödülün görünürde olumlu olmasına rağmen, çocuk açısından koşullu sevgi mesajı taşıdığı unutulmamalıdır. Çocuk, ebeveynin sevgisini yalnızca belirli bir davranış sergilediğinde hak ettiğini düşünmeye başlayabilir. Oysa gerçek sevgi koşulsuzdur; çocuklar, ebeveynlerinin sevgisini kazanmak için değil, onların sevgisi sayesinde büyürler (Kohn, 2019; Solter, 2020; aktaran Köçer & Çınar, 2021).

Sınırlar Koyarken İlişkiyi Merkeze Almak

Ebeveynler sınır koyarken, çocukla ilişkiyi merkeze almalıdır. “Dişlerini fırçala” demek sadece bir komut verir; ama “Haydi birlikte dişlerimizi fırçalayalım” demek, çocuğu sürecin bir parçası yapar. Böylelikle çocuk, emir almak yerine iş birliği kurmayı öğrenir (Gordon, 2015; aktaran Köçer & Çınar, 2021). Bu yaklaşım, çocuğun içsel motivasyonunu destekler ve ebeveyn–çocuk bağını güçlendirir.

Disiplin, bir kontrol biçimi değil, rehberlik biçimidir. Çocuğun davranışını bastırmak değil, bilincini şekillendirmeyi hedefler. Sevgiyle çizilen sınırlar, çocuğun kendine ve başkalarına saygı duyan, sorumluluk sahibi, özdenetimli bir birey olarak yetişmesini sağlar. Gerçek disiplin, dıştan gelen baskıyla değil, içten gelen dengeyle öğrenilir.

Ebeveynler Sınır Koyarken Nelere Dikkat Etmeli?

Her şeyden önce tutarlılık çok önemlidir. Çocuğun hangi durumda neyle karşılaşacağını öngörebilmesi, ona güven duygusu kazandırır. Ayrıca sınırlar, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmalıdır. Örneğin, “Odanı her zaman tertemiz tut” demek yerine, “Yatmadan önce oyuncaklarını sepete koyabilir misin?” gibi net ve ulaşılabilir sınırlar belirlemek, çocuğun başarı hissini destekler.

Ebeveynin rolü, cezalandırıcı değil rehber olmalıdır. Çocuk bir hata yaptığında “Bunu neden yaptın?” demek yerine “Şimdi ne yapabiliriz, nasıl düzeltebiliriz?” demek, hem sorumluluk kazandırır hem de duygusal bağa zarar vermez. Çünkü disiplin, çocukla bağlantı kurarak yönlendirmektir.

Unutulmamalıdır ki, her çocuğun sevgiye, güvenli sınırlara ve anlaşılmaya ihtiyacı vardır. Sağlıklı sınırlar, çocukların yalnızca davranışlarını değil, kimliklerini de şekillendirir. Sevgiyle çizilen sınırlar, çocuklara “Ben değerliyim, ben güvendeyim ve doğruyu seçebilirim” mesajını verir.

Kaynakça

BOLAT, Ö. (2020). Beni ödülle cezalandırma. İstanbul: Doğan Kitap.
ERİŞ, B. (2019). Anne beynim aç. İstanbul: Alfa.
GORDON, T. (2015). Çocukta dış disiplin mi? iç disiplin mi? (E. Aksay Çev.). İstanbul: Aura.
JAKEŠOVÁ, J. & SLEZÁKOVÁ, S. (2016). Rewards and punishments in the education of preschool children. Procedia – Social and Behavioral Sciences 217, 322–328.
Köçer, G., & Çınar, F. (2021). Ödül ve ceza olmadan çocuk disiplini mümkün mü? Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(2), 410–429.
NELSEN, J. (2019). Pozitif disiplin (Çev.: R. N. Ercan). İstanbul: Pegasus Yayınları.
OSKAY, T. (2020). Pozitif ebeveynlik. İstanbul: Destek Yayınları.
SOLTER, A. J. (2017). Oyun oynama sanatı (Çev.: T. Özer). İstanbul: Doğan Kitap.
YAVUZ, S. (2016). Sihirli öneriler. İstanbul: Pedagoji Yayınları.

Okula başlanan ilk gün ve ilk deneyimler çocukların okula, eğitime, eğitimciye yönelik oluşturacağı algılar üzerinde etkili olmaktadır. Okula başlanmadan önce çocukların evde hazırlanması, okul ortamının onların ihtiyaçlarına uygun şekilde düzenlenmesi ve öğretmenlerin olumlu bir ilk izlenim bırakması oldukça önemlidir.

Çocuğun okul yaşamına uyumunda onun bireysel özellikleri, aile tutumları ve eğitimcilerin yaklaşımları belirleyici rol oynar. Bu etkenlerin etkisi yalnızca ilk günlerle sınırlı kalmaz; tüm eğitim süreci boyunca devam eder. Ayrıca, çocuğun anaokulundan ilkokula, ilkokuldan ortaokula ya da liseye geçişi de yeni bir uyum sürecini beraberinde getirebilir.

Çocukların okula uyum süreçlerine destek olmak amacıyla, okul öncesi eğitim kurumlarından liseye kadar tüm eğitim kademelerinde, yeni gelecek çocuklar için uyum etkinlikleri düzenlenmektedir. Bununla birlikte ebeveynlerin de bu sürece katılması oldukça önemlidir.

Uyum Sorunlarının Olası Nedenleri

Bir uzmanın gözünden bakıldığında, çocuğun okula uyum sürecini zorlaştıran bazı temel faktörler şunlardır:

• Ayrılık kaygısı: Özellikle okulun ilk yıllarında çok sık görülür.

• Özgüven eksikliği: Çocuğun kendini yetersiz hissetmesi geri çekilmesine neden olabilir.

• Sosyal beceri eksikliği veya zorbalık deneyimi: Arkadaşlık ilişkilerinde zorlanan çocuk okuldan uzaklaşabilir.

• Özel öğrenme güçlükleri ve dikkat sorunları: Akademik zorluklar, motivasyon kaybı ve olumsuz tutum geliştirebilir.

• Aile içi kaygı ve stres: Kaygılı ebeveyn tutumları ya da aile içindeki sorunlar çocuğun okul sürecine yansıyabilir.

Ailelere Pratik Öneriler

Uzman desteğinin yanında, ebeveynlerin günlük hayatta uygulayabileceği basit adımlar sürece büyük katkı sağlar:

1. Duygularını kabul edin: Çocuğunuzun korkularını küçümsemeyin. “Senin için zor olduğunu biliyorum” gibi cümlelerle empati kurun.

2. Rutin oluşturun: Düzenli uyku, kahvaltı ve okul hazırlıkları çocuğa güven verecektir.

3. Olumlu dil kullanın: Okulu bir ceza gibi değil, arkadaşlıkların ve keşiflerin olduğu güvenli bir ortam olarak tanıtmalısınız.

4. Küçük adımlarla ilerleyin: Gerekirse öğretmenle iş birliği yaparak ilk günlerde daha kısa sürelerle okulda kalmasını sağlayın.

5. Model olun: Çocuğun yanında okul hakkında olumlu konuşun. Ebeveynin kaygısı çocuğa doğrudan yansımaktadır.

Sık Sorulan Sorular

1. Çocuğum her sabah okula gitmek istemiyor, ağlıyor ve kendini yere atıyor. Ben de işe geç kalıyorum. Ne yapmalıyım?

Bu çok yorucu ve zorlayıcı bir durum. Öncelikle yalnız olmadığınızı bilmelisiniz; birçok ebeveyn aynı süreçten geçiyor. Çocuğunuzun kaygısı gerçek, ama sizin yaşadığınız çaresizlik de gerçek. Böyle anlarda kısa vadede “tamamen sorunsuz bir sabah” beklemek yerine, “biraz daha az zorlayıcı bir sabah” hedeflemek daha gerçekçi olur. Küçük adımların değerini unutmayın: bir gün daha az ağlamak, ertesi gün sınıfa bir adım daha kolay girmek bile ilerlemedir.

2. Çocuğumun uyum sorunu ne kadar sürede geçer?

Net bir süre vermek doğru değil. Bazı çocuklar 2-3 hafta içinde alışırken, bazıları için aylar sürebilir. Bu noktada önemli olan sabırlı olmak ve süreci çocuğun hızına göre ilerletmektir. Aileler çoğunlukla “çocuğum hiç alışamayacak” kaygısını yaşıyor. Oysa uygun destekle her çocuk okul ortamına uyum sağlayabilir.

3. Okula alışması için baskı yapmalı mıyım?

Aileler çoğu zaman “biraz sert olursak alışır” diye düşünebiliyor. Ancak baskı, çocuğun kaygısını artırır ve daha çok direncine yol açar. Burada zor olan kısım, sabırlı kalabilmektir. Çocuğunuzu okula götürürken “zorla” değil, “yanında olarak” ilerlemek uzun vadede çok daha etkilidir.

4. Çocuğum çok zorlanıyor, acaba okuldan alsam mı?

Bu düşünce ebeveynler için çok anlaşılır. Çünkü çocuğunuzun ağlamasını görmek, sabah krizlerini yaşamak çok yıpratıcıdır. Ancak okuldan almak kısa süreli bir rahatlama sağlasa da uzun vadede çocuğun kaygısını pekiştirir. Burada aileler için en iyisi, okul ve uzmanla iş birliği yaparak çocuğa adım adım destek olmaktır.

5. Ne zaman profesyonel destek almalıyım?

Eğer çocuğunuzun kaygısı haftalarca devam ediyor, uyku/iştah düzenini bozuyor, sosyal ilişkilerini engelliyor ve siz de artık “ben tek başıma baş edemiyorum” diyorsanız, bu destek için doğru zamandır. Uzman desteği sadece çocuk için değil, ebeveynler için de nefes alma alanı yaratmaktadır.

Kaynakça

Akyol, A. K. (2019). Okul Yaşamına ve Okul Süreçlerine Uyum. E-Kitabı, 29.

Bir çocuğun iç dünyasını anlamanın en etkili yollarından biri, oyunlarına dikkatle bakmaktır. Çünkü çocuklar oyun oynarken duygularını, düşüncelerini ve yaşam deneyimlerini en doğal hâliyle yansıtırlar. Oyuna değer vermek, çocuğun kendisine değer vermekle eşdeğerdir (Tuğrul, 2018).

Teknolojinin ilerlemesi ve dış mekânların aileler tarafından güvenli bulunmaması, çocukların dijital oyunlara erişimini giderek kolaylaştırması ile birlikte geleneksel oyunların yerini dijital oyunlar almaya başlamıştır. Özellikle savaş temalı ve rekabet içeren oyunlar — örneğin PUBG — artık sadece ergenlerin değil, ilkokul hatta okul öncesi yaş grubundaki çocukların da dikkatini çekmeye başlamıştır.

Küçük yaş grubundaki çocuklar neden özellikle şiddet ve rekabet temelli dijital oyunlara yöneliyor? Bu bağlanmanın arkasında hangi çocuk psikolojisi temelli ihtiyaçlar yatıyor ve uzun vadede nasıl sonuçlar doğurabilir?

Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre dijital oyunlar, fiziksel aktivite eksikliği, sağlıksız beslenme, görme ve işitme ile ilgili hastalıklar ile iskelet sorunları, uyku bozuklukları ve depresyon gibi büyük sorunlara da neden olabilmektedir (Uzunoğlu, A., 2021).

Çocuklar çevrelerinden gözlemleyerek öğrenir; özellikle dijital içerikler bu süreçte oldukça etkilidir. Şiddet temalı dijital oyunlar, çocuklarda saldırgan davranışların sıradan ve kabul edilebilir olduğu algısını güçlendirerek, bu tutumların günlük yaşantıya yansımasına yol açabilmektedir. Ayrıca oyunlardaki kahramanları rol model alan çocuklar, gerçek ile kurgu arasındaki farkı ayırt edemeyebilirler. Bu durum, gerçek dışı beklentiler ve riskli davranışlar geliştirmelerine yol açabilmektedir.

PUBG ve Benzeri Oyunların Küçük Yaş Çocuklar Üzerindeki Psikolojik Etkileri

• Saldırganlık ve Duyarsızlaşma: Sürekli şiddet içeren senaryolara maruz kalmak, çocuğun saldırgan davranışları içselleştirmesine neden olabilmektedir.

• Dikkat Dağınıklığı ve Odaklanma Sorunları: Şiddet içeren dijital oyunlar, sürekli değişen görsel ve işitsel uyaranlarla çocukların dikkat sistemini olumsuz etkileyebilir. Bu durum da sınıf ortamında dikkatini toparlamakta zorlanan, sözel yönergelere yanıt vermeyen çocukların sayısında artışla kendini gösterebilmektedir.

• Bağımlılık Belirtileri: Oyundan uzak kalınca huzursuzluk, oyun saati geldiğinde aşırı heyecan, ekran süresi kısıtlandığında öfke nöbetleri gibi belirtiler ortaya çıkabilmektedir.

• Dürtüsellik ve Öfke Nöbetleri: Ekran süresi kısıtlandığında ya da oyun engellendiğinde çocuğun sinirlenmesi, eşyaya zarar vermesi (örneğin cam kırmak) gibi tepkiler gelişmektedir.

• Küfür ve Saldırgan Dil Kullanımı: Oyun içindeki konuşmalar, çocuğun kelime dağarcığını etkiler. Küfürlü, aşağılayıcı veya saldırgan ifadeler kalıcı hale gelebilmektedir.

• Gerçeklik Algısında Bozulma: Erken çocukluk döneminde gerçeklik kavramı tam olarak gelişmediğinden, çocuklar dijital oyun içeriklerini gerçek yaşam olaylarıyla karıştırabilmekte ve oyun içi deneyimleri gerçek olarak değerlendirebilmektedir. Bu da kaygı bozuklukları ya da travmatik rüyalar gibi sonuçlar doğurabilir. 5-6 yaş grubu çocuğu, oyundaki senaryoları gerçek gibi algılayarak rüyalarında oyunu görebilir ve oyundaki karakterle özdeşleşebilirler.

• Sosyal Geri Çekilme: Dijital oyunlara bağımlılık geliştiren çocuklar, akranlarıyla yüz yüze etkileşim kurmaktan uzaklaşabilir; bu durum sosyal becerilerin gelişimini engelleyerek yalnızlaşmaya ve sosyal geri çekilmeye neden olabilmektedir.

Neden Bu Oyunlar Küçük Çocukları Cezbediyor?

• Merak ve Gözlem: Çocuklar, bilişsel ve sosyal gelişimleri doğrultusunda çevrelerini gözlemleyerek ve model alarak öğrenirler. Özellikle akranlarının ya da büyüklerinin dijital oyunlar oynadığını gören bir çocuk, merak duygusuyla bu deneyimi keşfetmeye yönelir.

• Başarı ve Kontrol Duygusu: Oyundaki skorlar, ödüller ve “kazandın” mesajları çocuğa başarı hissi verir. Gerçek yaşamda yeterlilik ya da kontrol duygusu geliştirmekte zorlanan çocuklar, dijital oyunlarda başarı ve hâkimiyet duygusunu daha kolay deneyimleyebilirler. Bu durum, oyunlara yönelimi artıran cazip bir unsur hâline gelir.

• Duygusal Boşlukları Doldurma: Duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmayan ya da yalnız kalan çocuklar, dijital dünyada kendilerine ait bir alan bulur.

KAYNAKÇA:

Kangal, B. S., ve Özkızıklı, S. (2015). Teknoloji ve eğitimi. (Editör, Pınar Bayhan) Okul Öncesi Eğitiminde Teknolojinin Rolü. Hedef CS Basın Yayını.
Tuğrul, B. (2018). Oyunun gücü. (Editör, Ayşe Belgin Aksoy) Çocuk ve Oyun. Hedef CS Basın Yayın.
Uzunoğlu, A. (2021). Dijital oyun ve bağımlılık. Yeni Medya, 2021(11), 116-131.

Davranış Bozukluğu Nedir?

Davranış bozukluklarını, çocuğun sosyal kurallara ve otorite figürlerine sürekli şekilde karşı gelmesi, agresif tutumlar sergilemesi ya da çevreye zarar verici davranışlar göstermesiyle tanımlanmaktadır. Davranış sorunları gösteren çocuklar, hem akranları tarafından dışlanma riski taşırlar hem de bu akranlardan kazanabilecekleri önemli sosyal becerilerden mahrum kalabilirler (Erbaş, 2002). Bir davranışın problem olarak değerlendirilmesi için, çocuğun gelişim özellikleriyle birlikte bu davranışların ne kadar sık ve ne derecede şiddetli görüldüğü dikkatle analiz edilmelidir (Arı, Bayhan ve Artan, 1995). Çevresel baskılara bağlı olarak geçici biçimde ortaya çıkan ve zamanla kendiliğinden kaybolan davranışlar ise, süreklilik göstermedikleri için problem olarak kabul edilmemelidir (Arı, Bayhan ve Artan, 1995).

En sık rastlanan davranış bozukluğu türleri:

* Karşıt Olma-Karşı Gelme Bozukluğu 

* Davranım Bozukluğu

* Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

Hangi Davranışlar Normal, Hangileri Değil?

Her yaşın kendi içinde doğal zorlukları vardır. Bu yüzden davranışları değerlendirirken çocuğun yaşına uygun gelişimi dikkate alınmalıdır. Her çocuk zaman zaman itiraz edebilir ya da kuralları zorlayabilir. Ancak bu davranışlar uzun süre devam ediyorsa (haftalarca ya da aylarca), evde/okulda/arkadaş ilişkilerinde sorunlara neden oluyorsa, çocuğun günlük yaşantısını zorlaştırıyorsa davranış bozukluğu olabileceğini düşünebilir ve bir uzmandan destek alabiliriz.

* Sürekli inatlaşma, kurallara karşı gelme

* Dürtüsel hareket etme (düşünmeden yapmak)

* Aşırı öfke nöbetleri, bağırmak, vurmak

* Eşyaları kırmak ya da zarar vermek

* Yalan söyleme alışkanlığı

* Başkalarına zarar verme (çelme takmak, vurmak vb.)

* Evden ya da okuldan kaçma eğilimi

Neden Olur?

Davranış bozukluklarının oluşmasında tek bir sebep yoktur. 

* Duygularını ifade edemeyen çocuklar, davranışlarıyla anlatır.

 “Anlamıyorlar” diye bağıran çocuk aslında “Beni dinleyin” demek istiyor olabilir.

* Aile içi iletişim sorunları

Sürekli bağırılan, tehdit edilen ya da görmezden gelinen çocuklar kendilerini korumak için saldırganlaşabilir.

* Sınır koyulmayan ya da çok sert sınırlar konulan ev ortamları

Ne zaman ne yapması gerektiğini bilmeyen, aile içerisinde tutarlı sınırlar konulmayan çocuklar hem kendini güvende hissetmez hem de davranışlarıyla sık sık sınırları test eder.

* Model alma

Çocuklar gördüklerini taklit eder. Evde şiddet, öfke, sabırsızlık varsa çocuk bunu öğrenebilir ve hayata geçirebilir.

* İhmal, travma ya da duygusal eksiklikler

Kendini yeterince güvende hissetmeyen ve görülmeyen çocuklar,  yaşadıkları huzursuzluk ve sıkıntıları davranışları aracılığıyla dışa vurabilirler.

* İlgisiz veya aşırı otoriter ebeveyn tutumları

* Aile içi şiddet, boşanma, ilgisizlik

* Düşük sosyoekonomik koşullar

* Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi eş zamanlı görülen başka tanılar da eşlik edebilir.

* Akran zorbalığına maruz kalmak

* Çocuğun mizacı ve biyolojik yatkınlıkları

Ne Yapabilirsiniz?

Erken müdahale, davranış bozukluklarının ilerlemesini önlemek açısından son derece etkili olmakla birlikte büyük bir önem de taşımaktadır. İşte önerilen bazı bilimsel temelli adımlar:

Tutarlı ve net kurallar koyun. Her evde temel kurallar vardır ve bu kurallar aile fertleri ile birlikte belirlenmeli ve her zaman uygulanmalıdır.

Olumlu davranışları fark edin ve pekiştirin. Çocuğunuzun olumlu bir davranışını hemen fark edip onu desteklemek, olumsuz davranışların sık sık gündeme gelmesinden çok daha etkili sonuç verir.

Olumsuz davranışı etiketlemeyin, anlamaya çalışın. “Sen çok yaramazsın çok yaramazlık yapıyorsun” yerine, “Bu davranışı neden yaptığını merak ediyorum” demek daha yapıcı olabilmektedir.

Destek alın. Davranış bozukluğu olan çocuklara yönelik bilişsel davranışçı terapi, sosyal beceri eğitimi ve ebeveyn danışmanlığı olumlu etki göstermektedir.

Sonuç Olarak…

Çocuklardaki davranış bozuklukları çoğu zaman ihmal edilir ya da sadece yaramazlık olarak adlandırılarak cezalarla çözülmeye çalışılır. Oysa bu davranışların ardında çoğunlukla çocuğun ifade edemediği duygusal ihtiyaçlar ve çözümlenmemiş aile içi dinamikler yatmaktadır. Erken fark etmek, anlamaya çalışmak ve sosyal hayatı etkilemeye başladığında destek almak, çocuğunuzun sağlıklı bir birey olarak gelişmesinde etkili olacaktır.

Kaynakça:

Arı, M., Bayhan, P. ve Artan, İ. (1995). Farklı Ana-Baba Tutumlarının 4–11 Yaş Grubu Çocuklarında Görülen Problem Durumlarına Etkisinin Araştırılması, 10. YA-PA Okulöncesi Eğitimi ve Yaygınlaştırılması Semineri, s. 23-38.

Derman, M. T., & Başal, H. A. (2013). Okulöncesi Çocuklarında Gözlenen Davranış Problemleri İle Ailelerinin Anne-Baba Tutumları Arasındaki İlişki. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2(1), 115-144.

Erbaş, D. (2002). Problem Davranışların Azaltılmasında Olumlu Davranışsal Destek Planı Hazırlama”, A.Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 3(2), 41-50.

Peki Nöroplastisite Nasıl Çalışır?

Beynimiz, her yeni bilgi öğrendiğimizde veya yeni bir beceri geliştirdiğimizde sinaptik bağlantılar oluşturur ve mevcut olanları güçlendirir. Örneğin:  

• Bir çocuğun yeni bir dil öğrenmesi veya enstrüman çalmayı denemesi, beyninde yeni bağlantılar oluşturur.  
• Düzenli egzersiz yapmak, beyindeki dikkat ve öğrenme süreçlerini destekleyen sinir yollarını güçlendirir.  
• Olumsuz deneyimler veya hareketsizlik gibi faktörler ise bazı bağlantıların zayıflamasına neden olabilir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu olan çocuklarda dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevler gibi alanlarda zorluk yaşanabilmektedir. Ancak, egzersizler, bilişsel aktiviteler ve yapılandırılmış öğrenme deneyimleri sayesinde nöroplastisite desteklenerek beyin fonksiyonları iyileştirilebilir.

Nöroplastisite, DEHB’li çocuklar için büyük bir fırsat sunar çünkü beyin sürekli olarak değişebilir, gelişebilir ve yeni bağlantılar kurabilir. DEHB’li bireylerde özellikle dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerden sorumlu beyin bölgeleri (prefrontal korteks gibi) farklı çalışabilmektedir. Ancak, doğru uyaranlar ve düzenli egzersiz gibi aktivitelerle bu beyin bölgelerindeki bağlantılar güçlendirilebilir ve işlevsellik artırılabilir.  

• Fiziksel egzersiz, nöroplastisiteyi tetikler:
  DEHB’li çocuklarda düzenli fiziksel aktivite, beyindeki sinir yollarını güçlendirerek dikkat, odaklanma ve hafıza gibi becerileri geliştirir. Örneğin, spor yapan çocukların prefrontal kortekslerindeki sinaptik bağlantıların güçlendiği ve dikkat becerilerinin arttığı gözlemlenmiştir (Hillman, Erickson & Kramer, 2014).  
• Yeni alışkanlıklar oluşturmak mümkündür:
  DEHB’li çocukların belli rutinlere uyum sağlaması ve öz-düzenleme becerileri geliştirmesi zor olabilir. Ancak nöroplastisite sayesinde, düzenli yapılan egzersizler, bilişsel aktiviteler ve öğrenme deneyimleri sayesinde daha sağlıklı alışkanlıklar edinmeleri desteklenebilir.  
• Beynin esnekliği, öğrenme sürecini kolaylaştırır:
  Düzenli egzersiz yapan ve bilişsel olarak aktif kalan çocuklar, problem çözme, plan yapma ve dikkat yönetimi gibi becerileri geliştirebilirler. Bu süreç, nöroplastisite sayesinde mümkündür çünkü beyin, sürekli yeni bağlantılar oluşturarak gelişir.

Peki bu fiziksel egzersizler neler olabilir?

1. Yoga ve Meditasyon: Nefes çalışmaları ve odaklanma teknikleri, dürtüselliği azaltarak DEHB’li bireylerin stres yönetimini kolaylaştırır.  
2. Nefes Egzersizleri:  
   • Diyafram Nefesi,  
   • 4-7-8 Nefesi (4 saniye boyunca burundan nefes al, 7 saniye nefesi tut ve 8 saniyede yavaşça ver. Bu yöntem, kaygıyı azaltır ve zihinsel odaklanmayı artırır),  
   • Kutu Nefesi (4 saniye nefes al, 4 saniye tut, 4 saniyede nefesi ver ve tekrar 4 saniye bekle. Özellikle dikkat ve dürtü kontrolü konusunda faydalıdır).
3. Aerobik Hareketler: Tempolu yürüyüş, koşu, bisiklet sürme, kürek, ip atlama, yüzme, dans gibi egzersizler.  
4. Denge Yürüyüş Egzersizleri: Çizgide veya denge tahtasında yürüyüş, tek ayak üzerinde durma gibi egzersizler.  
5. Duruş Kontrol Egzersizleri: Vücudun ağırlık merkezini dayanma yüzeyi üzerinde hareket ettirerek veya koruyarak, yerçekimine karşı dengeyi korumak için yapılan egzersizler.  
6. Direnç Antrenmanları: Vücut ağırlığıyla yapılan egzersizler ve hafif ağırlık kaldırma, kas gelişimini desteklerken öz-düzenleme becerilerini de geliştirir.  
7. Takım Sporları: Futbol, basketbol, voleybol, tenis gibi oyunlar, sosyal beceri gelişimini destekler ve kurallara uyma alışkanlığı kazandırır.

Kaynakça

• Hillman, C. H., Erickson, K. I., & Kramer, A. F. (2014). Be smart, exercise your heart: exercise effects on brain and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 9(1), 58-65.  
• Jeyanthi, S., Arumugam, N., Parasher, R. K. (2019). Effect of physical exercises on attention, motor skill and physical fitness in children with attention deficit hyperactivity disorder: A systematic review. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 11, 125-137.  
• Kilic, S. P., Kiliç, N., Sevinç, S., & Demirel, C. (2020). A qualitative study of the experiences of complementary and alternative medicine of patients with IBSC. Holistic Nursing Practice, 34(5), 291-300.  
• MİRZE, F., & SARI, C. (2023). Dikkat Eksikliği Ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Bireyler İçin Fiziksel Aktivite. SAĞLIK ve SPOR ALANINDA GÜNCEL YAKLAŞIMLAR, 103.  
• Özocak, O., Başçıl, S. G., & Gölgeli, A. (2019). Egzersiz ve nöroplastisite. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(1), 31-38.
• Tekin, A. (2020). Çocuk ve Ergenlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisinde Fiziksel Egzersizin İşlevi. Modern Leisure Studies, 2(1), 24-32.