Gündüzleri İstanbul’un o devasa plazalarında, toplantı odalarının bitmek bilmeyen rekabetçi ve gürültülü dünyasında koşturduktan sonra; akşamları çalışma odama geçip bilgisayarımı açtığımda benim için bambaşka bir evrenin kapıları aralanıyor.

Ekranda bazen Münih’in gri gökyüzü, bazen Amsterdam’ın kanalları, bazen de Zürih’in kusursuz ama soğuk sokakları beliriyor. Karşımda ise bu refahın, o tıkır tıkır işleyen sistemlerin tam ortasında yaşayan; dışarıdan bakıldığında hiçbir derdi yokmuş gibi görünen ama ruhu “aidiyetsizlik” sancısıyla kıvranan danışanlarım, yani bizim insanımız oturuyor.

Bir psikolog olarak o ışıltılı Avrupa vitrininin arkasına geçtiğimde, insanların zihinlerinde kanayan çok derin, çok sinsi ve nesiller boyu aktarılan bir travma görüyorum: Araf psikolojisi. Yani ne oralı, ne buralı olabilmenin; bedeni bir coğrafyada yaşatırken ruhu başka bir coğrafyada rehin bırakmanın o kahredici yorgunluğu.

Terapi odasından baktığımda, Avrupa’daki gurbetçi psikolojisinin iki farklı ve trajik yüzüyle karşılaşıyorum.

Birinci Yüz: “Ausländer” ile “Almancı” Arasına Sıkışanlar

Bu grupta, Avrupa’da doğup büyümüş, anadili gibi Almanca, Felemenkçe veya Fransızca konuşan; o ülkelerin okullarında okuyup o refahın içine doğmuş ikinci veya üçüncü nesil gençlerimiz var.

Kağıt üzerinde her şey kusursuzdur. Pasaportları vardır, ekonomik güvenceleri tamdır. Ancak sokağa çıktıklarında, iş aradıklarında veya bir ortama girdiklerinde ten renkleri, isimleri veya genetik kodları yüzünden her zaman görünmez bir cam tavanla karşılaşırlar. Avrupalı için onlar hiçbir zaman o sistemin “öz evladı” olamazlar; her zaman bir “Ausländer” (Yabancı) olarak kalırlar.

İşin en acı tarafı ise yaz tatillerinde, o çok özledikleri memleketlerine, Türkiye’ye geldiklerinde başlar. Kendi anavatanlarında sarmalanmayı, şefkat görmeyi beklerken bu kez de “Almancı” etiketiyle ötekileştirilirler. “Sizin tuzunuz kuru”, “Siz ne anlarsınız buranın derdinden” cümleleriyle kendi öz yurtlarında da bir yabancıya dönüşürler.

İşte bu, psikolojideki en ağır “Kimlik ve Aidiyet Krizi”dir. Köklerinden koparılmış ama yeni ekildiği toprağa da tam tutunamamış bir ağaç gibidirler. Rüzgar nereden eserse essin, onlar hep o Araf’ta, o yersiz yurtsuzluk hissinde üşürler.

İkinci Yüz: Uçak Biletine Sığdırılan “Kaçış” İllüzyonu

Son yıllarda terapi odama Avrupa’dan bağlanan yepyeni bir göçmen profili daha eklendi: Yeni nesil beyaz yakalılar.

Türkiye’deki sistemden, liyakatsizlikten ve stresten yorulup “İlk fırsatta yurt dışına kapağı atmalıyım” diyerek giden o pırıl pırıl, eğitimli zihinler. Giderken zannettiler ki; uçağa binip Frankfurt’a veya Londra’ya indiklerinde içlerindeki o anksiyete, yetersizlik hissi, yalnızlık korkusu ve bozuk ilişki kalıpları İstanbul’da kalacak.

Oysa psikolojide “Coğrafi Kaçış Yanılgısı” dediğimiz çok sert bir kural vardır: Sınır koyamama probleminiz, çocukluk travmalarınız veya içsel boşluğunuz sizden Schengen vizesi istemez. Gittiğiniz o soğuk Avrupa şehrindeki tek odalı evinize sizinle beraber yerleşir.

Türkiye’deyken onları farkında olmadan ayakta tutan o sıcak dost meclisleri, akşam çayları, sokaktaki o kaotik ama sarıp sarmalayan sosyal destek ağı bir anda yok olunca… Avrupa’nın o acımasız bireyselliği ve mesafesi içinde, kendi zihinlerinin şeytanlarıyla dımdızlak ortada kalırlar. Ekonomiden kurtulmuşlardır evet, ama bu kez de “yalnızlığın” o dondurucu soğuğuyla çarpışırlar.

O Neşeli Fotoğrafların Arkasındaki Sessiz Çığlık

Peki madem Avrupa’nın göbeğinde tek odalı evlerinde, aidiyetsizlikten veya yalnızlıktan bu kadar acı çekiyorlar; neden sosyal medyada durmadan o neşeli, filtreli, “Hayat bana güzel” temalı fotoğrafları paylaşıyorlar?

Çünkü insan zihni, ödediği ağır bedellerle yüzleşmekten korkar. Kariyerini, aileni, dostlarını geride bırakıp çok büyük bir risk almışsın. Yeni bir dil, yeni bir kültür öğrenmek için muazzam bir efor sarf ediyorsun. Kendine dönüp “Ben bu kadar yalnız kalmak için mi geldim buralara?” diyemezsin. O yüzleşmenin acısı o kadar ağırdır ki, zihin anında bir savunma mekanizması kurar. Biz buna bilişsel çelişkiyi azaltma çabası deriz.

O içilen kahvenin, yürünen yeşil sokağın fotoğrafını hava atmak için değil; aslında kendi içindeki o gurbet hissini, şüpheyi ve yorgunluğu susturmak için paylaşır. Kendini “Bak, iyi ki gelmişim” yalanına inandırmaya çalışıyordur. Bir nevi dijital ağrı kesicidir o fotoğraflar.

İnsanın Asıl Yurdu Neresidir?

Eski bir subay olarak her zaman söylerim: Bulunduğunuz mevzinin fiziksel olarak ne kadar güvenli olduğu, etrafınızın ne kadar sağlam betonlarla çevrildiği önemli değildir. Eğer içinizdeki telsiz (zihniniz) bozuksa ve yanınızda sırtınızı dayayacağınız tek bir silah arkadaşınız bile yoksa, dünyanın en güvenli kalesinde bile korkudan titrersiniz.

Gurbet, sadece haritada araya giren binlerce kilometre demek değildir. Gurbet, insanın “Ben buraya aidim” diyememesidir.

Türkiye’de yaşayıp gurbetçilerimize sadece “Döviz getiren turist” gözüyle bakanlara sesleniyorum: Onların o gösterişli arabalarının veya sosyal medya hesaplarının arkasında, nesillerdir çözülemeyen, iki kültür arasında sıkışıp kalmış devasa bir ruhsal enkaz yatıyor. Biraz empati, biraz şefkat, biraz “Hoş geldin hemşerim” diyebilmek, onların yıllardır aradığı o aidiyet merhemidir.

Avrupa’nın o puslu şehirlerinden memleket hasretiyle bu yazıyı okuyan kıymetli gurbetçi vatandaşlarıma ve danışanlarıma ise şunu söylemek isterim:

Mutluluk, refah veya iç huzur pasaportlara mühürlenmiyor. Kendinizle barışmadığınız, zihninizdeki o iç çatışmaları çözmediğiniz sürece; adresiniz ister İstanbul olsun, ister Amsterdam… Hissedeceğiniz tek şey gurbettir.

Çünkü insanın asıl yurdu, sınır kapılarının ardında değil; kendi zihninin içinde inşa ettiği o güvenli odadadır. Kendinize ve zihninize iyi bakın…

Ağustos ayının o rehavet dolu sıcakları yavaş yavaş yerini Bozdağ’dan esen serin bir rüzgara bırakıyor. Salihli’de bağ bozumu telaşı yavaşlarken, benim yaşadığım ve çalıştığım İstanbul’da o devasa plazaların koridorlarında bambaşka bir telaş ve ağır bir enerji var. Tatil bitti, “Ofis Dışında” mailleri kapandı, yollar yeniden trafiğe teslim oldu. Sadece takvim yaprakları değişmiyor; koca bir toplumun, hepimizin ruh hali de eşzamanlı olarak keskin bir viraja giriyor.

Bugünlerde kime sorsanız omuzlarında görünmez bir ağırlık, içinde tarifsiz bir yorgunluk ve hafif bir depresif hal var. Edebiyatçılar buna yıllarca “Eylül hüznü” dediler. Romantik bir kulağa çok hoş gelse de, bir psikolog olarak size bu hüznün altındaki o soğuk ve sarsıcı gerçeği söylemek zorundayım: Eylül hüznü dediğimiz şey, aslında zihnimizin o renkli yaz illüzyonundan uyanıp, acımasız gerçeklerle yüzleştiği andaki “bilişsel çarpışmadır.”

Yaz Bir “Ateşkes”, Eylül İse “İçtima” Vaktidir

İnsan zihni, sorunlarıyla sürekli savaşamaz; bazen kaçmak ve saklanmak ister. İşte “yaz mevsimi”, insanlığın ortaklaşa imzaladığı bir psikolojik ateşkestir. Haziran ve Temmuz ayları geldiğinde, zihnimizdeki o ağır sorunları (borçları, kariyer kaygılarını, toksik ilişkileri, içsel yalnızlığımızı) “tatil, güneş ve deniz” örtüsünün altına saklarız. Yaz, bir nevi coğrafi ve zihinsel bir kaçıştır. Şortlarımızı, güneş gözlüklerimizi takar, sanki o dertler hiç yokmuş gibi davranırız.

Ancak Eylül geldiğinde o ateşkes biter. Eski bir asker olarak bunu en iyi şu hisle tanımlayabilirim: Askeriyede uzun ve güzel bir izne çıkarsınız. Sivil kıyafetlerinizi giyer, nizamiyeden dışarı adım attığınız an her şeyi unutursunuz. Ama o iznin bittiği, birliğe geri dönüp üniformayı yeniden giydiğiniz o ilk sabah içtiması (yoklaması) vardır ya… Bütün o özgürlük illüzyonunun bittiği, kışlanın soğuk ve sert gerçeğinin yüzünüze çarptığı o an, psikolojik olarak en ağır andır.

İşte Eylül ayı, modern insanın “sabah içtimasıdır”. Gerçek hayata, sorumluluklara, ertelediğiniz yüzleşmelere, kredi kartı ekstrelerine ve halının altına süpürdüğünüz o toksik ilişkinin tam ortasına geri dönmek zorundasınızdır. Bizi ezen, bizi depresif kılan şey sararan yapraklar değil; kaçışın bittiğini anlayan zihnimizin yaşadığı bu panik halidir.

Azalan Serotonin ve “Anlam” Arayışı

Elbette işin biyolojik bir boyutu da var. Güneş ışınlarının açısı değişiyor, günler kısalıyor. Vücudumuzun mutluluk hormonu (serotonin) azalırken, uyku hormonu (melatonin) artıyor. Fizyolojik olarak yavaşlıyoruz. Ancak terapi odamda eylül aylarında artan o “anlam krizlerinin” asıl sebebi, bu yavaşlamanın bizi kendi iç sesimizle baş başa bırakmasıdır. Yazın o gürültülü, kalabalık ve hızlı koşturmacası içinde kendimizi dinlemeye hiç vaktimiz olmamıştı. Eylül gelip de herkes kendi kabuğuna çekildiğinde, o sessizliğin içinde kendimize şu korkutucu soruyu sormaya başlarız: “Ben ne yapıyorum? Bu işi gerçekten seviyor muyum? Yanımdaki insanla mutlu muyum? Hayatım nereye gidiyor?”

Eylül hüznü, aslında zihnimizin bize “Artık kaçma, dur ve hayatına bak” deme şeklidir.

Peki, bu “Eylül Depresyonu” ile nasıl başa çıkacağız?

Öncelikle şu modern çağın en büyük yalanı olan “toksik pozitiflikten” (Her an mutlu olmalıyım, hep enerjik görünmeliyim) bir kurtulun. Üzülmek, yavaşlamak veya melankolik hissetmek bir zayıflık ya da hastalık değildir. Doğaya bakın; hiçbir ağaç sonbaharda çiçek açmaya çalışmaz. Sonbahar, ağaçların kışı sağ atlatabilmek için ölü yapraklarını döktüğü, gereksiz yüklerinden kurtulduğu “budanma” mevsimidir.

İnsan zihni de doğanın bir parçasıdır. Eylül ayını bir depresyon dönemi olarak değil; hayatınızdaki ölü yaprakları (size zarar veren insanları, tükenmiş hedefleri, sahte alışkanlıkları) dökeceğiniz bir “stratejik budanma ve toparlanma” dönemi olarak görün. Yazın o sahte enerjisindense, sonbaharın o ağırbaşlı ve dürüst dinginliğini kabullenin. Yavaşlamaktan korkmayın.

İstanbul’un koşturmacasında toplantıdan toplantıya koşarken, bazen durup Salihli’nin o sakin, serin Eylül akşamlarını, Sevgi Yolu’nda içilen o demli bir bardak çayın huzurunu hatırlayarak kendi içimde topraklanıyorum (grounding). Siz de öyle yapın. Omuzlarınıza çöken bu hüznü bir düşman olarak görmeyin; o hüzün, sizi kendinizle tanıştırmaya gelen eski bir dosttur. Karargâha döndük, evet, tatil bitti. Şimdi kendi hayatımızın komutasını yeniden, çok daha güçlü bir şekilde elimize alma vakti.

Huzurlu, gerçekçi ve arındırıcı bir Eylül dilerim.

Çünkü biz, yardım istemeyi bir çözüm arayışı olarak değil, bir iflas ilanı olarak kodlayarak büyüdük. Özellikle yukarıya tırmanırken üzerinize geçirdiğiniz o çelik zırh, zirveye vardığınızda kendi hapishanenize dönüşür. İş dünyasının çok sessiz ama acımasız bir kuralı vardır: Kan kokusu, köpekbalıklarını çeker. Bir yöneticinin veya liderin masaya gelip “Bunu nasıl çözeceğimi bilmiyorum” demesi, rasyonel bir kaynak yönetimi olarak algılanmaz. O bir çatlaktır. Ve o seviyede kimse sizin omuzlarınızdan yük almak için beklemez; o çatlaktan içeri sızıp sizi parçalamak için bekler. Yardım istemek, cephanenizin bittiğini düşmana kendi ağzınızla söylemek gibi hissettirir.

Ancak mesele sadece masadaki yırtıcılar değildir. Asıl kanlı savaş içeride, zihnin o karanlık dehlizlerinde verilir. O koltuklara oturan, başarıya bağımlı hale gelmiş çoğu insan, içten içe bir gün omuzlarındaki o pelerinin düşeceğinden korkar. Tırnaklarımızla kazıyarak yarattığımız o “her krizi çözen, her cevabı bilen kahraman” illüzyonunun dağılması bizi dehşete düşürür.

Bir bilene danışmak, bu sırrı ifşa etmek demektir. “Eğer bu yardımı istersem, aslında onların sandığı kadar zeki olmadığımı anlarlar.” Bu korkunç şüphe, en mantıklı beyni bile zehirler. Ve insanlar, sırf yetersiz görünmemek için, her şeyi tek başlarına çözmeye çalışarak kendi elleriyle bir enkaz yaratırlar. Aptal görünmemek için, aptalca batmayı tercih ederler.

Bir de işin “borçlanma” tarafı vardır. Pragmatik ilişkiler dünyasında yardım, hiçbir zaman karşılıksız bir hibe değildir; faizi acımasızca yüksek bir kredidir. Birinden yardım istediğiniz an, masanın altından ona boyun eğmiş, ona bir minnet borcu ödemeyi kabul etmiş olursunuz. Gücü ve kontrolü elinde tutmaya bu kadar aşık zihinler için, birine “muhtaç” kalmak statükonun sarsılması demektir.

Bu yüzden çoğu insan, birine borçlu yaşamaktansa gemiyle birlikte sulara gömülmeyi seçer. Çünkü batan geminin gururlu kaptanı olmak, başkasının kurtardığı bir geminin tayfası olmaktan çok daha cazip gelir o kırılgan egoya.

Oysa yıllarca masanın her iki tarafında oturmuş biri olarak net bir şekilde söyleyebilirim ki; o çelik gibi sert, her şeyi kendi çözen, kimseye ihtiyaç duymayan duruş, gücün değil, korkunç bir özgüven eksikliğinin çığlığıdır. İplerin elinden kaymasından bu kadar korkan biri, zaten hiçbir şeyi gerçekten kontrol etmiyordur.

Gerçek güç, her cevaba sahip olmakta değildir. Gerçek güç, masadaki diğer insanların zekasını ve enerjisini kendi hedeflerin için kullanabilme cesaretidir. Eksikliği bir zayıflık olarak görmeyecek kadar kendi yeteneklerinden emin olmaktır.

Unutmayın; “Ben hallederim” cümlesi, iş dünyasının en kanlı ve en pahalı yalanıdır. Bir dahaki sefere o ağır yükün altında nefesiniz kesilirken yardım istemekten çekindiğinizde, kendinize şu dürüst soruyu sorun: Şu an korumaya çalıştığım şey gerçekten bu şirket mi, bu proje mi… Yoksa sadece zavallı egom mu?

Psk. Umut Çınar

Hazırsanız bugünün vakasına giriyorum: Türk futbolunun en komplike psikolojik durumu, Fenerbahçe.

Öncelikle şu detayı netleştirelim; ben iyi bir Beşiktaşlıyım. Yani bu analizi yaparken fanatizmden tamamen uzak, sürece dışarıdan bakan bir rakip taraftar ama en çok da bir psikolog şapkamla yaklaşıyorum.

Fenerbahçe malum, tam 13 senedir şampiyon olamıyor. Evet, 3 Temmuz gibi camianın genetiğini sarsan çok ağır travmatik süreçler atlattılar. Bunun yanında spor programlarında saatlerce konuşulan kötü yönetimler, uyumsuz kadrolar, yanlış taktikler falan da var… Ancak işin bir de benim alanıma giren, o milyon euroluk yıldızların ayaklarına pranga vuran psikolojik bir boyutu var ki, asıl düğüm orada kördüğüm oluyor.

Fenerbahçe camiası şampiyonluğu o kadar çok, o kadar hastalıklı bir aciliyetle istiyor ki, kupayı ulaşılmaz bir nirvana noktasına koydular. Yönetimler her seferinde sıfırdan milyonlarca dolar harcıyor, tabiri caizse yıldızlar karması kuruyor ama işin psikolojik cephesi nedense hep unutuluyor. Kulübün şu an inanılmaz acele, tabiri caizse “trene son saniyede yetişiyormuşçasına” bir şampiyonluğa ihtiyacı var. İşte bu acelecilik, Fenerbahçe’nin hiçbir zaman sakin kalamamasına ve sürekli bir panik havasına bürünmesine sebep oluyor.

Biraz düşünün: Dünyaca ünlü, kendi ülkesinde kafası çok rahat olan bir futbolcu ya da kurt bir teknik direktör Fenerbahçe’ye geliyor. Beklenti ne? Sadece o sezonun maçlarını kazanması, değil mi? Hayır. O formayı giydiği an, tam 13 yıllık bir travmayı sırtlanıyor. Geçmişi bir silgiyle silebilseydik, eminim Fenerbahçe bu kadrolarla çoktan birkaç şampiyonluk çıkarmıştı. Fakat şu an gelen herkes, psikolojik olarak zaten “kaybeden” bir atmosfere geliyor.

Galatasaray, Beşiktaş veya Trabzonspor her yeni sezona bembeyaz bir sayfa, yeni bir macera olarak başlarken; Fenerbahçe sadece geçmiş senelerle yaşıyor. O seneler de üst üste binip devasa bir travma bagajına dönüşüyor.

Camianın o meşhur sloganını hatırlayın: “O sene, bu sene… Bundan sonra her sene!”

Hem halkla ilişkiler hem de psikoloji, hem de askeriye kökenli biri olarak söyleyebilirim ki; bu cümlenin alt metninde yatan tehlike çok büyüktür. Bu bir motivasyon değil, bir tükenmişlik beyanıdır. “Biz yıllardır şampiyon olamayan bir takımız, sabrımız tamamen tükendi ve acilen bir mucize istiyoruz” demektir. Diğer takımlar her sene şampiyon olma ihtimalleri üzerinden bir oyun kurarken, Fenerbahçe bu devasa geçmiş travması yüzünden şampiyon olması en zor, psikolojisi en kırılgan takım haline geliyor.

Peki bu ağır psikoloji, sahadaki oyuncuya ne yapıyor biliyor musunuz? Basit hatalar yaptırıyor. Futbolcu sahada sakin kalamıyor, maç kilitlendiğinde duygusallaşıyor. Profesyonellik dediğimiz şey, yetenekten ziyade sakinlikten gelir. Duygularını kontrol edemediğin, soğukkanlı olamadığın zaman o finalleri kaybedersin. Yetenek seni finale kadar getirir ama kupayı kaldıran şey o anki sakinliktir.

Çözüm nedir derseniz? Çözüm aslında radikal bir sakinlikte yatıyor.

Birilerinin çıkıp, “Evet, biz sıfırdan bir takım kuruyoruz. Şampiyon olmayı çok istiyoruz ama bu sene olamasak da sorun değil, seneye taş gibi, sistemi oturmuş bir takımımız olacak” diyebilme cesaretini göstermesi lazım. Fenerbahçe’nin o “acilen şampiyon olmamız lazım” yangınından sıyrılması şart.

İkili ilişkilerde de böyledir; birini kaybetmekten aşırı korktuğunuzda, onu elinizde tutmak için yaptığınız her hamle panikle yapılmış olur ve sonunda elinizde patlar. Panik iş yapmaz, sadece hata yaptırır.

Sakin kalınan, rasyonel düşünülen güzel günlere… Sevgiyle kalın.