Simanur Durusoy – Psychology Times Türkiye

Bayramların Psikolojik Yönü

Simanur Durusoy — Sat, 06 Jun 2026 11:31:32 +0000

Bayramlar, yalnızca takvimde işaretlenmiş özel günler değildir. Aynı zamanda bireylerin aidiyet duygularını güçlendiren, toplumsal bağları pekiştiren ve kültürel değerleri nesilden nesile aktaran önemli sosyal deneyimlerdir. Kurban Bayramı da bu yönüyle sadece dini bir ibadet zamanı değil; paylaşmanın, dayanışmanın ve insan ilişkilerinin yeniden canlandığı özel bir dönemdir.

Modern yaşamın yoğun temposu içinde insanlar çoğu zaman birbirlerinden uzaklaşabilmekte, sosyal ilişkiler yüzeysel hale gelebilmektedir. Oysa psikoloji alanındaki birçok çalışma, güçlü sosyal bağların bireyin ruh sağlığı üzerinde koruyucu bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. İnsan, doğası gereği sosyal bir varlıktır ve kendisini bir topluluğun parçası olarak hissetmeye ihtiyaç duyar. Bayramlar da tam bu noktada devreye girerek bireylere yeniden bir araya gelme, duygusal yakınlık kurma ve aidiyet hislerini tazeleme fırsatı sunar.

Kurban Bayramı’nın en belirgin özelliklerinden biri paylaşma kültürünü canlı tutmasıdır. Yapılan yardımlar, ziyaretler ve ikramlar yalnızca maddi bir alışverişten ibaret değildir. Bunlar aynı zamanda “Seni görüyorum, seni önemsiyorum ve seninle aynı toplumun bir parçasıyım.” mesajını taşır. Psikolojik açıdan değerlendirildiğinde yardım etmek ve paylaşmak, kişinin yaşam doyumunu artıran davranışlar arasında yer almaktadır. Başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılık göstermek, bireyde empati becerisinin de gelişmesine katkı sağlar.

Bayramlaşmanın psikolojik etkileri de oldukça önemlidir. Bir akrabanın, komşunun ya da dostun kapısını çalmak; halini hatırını sormak ve birlikte vakit geçirmek, bireylerin duygusal ihtiyaçlarını karşılayan güçlü etkileşimlerdir. Özellikle yaşlı bireyler için bayram ziyaretleri yalnızlık hissini azaltan ve sosyalleşmeyi artıran önemli deneyimlerdir. Bu nedenle bayram ziyaretleri yalnızca bir gelenek değil, aynı zamanda ruh sağlığını destekleyen sosyal bir işlev de görmektedir.

Bayramların çocuklar üzerindeki etkisi ise ayrı bir önem taşımaktadır. Çocuklar birçok değeri doğrudan anlatılan bilgilerden çok, gözlem yoluyla öğrenirler. Bu nedenle Kurban Bayramı’nı çocuklara anlatırken sadece kurban ibadetinin dini yönünü açıklamak yeterli olmayabilir. Aynı zamanda paylaşmanın, yardımlaşmanın ve ihtiyaç sahiplerini gözetmenin neden önemli olduğunu yaşlarına uygun bir dille ifade etmek gerekir. Bayramın insanların birbirlerini hatırladığı, sevdikleriyle bir araya geldiği ve sahip olduklarını paylaşmayı öğrendiği özel bir zaman olduğu anlatılabilir. Kurban ibadetiyle ilgili sorular soran çocuklara ise gelişim düzeylerine uygun, açık ve dürüst açıklamalar yapmak önemlidir. Çocukların duygularını küçümsemek ya da sorularını geçiştirmek yerine onların meraklarını anlamaya çalışmak daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır. Her çocuğun olaya verdiği tepki farklı olabilir. Kimi çocuklar daha fazla soru sorarken, kimi çocuklar duygusal olarak etkilenebilir. Bu nedenle ebeveynlerin ve bakım verenlerin çocukların duygularını ifade etmelerine alan açmaları önem taşır.

Bayramların bir diğer önemli katkısı da yaşamın yalnızca bireysel hedeflerden ibaret olmadığını hatırlatmasıdır. Günümüzde başarı, performans ve rekabet kavramları sıklıkla ön plana çıkarken; bayramlar insanlara dayanışmayı, paylaşmayı ve birlikte olmanın değerini yeniden hatırlatır. Bu yönüyle Kurban Bayramı yalnızca dini bir gereklilik değil; aynı zamanda insan ilişkilerinin güçlendiği, toplumsal dayanışmanın görünür hale geldiği ve bireylerin anlam duygusunu besleyen önemli bir sosyal deneyimdir.

Sonuç olarak Kurban Bayramı, paylaşmanın bereketini, birlikte olmanın huzurunu ve dayanışmanın gücünü hatırlatan özel bir zamandır. Bayramlar aracılığıyla kurulan her ziyaret, yapılan her yardım ve paylaşılan her güzel söz; bireylerin hem kendileriyle hem de toplumla olan bağlarını güçlendirir. Belki de bayramların en kıymetli yönü budur: İnsanlara, hayatın en değerli kazanımlarından birinin birbirine dokunabilmek olduğunu yeniden hatırlatması.

Şiddetin Suçlusu Kim? Bu Noktada Aile Nerede Duruyor?

Simanur Durusoy — Tue, 05 May 2026 22:30:52 +0000

Yaşananların hepsi gerçekten de şiddet içerikli dizilere ve oyunlara mı bağlı? Peki aile tutumu bu resmin neresinde yer alıyor? Bu soruların cevabı, tek bir başlıkla açıklanamayacak kadar karmaşık. Elbette şiddet içerikli oyunların ve dizilerin etkisi vardır. Özellikle gelişim çağındaki bireylerde, tekrar eden şiddet sahneleri duyarsızlaşmaya ve saldırgan düşüncelerde artışa zemin hazırlayabilir. Ancak bu noktada önemli bir gerçeği gözden kaçırmamak gerekir: Hiçbir çocuk, yalnızca izlediği bir dizi ya da oynadığı bir oyun yüzünden şiddete yönelmez. Burada kendi gözlemim ve fikrim doğrultusunda özellikle ailelere birkaç şey söylemek isterim.

Ebeveyn Tutumları ve Empati

Bilgisayarda oyun oynayan özellikle de ergenlik çağında olan çocuğunuzun odasına girip “kalk o bilgisayarın başından! Daha az önce kapat o oyunu demedim mi sana? Bir daha bu oyunları oynamayacaksın yoksa bilgisayarını atarım!” şeklindeki tepkilerle çocuğunu korumaya çalışan ebeveynlere bir soru sormak istiyorum. Gerçekten doğru yolda olduğunuzu düşünüyor musunuz? Bu şekilde bir tutumla çocuğunuzu oyun bağımlılığından kurtarabileceğinize inanıyor musunuz? Şimdi sizi empatiye davet ediyorum.

Rolleri değiştirelim. Siz çocuk olun. Çocuğunuz da siz. Bilgisayarın başındasınız. Belki de oyunun en heyecanlı yerindesiniz. Takım arkadaşlarınızla birlikte hareket ediyorsunuz. O an sizin için sadece bir oyun değil; ait olduğunuz bir sosyal alan, kendinizi güçlü hissettiğiniz bir dünya. Tam o sırada kapı açılıyor. Babanız ya da anneniz yüksek sesle, öfkeyle size çıkışıyor. Söylediği her şey kulaklığınızdan dışarı taşıyor. Oyundaki arkadaşlarınız da bu konuşmayı duyuyor. Ne hissederdiniz? Utanç, öfke, anlaşılamama, küçük düşürülmüşlük hissi ve belki de en önemlisi suçluymuşsunuz gibi hissetmek… Oysa siz sadece bir oyun oynuyordunuz. İşte tam da bu noktada şu soruyu sormak gerekiyor bu yaklaşımınız gerçekten bir çözüm mü yoksa sorunu daha da derinleştiren bir etken mi?

Ergenlik Dönemi ve İletişim

Ergenlik dönemi, bireyin kimlik geliştirdiği, bağımsızlaşmaya çalıştığı ve en önemlisi “anlaşılma” ihtiyacının yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu dönemde sert yasaklar, aşağılayıcı ifadeler ve kontrolcü tutumlar; çocuğu korumaktan çok, onu sizden uzaklaştırır. Çocuk kendini ifade edemediği, anlaşılmadığını hissettiği her durumda başka alanlara yönelir. Bu bazen dijital dünya olur, bazen arkadaş grupları, bazen de içe kapanma. Yani aslında yasakladığınız şeylerle çocuğunuzun kaçış alanını belirliyor olabilirsiniz. Fakat bu dediklerim çocuğunuzu serbest bırakın, sınırsız oyun oynasın, yasaklar koymayın demek değil. Elbette sınırlar konmalı, burada önemli olan sınırların nasıl konulacağıdır. Bağırarak, çocuk tehdit edilerek konulan sınırlar çocukta iç denetim oluşturmaz. Sadece korku ve gizleme davranışı oluşturur. Çocuk sizin yanınızda oynamaz belki ama siz yokken daha fazla oynayabilir, oynadığını sizden saklayabilir. Peki bu durumda ne yapmalı?

Güvenli İlişki ve Sınırlar

En büyük tavsiyem çocuğunuzla arkadaş olun. Çocuğunuzun dünyasına onun arkadaşı olarak girmeyi deneyin. Oynadığı, ilgilendiği alanları küçümsemeden, aşağılamadan merak ederek sorun, öğrenin neler yapıyor? Bu oyunda ne yapıyorsun, bu oyunun en çok hangi kısmını seviyorsun? Çocuğunuz oyunda kimlerle arkadaşlık kuruyor, arkadaşlık kurarken nelere dikkat ediyor, sınırlarını korumayı biliyor mu gözlemleyin. Hatta yapabiliyorsanız onunla beraber birkaç kere oynayın, deneyimleyin çocuğunuzun neler yaptığını. Çünkü anlamadan sınır koymak çoğu zaman otorite kurma çabasından ileri gidemez. Anlayarak sınır belirlemek ise ilişki kurmaktır. Çocuklar da en çok iyi ilişki kurdukları kişileri dinlerler.

Çocuğunuzla arkadaş olun, akşamları çay saatleri yapın. Her akşam yapamasanız da çocuğunuzla beraber belirli günler belirleyin ve o günlerde çay saatleri yapın. Keyif günü yapın. O günlere bir ad verin mesela mutlu aile günü gibi. Konuşun, sohbet edin, herkes fikrini rahatça ve özgürce dile getirebilsin. Çocuklarınız sizden çekinmesin aksine size her konuda merak ettiği ne varsa sorabilsin, lütfen bunlara izin verin. Çocuklarınızın en büyük dayanak ve destekçisi sizler olun. Doğruyu ve yanlışı başta sizler güzel bir şekilde ayırt edebilin ki çocuklarınız da sizlerden görüp sizlerden öğrensin.

Unutmamamız gereken bir diğer nokta da şudur: şiddet çoğu zaman bir sonuçtur. Biriken duyguların, ifade edilemeyen öfkenin, görülmeyen ihtiyaçların dışa vurumudur. Eğer bir çocuk duygularını ifade edemiyorsa, sürekli eleştiriliyorsa, değer görmediğini ve fikirlerinin önemsenmediğini hissediyorsa, yalnızsa bir sorun var demektir. Burada kendi tutum ve davranışımızla çocuğumuzun tutum ve davranışlarını dikkatle gözlemlemek gerekir. Bu nedenle yaşanan trajedileri yalnızca oyunlara ve dizilere bağlamak, bizi kolay ama yüzeysel bir açıklamaya götürür. Asıl zor olan, aynaya bakabilmektir.

(Not: Kahramanmaraş’taki okul saldırısında hayattan koparılan öğretmen Ayla Kara, Yusuf Tarık Gül, Adnan Göktürk Yeşil, Belinay Bozkurt, Bayram Nabi Şişik, Furkan Sancak Balal, Kerem Erdem Güngör, Şuranur Sevgi Kazıcı, Zeynep Kılıç’a Allah’tan rahmet ve yakınlarına da baş sağlığı diliyorum. Bir daha bu tarz olayların yaşanmamasını da temenni ediyorum.)

Zihnimiz Neden En Kötü İhtimali Düşünür?

Simanur Durusoy — Sun, 05 Apr 2026 22:45:05 +0000

Birçoğumuz zaman zaman zihnimizin otomatik olarak en kötü ihtimallere yöneldiğini fark ederiz. Peki neden zihnimiz olumlu ihtimaller varken çoğu zaman en olumsuz senaryoya odaklanır?

Bu durumun önemli bir kısmı insan zihninin evrimsel olarak gelişme biçimiyle ilişkilidir. Psikoloji ve evrimsel kuramlar, insan beyninin tarih boyunca hayatta kalma ihtiyacına göre şekillendiğini vurgular. Atalarımız için çevredeki tehlikeleri hızlı fark etmek yaşamla ölüm arasındaki farkı belirleyebiliyordu. Bir ses duyulduğunda bunun rüzgâr mı yoksa bir yırtıcı hayvan mı olduğunu düşünmek yerine tehlike ihtimalini varsaymak daha güvenliydi. Bu nedenle insan zihni potansiyel tehditlere karşı daha hassas olacak şekilde gelişmiştir.

Baumeister ve arkadaşlarının ifade ettiği gibi, psikolojik süreçlerde olumsuzluk yanlılığı oldukça güçlüdür; yani olumsuz deneyimler ve olumsuz ihtimaller zihnimizde daha fazla dikkat çeker ve daha kalıcı olur. Bu eğilim günlük yaşamda çoğu zaman farkında olmadan ortaya çıkar. Örneğin bir kişi iş yerinde yaptığı sunum hakkında on olumlu geri bildirim alıp bir eleştiri duyduğunda, zihni çoğu zaman o tek eleştiriye takılabilir. Çünkü zihnimiz olası tehditleri ya da hataları fark etmeye daha duyarlıdır. Bu durum aslında bir tür psikolojik “alarm sistemi” gibidir. Ancak modern yaşamda bu sistem her zaman gerçek bir tehlikeye işaret etmez.

Bilişsel Çarpıtmalar ve Felaketleştirme

Bilişsel davranışçı terapi alanında bu tür düşünce süreçlerini bilişsel çarpıtmalar kapsamında ele alır. Aaron T. Beck ve David D. Burns gibi araştırmacılar, insanların bazen olayları gerçekçi olmayan biçimde yorumlayabildiğini belirtir. Bu çarpıtmalardan biri felaketleştirme olarak adlandırılır. Felaketleştirme, bir durumun en kötü sonucunun gerçekleşeceğini varsayma eğilimidir. Örneğin bir sınavdan beklediği kadar iyi geçmediğini düşünen bir kişinin “Kesin başarısız olacağım, hayatım mahvolacak” şeklinde düşünmesi bu örneklerden biridir. Zihnin en kötü ihtimali düşünmesinin bir diğer nedeni ise belirsizlikle baş etme çabasıdır. (Dergide yayınlanan bir önceki yazımdan bu konuya daha detaylı bir şekilde ulaşabilirsiniz.)

İnsanlar belirsizlik karşısında çoğu zaman rahatsızlık hisseder. Bir durumun nasıl sonuçlanacağını bilmemek, zihnin boşlukları doldurmasına yol açabilir. Bu noktada zihin çoğu zaman en olumsuz senaryoyu üretir. Çünkü belirsizlik, zihnin kontrol duygusunu zederler. En kötü ihtimali düşünmek ise paradoksal bir şekilde kişiye hazırlıklı olma hissi verebilir. Yani kişi kötü bir ihtimali önceden düşünürse kendini daha hazır hissedeceğini düşünebilir. Ancak bu düşünme biçimi uzun vadede zihinsel yük oluşturabilir. Sürekli olumsuz senaryolar üretmek kaygıyı artırabilir ve kişinin günlük yaşam kalitesini etkileyebilir. Beck’in bilişsel modeline göre duygularımız yalnızca yaşadığımız olaylardan değil, o olayları nasıl yorumladığımızdan da etkilenir (Beck, 1976). Bir durumu otomatik olarak olumsuz yorumlamak, duygusal olarak da daha yoğun kaygı yaşamaya neden olabilir.

Hayatta Kalma Mekanizması ve Farkındalık

Burada önemli olan nokta, bu düşünce biçiminin insan zihninin doğal bir eğilimi olduğunu fark etmektir. Zihnimizin zaman zaman en kötü ihtimali düşünmesi tamamen “yanlış” ya da “anormal” bir durum değildir. Aksine bu eğilim insanın hayatta kalma mekanizmalarının bir parçasıdır. Ancak bu düşüncelerin her zaman gerçeği yansıtmadığını fark etmek önemlidir. Zihnin ilk ürettiği senaryo çoğu zaman en olumsuz olanıdır fakat bu, onun en doğru olduğu anlamına gelmez.

Bilişsel davranışçı yaklaşımda bu noktada kişinin düşüncelerini sorgulaması önerilir. “Bu düşündüğüm şey kesin mi?”, “Başka hangi ihtimaller olabilir?” ya da “Elimde bunu destekleyen gerçek bir kanıt var mı?” gibi sorular zihnin otomatik olarak ürettiği felaket senaryolarını dengelemeye yardımcı olabilir. Çünkü çoğu zaman zihnimizin ürettiği en kötü ihtimal olası senaryolardan yalnızca biridir.

Zihnimizin En Kötü İhtimali Düşünmesine Karşı Neler Yapabiliriz?

Dikkatimizi şimdiki ana yöneltmek.
Açık havada yürüyüşler yapmak.
Nefes egzersizleri yapmak.
Düşüncelerin gerçekler değil bizim kendi yorumumuz olduğunu hatırlamak.
Alternatif düşünceler geliştirmek.
Düşüncemize kanıt aramak.

Yani bazen durup düşüncelerimize biraz mesafe koymak, farklı ihtimalleri de görebilmek, psikolojik açıdan daha dengeli bir bakış açısı geliştirmemize yardımcı olabilir ve kendimize şu soruyu sormak da faydalı olabilir: “Gerçekten olan bu mu, yoksa zihnimin ürettiği bir ihtimal mi?” Çünkü zihnimiz zaman zaman bizi en kötü senaryoya götürebilir, fakat o hikâyenin nasıl devam edeceğine karar vermek çoğu zaman yine bizim elimizdedir.

Belirsizliğe Tahammülsüzlük: Modern İnsan Neden Kontrol İstiyor?

Simanur Durusoy — Thu, 05 Mar 2026 22:15:47 +0000

Çevremdeki insanların konuşmalarından, gençlerin yakınmalarından anladığım kadarıyla günümüz dünyasında en çok şikayet edilen şeylerin başında belirsizlik gelmektedir. İş görüşmesi nasıl geçecek diye düşünürken geleceğe yönelik belirsizlik, bana gerçekten değer veriyor mu tarzındaki düşüncelerle kişilerarası belirsizlik, bir olay anında hangisini seçersem doğru olanı yapmış olurum diye sorgularken durumsal belirsizlik, hayatta neyi gerçekleştirmeliyim derken varoluşsal belirsizlik… Yani aslında hayatımızın her anında bir belirsizlik durumu mevcutken günümüz modern insanının belirsizliğe karşı tahammülsüzlüğü artmaktadır. Belirsizliğe tahammülsüzlük, bireyin belirsiz durumları tehdit olarak algılaması ve bu durumlara karşı yoğun kaygı geliştirmesi olarak tanımlanır. Bu eğilim, özellikle kaygı bozuklukları ile yakından ilişkilidir.

Peki belirsizliğe tahammülsüzlük neden artmaktadır?

Bunun en büyük sebeplerinden birinin gelişen ve gelişmeye devam eden teknoloji olduğunu düşünmekteyim. Bu düşüncemi birkaç örnekle açıklayacağım.

Online alışverişin artmasıyla birlikte kargo takip sistemleri günümüzün ayrılmaz bir parçası haline geldi. Hal böyle olunca “Kargom nerede?” sorusu artık yalnızca bir merak değil, belirsizlikle baş etme biçimine dönüşmüş durumda. Takip ekranını kontrol eden birey geçici bir kontrol hissi yaşar ancak teslim süresi değiştiğinde ya da güncelleme geciktiğinde bireyde kaygı oluşabilir. Bu noktada asıl mesele kargonun konumu değil, sürecin öngörülebilir olmasına duyulan ihtiyaçtır. Sürekli kontrol etme davranışı bir güvenlik arayıcı davranış olarak kısa vadede rahatlatıcı olsa da uzun vadede belirsizliğe tolerans gelişmesini engelleyebilir.

Belirsizliğin Oluşturduğu Kaygı Döngüsü

Türkiye’de bilişsel davranışçı terapinin öncülerinden psikiyatrist Prof. Dr. Hakan Türkçapar’ın bilişsel terapi yaklaşımına ilişkin çalışmaları, belirsizlik karşısında geliştirilen kaçınma ve güvence arama davranışlarının kaygı döngüsünü sürdüğünü göstermektedir (Türkçapar, 2012). Bu durum bilişsel davranışçı model çerçevesinde değerlendirildiğinde belirsizlik → kaygı → kontrol etme davranışı → geçici rahatlama → yeniden kaygı şeklinde işleyen bir döngü oluşturur. Kontrol davranışı ortadan kalkmadıkça belirsizliğe tolerans gelişmez aksine kişi, kontrol etmediğinde huzursuzluk hissetmeye başlar.

Başka bir örnekle devam edecek olursam internet ve çeşitli mesaj uygulamaları sayesinde gönderdiğimiz mesaja anında dönüt bekliyoruz veya bir şeyi merak ettiğimizde arama motoruna yazarak anında cevap alabiliyoruz. Bu durumda beynimizdeki ödül mekanizması devreye giriyor ve sürekli hızlı bir şekilde geri bildirimler alan birey hayattaki gecikmelere karşı daha düşük tolerans gösterebiliyor. Bir de şu var sosyal medyada görülen artırılmış iyilik halleri içindeki insanların durumunu gören bir başka birey kendi yaşamını ve geleceğini sorgulayabiliyor, kendi yaşamındaki belirsizliği ile yüz yüze gelebiliyor.

Bilişsel terapinin kurucusu olan psikiyatrist Aaron T. Beck’e göre ortaya koyduğu kuramsal yapı açıklayıcıdır. Beck’e göre bireyin otomatik düşünceleri, duygusal tepkilerini ve davranışlarını belirler (Beck, 1976). Belirsizlik durumunda ortaya çıkan “Ya kötü bir şey olursa?”, “Kontrol edemezsem baş edemem” gibi felaketleştirici düşünceler, kaygıyı artırır. Bu bilişsel çarpıtmalar, olasılıkları abartma ve tehdidi olduğundan büyük algılama eğilimini içerir. İyi Hissetmek kitabı ile ülkemizde tanınan David D. Burns’ün bilişsel çarpıtmalar üzerine yaptığı açıklamalar da benzer biçimde bireyin zihinsel yorumlarının duygusal yoğunluğu belirlediğini vurgular (Burns, 2018). Belirsizlik karşısında geliştirilen zihinsel senaryolar, çoğu zaman gerçekçi olmaktan çok, kaygının ürünüdür.

Kontrol ihtiyacı ise belirsizliğe verilen doğal bir tepki olarak ortaya çıkar. Öz yeterlik kavramını geliştiren sosyal psikolog Albert Bandura’nın öz yeterlik kuramı, bireyin bir durumu yönetebileceğine dair inancının psikolojik iyi oluş üzerinde belirleyici olduğunu ileri sürer (Bandura, 1997). Birey, kontrol algısı düştüğünde çaresizlik ve kaygı deneyimler. Bu nedenle belirsizlik, yalnızca bilinmezlik değil aynı zamanda kontrol kaybı anlamına gelir. Kontrol ihtiyacı arttıkça birey, güvence arama, sürekli araştırma yapma, tekrar tekrar planlama veya başkalarından onay alma gibi davranışlara yönelebilir. Bu davranışlar kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede kaygıyı pekiştirir.

Kültürel bağlam da bu süreci etkilemektedir. Kültürel psikoloji alanında önemli çalışmaları bulunan Prof. Dr. Çiğdem Kağıtçıbaşı’nın kültürel psikoloji perspektifi, bireyin kontrol algısının toplumsal değerlerle şekillendiğini vurgular (Kağıtçıbaşı, 2010). Performans ve başarı odaklı toplum yapılarında, bireyden her koşulu yönetebilmesi ve geleceği planlayabilmesi beklenir. Bu beklenti, belirsizliği bir zayıflık göstergesi gibi algılamaya yol açabilir. Oysa insan yaşamının doğası gereği, tüm değişkenlerin kontrol edilebilmesi mümkün değildir.

İnsan zihni öngörülebilir ister; çünkü öngörülebilir güvenlik duygusu sağlar. Psikolojik dayanıklılık, belirsizliği ortadan kaldırmak değil onunla birlikte işlevsel kalabilmeyi öğrenmektir. Bu noktada terapötik müdahaleler bireyin felaketleştirici düşüncelerini sorgulamasına, belirsizlikle kademeli olarak temas kurmasına ve kontrol edemediği alanları kabul etmesine odaklanır.

Sonuç ve Öneri

Sonuç olarak belirsizliği ortadan kaldırmak mümkün değildir; ancak ona verilen tepki dönüştürülebilir. Belirsizliği tehdit değil, yaşamın doğal bir boyutu olarak kabul edebildiğimizde, kontrol ihtiyacı yerini esnekliğe ve içsel güven duygusuna bırakabilir.

Bu noktada ilk adım, bireyin belirsizlik karşısında geliştirildiği otomatik düşünceleri fark etmesidir. “Ya kötü bir şey olursa?” gibi felaketleştirici senaryoların olasılık ve kanıt temelinde sorgulanması, bilişsel esnekliği artırır. İkinci olarak, güvenlik arayıcı davranışlar ve sürekli kontrol etme davranışlarının fark edilmesi önemlidir. Gönderilen mesajın görülüp görülmediğine tekrar tekrar bakmak kısa vadede rahatlatıcıdır; ancak uzun vadede belirsizliğe tolerans gelişimini engeller. Bu davranışların bilinçli olarak azaltılması kaygı döngüsünü zayıflatır.

Üçüncü olarak, belirsizlikle kademeli temas önerilebilir. Küçük durumlarda kesinlik arayışını bilinçli biçimde bırakmak (örneğin bir mesajı hemen kontrol etmemek ya da her bilgiyi anında araştırmamak) zihnin belirsizliğe alışmasını sağlar. Bu süreçte amaç kaygıyı tamamen ortadan kaldırmak değil, kaygıyla birlikte işlevsel kalabilmeyi öğrenmektir.

Son olarak, kontrol alanının sınırlarını yeniden tanımlamak önemlidir. Birey, kontrol edebileceği davranışlara odaklanıp sonuç üzerindeki hâkimiyet beklentisini azaltabildiğinde psikolojik dayanıklılık artar. Belirsizlikle baş etme becerisi, kesinliğe ulaşmakla değil; kesinliğe ihtiyaç duymadan ilerleyebilmekle gelişir. Psikolojik olgunluk, belirsizliği yaşamın doğal bir boyutu olarak kabul edebilme kapasitesinde saklıdır.

Kaynakça

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. International Universities Press.
Burns, D. D. (2018). İyi hissetmek (Çev. E. Işık). Psikonet Yayınları.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2010). Benlik, aile ve insan gelişimi: Kültürel psikoloji. Koç Üniversitesi Yayınları.
Türkçapar, H. (2012). Bilişsel terapi: Temel ilkeler ve uygulama. HYB Yayıncılık.

Travma Artık Her Yerde Mi? Travma Kavramının Aşırı Kullanımı

Simanur Durusoy — Thu, 05 Feb 2026 23:05:13 +0000

Son yıllarda “travma” kelimesi insanların tüm olumsuz deneyimlerinin karşılığı olarak dillere pelesenk olmuş durumda. Hayal kırıklıkları, zorlanmalar, stresli durumlar, gerginlikler vb. gündelik durumlar travma olarak etiketleniyor. Oysa akademik literatürde travma bireyin baş etme becerisinin üstünde, yoğun korku, ve çaresizlik duygularının eşlik ettiği psikolojik ve fizyolojik yönden bireyde izler bırakabilen olağandışı deneyimleri kapsamaktadır (APA, 2013). Fakat günümüzde kavramın çok fazla kullanılması ve yaygınlaştırılması bir yandan insan deneyimindeki acıyı görünür kılma çabası olarak anlamlandırılabilirken diğer yandan travmanın özgül ağırlığını zayıflatma riskini de beraberinde getirebilmektedir. Bu yazımda sizlerle travmanın akademik anlamı ve güncel hayatta kullanım biçimlerini tartışmayı “her acının travma sayıldığı” bir kullanımın gerçek travmatik deneyimleri görünmez kılabileceğini açıklamaya çalışacağım.

Travma Nedir?

Travmanın asıl tanımına bakacak olursak bireyin yaşamış olduğu veya yakından tanık olduğu bir durumun, bireyi fizyolojik ve psikolojik yönden etkisi altına alan, bireyin işlevselliği ve sinir sistemi üzerinde olumsuz izler bırakmış olan deneyimler bütünüdür diyebiliriz. Sosyal medya, diziler, vb. bireylere psikoloji hakkında derin bir farkındalık kapısı açmış oldu. Travmanın artık her yerde kullanılmasının olumlu yanına bakacak olursak ruh sağlığının varlığını ve önemini bireylere hatırlatmaktadır. Fakat kelimenin bu kadar sık kullanımı “travma” nın asıl anlamında kaymalara yol açabilmektedir.

Travma ve Diğer Kavramlar Arasındaki Fark

Travmanın yaygın kullanımının nedenlerinden biri de stres, hayal kırıklığı, yaşanan olumsuz deneyimlerin bazılarıyla travma çerçevesinin karışması, sınır belirsizliğidir. Bu kavramların ayırt edici özelliklerine bakacak olursak stres, bireyin çevresel faktörlerin getirdiği zorluklara verebileceği tepkidir (Bany-Mohammed ve ark., 2025). Örneğin iş yükü fazlalığı, sınav dönemleri, trafiğin ortasında kalmak, maddi kaygılar ya da günlük sorumlulukların artması bireyde stres yaratabilir. Bu durumlar rahatsız edici olsa da çoğu zaman bireyin baş etme becerileriyle yönetilebilir niteliktedir. Hayal kırıklığı ise bireyin beklentilerinin karşılanmaması sonucunda bireyde oluşabilen duygu durumudur diyebiliriz. Güzel beklentiler içeren bir ilişkinin sona ermesi, istenen terfinin alınamaması, çaba gösterilen sınavdan elde edilen sonucun beklentiyi karşılamaması hayal kırıklığına örnek verilebilir. Bu deneyimler üzüntü, öfke veya değersizlik duygularını tetikleyebilir; ancak çoğu zaman bireyin psikolojik bütünlüğünü tehdit edecek düzeyde değildir. Yaşanan olumsuz deneyimlere bakacak olursak işte bunlardan bazıları gerçekten travma olarak değerlendirilebilecekken bazıları ise sadece bireyi etkileyen bir deneyim olarak kalabilmektedir. Örneğin trafik kazasına tanık olmak, şiddete maruz kalmak, doğal afet yaşamak ya da beklenmedik bir şekilde yaşamı tehdit eden bir durumla karşılaşmak travmatik deneyimler arasında yer alabilir. Buna karşın bir arkadaşlık ilişkisinin sona ermesi, iş yerinde yaşanan bir tartışma ya da sosyal bir ortamda utandırıcı bir an yaşamak birey için zorlayıcı olsa da her zaman travma olarak değerlendirilmeyebilir.

Travmanın Ayırt Edici Özellikleri

Travma bireyin yaşamış olduğu deneyimi hayatını tehdit edecek şekilde, beden bütünlüğüne veya psikolojik sağlamlık düzeyine zarar verecek boyutta ciddi bir tehdit hissettiği durumlarda ve bunlara ek olarak kontrol kaybı yaşayabildiğinde ortaya çıkabilmektedir. Yani zorlayıcı olayın yanında bireyin olayı nasıl değerlendirdiği de önemlidir (Herman, 1992). Aynı olay her bireyde farklı izlenimler oluşturabilmektedir yani bir olaydan herkesin etkilenme durumu farklılık gösterebilmektedir. Bireyin önceki deneyimleri, psikolojik sağlamlığı ve olayı yaşantılama biçimi bu durumları etkileyebilmektedir. Bundan dolayı yaşanan travmalar karşılaştırılamaz, ölçülemez. “Seninki de bir şey mi benim yaşadıklarımın yanında” tarzındaki cümleler karşıdaki bireyi yaralayıcı ve sarsıcı nitelikte olabilmektedir. Herkesin deneyimi kendisine has özelliktedir.

Ebeveynlerin Travma Kavramını Kullanış Biçimleri

Ebeveynlerin özellikle son yıllarda travma kavramını sık kullandığı gözlemlenebilmektedir. “Aman çocuğum travma yaşamasın” şeklinde iyi niyetli söylemlerle çocuğu koruma altına alma istekleri, çocuk için zorlayıcı deneyimleri ortadan kaldırma düşünceleri çocukların gelişimine olumsuz etki edebilmektedir. Bazı olumsuz deneyimler çocuk için duygularını anlamlandırmasına, olumsuzluklara karşı kendi baş etme becerilerini geliştirmeye ve psikolojik dayanıklılığının artmasına katkıda bulunabilmektedir. Çocuk kendini güvende hissetmiyorsa, ortada bir ihmal veya istismar durumu varsa, korku içindeyse bunları travmatik deneyimler olarak adlandırabiliriz. Bu sebeple yetişkinler olarak ve ebeveynler olarak çocukları her türlü olumsuzluklardan tümüyle korumak yerine bu olumsuzluklar yaşanabildiğinde her zaman onun yanında olarak ona süreçte destek olmak, onun duygularını anlayarak ona eşlik etmek çocuk gelişiminde daha ön planda olmalıdır. Diğer türlü çocuk her zorlandığında “travma” olarak değerlendirmek çocuğun kırılgan bir benlik algısı geliştirmesine neden olabileceği gibi kendi baş etme becerilerini geliştirememesine de yol açabilecektir.

Travma Kavramının Yaygın Kullanımının Olumsuz Sonuçları

Başta da belirtmiş olduğum üzere travma kavramının yaygın kullanımı asıl travmatik deneyimleri sıradanlaştırabilmektedir. Bu durum klinik çerçevede travma yaşamış bireylerin acısının görmezden gelinmesine, yaşadıklarının hafife alınmasına ve toplumsal empati eşiğinin düşmesine neden olabilecektir. Ayrıca aslında travma yaşamamış bireyler kendilerini “travmatize olmuş” biçimde etiketleyebilirler. Böylece kendilerini kırılgan, korunması gereken kişi olarak yanlış biçimde görebilirler. Oysa psikolojik iyilik hâli, yaşanan zorlukların inkâr edilmesiyle değil; doğru kavramlarla adlandırılmasıyla mümkündür. Yani birey aslında travma yaşamamışsa ve deneyimlediği olayı travma olarak adlandırıyorsa bu durumda zorlayıcı deneyimlerin gelişimsel işlevi de göz ardı edilerek bireyin baş etme becerilerini kısıtlayabilecektir. Ayrıca bu bireyler psikolojik destek almak istediğinde gerçekçi olmayan bir çerçevede beklenti içerisine girebilirler bu durumda da psikolojik yardım süreçlerinde hayal kırıklığı yaşayabilirler. Bu tarz bireylerde zorlayıcı deneyimlere karşı tahammül seviyesi düşebilir böylece yaşamlarındaki belirsizlikler ve hayal kırıklıklarıyla baş etmekte zorlanabilirler. Bu sebeplerden dolayı travma kavramının klinik anlamını korumak, travma yaşamış bireylerin deneyimlerini görünür kılmak açısından da etik bir sorumluluktur.

Sonuç

Travma, günlük hayatımızda ve dilimizde oldukça geniş yer kaplamaktadır. Ruh sağlığına dair farkındalığın artması toplumumuz için önemli bir ilerleme olmakla birlikte, kavramların sınırlarının korunması da gereklidir. Travmayı ne abartmak ne de küçümsemek; onu bilimsel ve insani bir denge içinde ele almak, hem bireysel hem toplumsal ruh sağlığı açısından daha sağlıklı bir dönüt sağlayacaktır.

Kaynakça

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Washington, DC: APA. Bany-Mohammed, F., Abdallah, S., Al-Hussami, M., & Hamdan-Mansour, A. (2025). Trauma, stress, and mental health outcomes. Frontiers in Psychiatry, 16, 12674205. Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. New York: Basic Books.