Vietnam Savaşı ise, tarihte bir kırılma noktası oldu. Savaştan dönen askerlerin topluma uyum sağlayamaması, kabuslar, öfke patlamaları ve intiharlar sonucunda sivil psikiyatristler ve gazi dernekleri büyük bir mücadele verdi. 1980 yılında, Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) DSM-III kılavuzuna “Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)” / TSSB tanısını ilk kez ekledi.

TSSB’nin Temel Tanı Kriterleri (6 yaşından büyük her birey için): TSSB oluşması için bireyin bir travmaya maruz kalmış olması gerekir. Bu travmayı diğer olumsuz yaşam olaylarından ayıran şeyler ise, ölüm, ciddi yaralanma, cinsel şiddete veya tehditlerine maruz kalma durumlarıdır. Travmalar deprem, yangın, savaş gibi kolektif durumlar olabileceği gibi trafik kazası, şiddet, istismar da olabilir. Bir ya da birden çoğuyla, gerçek ya da göz korkutucu bir biçimde ölümle, ağır yaralanmayla karşılaşmış ya da cinsel saldırıya uğramış olma: Doğrudan stresli olay ya da olaylar yaşama. Başkalarının başına gelen olaya/olaylara, tanıklık etme. Bir aile yakınının ya da yakın bir arkadaşının başına stresli olaylar geldiğini öğrenme. Olayların sevimsiz ayrıntılarıyla, tekrar tekrar ya da aşırı bir düzeyde karşı karşıya kalma.

Semptomları genellikle 4 kategoride belirtilmektedir:

1. Travmatik anı hakkında istemsiz, tekrarlayıcı ve aşırı biçimde belirtiler yaşanır; zihinde canlandırma, kabuslar görme… Bu durum bireylerde hem duygusal hem bedensel tepkiler yaratır ve olay geçmişte yaşanmış ve bitmiş şekilde değil aynı canlılıkla, halen yaşanıyormuş gibi hissedilir.
2. Birey istemsiz şekilde gelen travma düşüncelerine maruz kaldıkça kendisini sıkıntıya sokan duygusal, çevresel etmenlerden, anılardan kaçma eğilimine girer. Ona travmayı hatırlatan durumlardan sıklıkla kaçmaya çalışır.
3. Travma sonrası bireyin duygu ve düşüncelerinde abartılı olumsuz değişimler görülür. Kendisine, diğer insanlara ve çevresine dair negatif düşünceler ve tavırlar takınır. Aynı zamanda travmatik anıların sonuçlarını kendisine ve diğer insanlara atfedebilir ve suçlayabilir. Travmatik anıları tam hatırlayamama ve unutkanlık, öfke, suçluluk, sürekli korku hali, olumlu duygular yaşayamama, utanç, panik, kendini çevresinden uzaklaştırma gibi belirtiler görülür.
4. Çevresine karşı sürekli bir öfke, sözel ve fiziksel saldırganlık hali de belirtiler arasındadır. Her an kötü bir şey yaşanacakmış gibi tetikte olur, irkilir, uyku düzeninde bozulmalar ve odaklanma güçlükleri görülebilir. Bu bozukluk, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, okul, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olur.

Tedavi Yöntemleri

Çoğu insan travmanın ömür boyu sürecek kalıcı bir hasar olduğunu düşünür ancak insan beyni plastik bir organdır ve travma işlenebilen, değiştirilebilen bir anıdır. Travma beynin yapısını değiştirdiyse, doğru müdahale ve güvenli ilişkiler de beyni tekrar iyileştirebilir.

1. Güncel uluslararası tedavi kılavuzlarına (APA, WHO) göre TSSB’de birinci basamak, travma odaklı psikoterapilerdir.
   • EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme): EMDR, çift taraflı uyarımla (sağ-sol göz hareketleri veya dokunuşlar) beynin amigdala bölgesinde hapsolmuş “donmuş anıyı” serbest bırakır. Anı silinmez ama arkasındaki duygusal yük ve bedensel alarm kaldırılır.
   • Bilişsel İşleme Terapisi (CPT) ve Travma Odaklı BDT: Travmanın yarattığı “Dünya tamamen tehlikeli” veya “Bu benim suçumdu” gibi çarpıtılmış, kilitlenmiş inançları hedef alınır. Bireyin olayla ilgili anlam dünyasını yeniden inşa etmesini sağlar.
   • Uzatılmış Maruz Bırakma: Kaçınma davranışını kırma yöntemidir. Zihin kaçındıkça korku büyür; kişi güvenli bir terapötik ortamda travmatik anıyla ve kaçındığı tetikleyicilerle yavaş yavaş yüzleştikçe beyni “Burası artık tehlikeli değil” öğrenmesini gerçekleştirir.
2. İlaç Tedavisi: Beyindeki aşırı duyarlı uyarılmışlık halini düzenler. Aşırı kaygı ve çökkünlük seviyesini düşürerek kişinin günlük hayata ve terapi sürecine tutunmasını sağlar.

İyileşmek, yaşanan olayı unutmak veya ‘hiç olmamış gibi yapmak’ değildir. İyileşmek; anılar karşısında artık vücudunuzun savaş-kaç alarmı vermemesi, gerçekten uzak duygu ve düşüncelerin sizi ele geçirmemesi ve kontrolün tekrar sizin elinize geçmesidir.

Komplo teorilerinin ortak yapıları vardır:

1. Komplo teorileri olumsuz sonuçların sorumluluğunu başkalarına atfeder. Neredeyse hepsinde; devlet, şirket, gizli örgüt/grup gibi bir fail/grup bulunur.
2. Olaylar tesadüf değildir. “Bu kadar olay tesadüf olamaz.” düşüncesi hakimdir.
3. Komployu çürüten bir kanıt ortaya çıktığında “İşte bunu da örtbas etmek için yaptılar.” şeklinde yorumlanabilir. Bu yüzden teoriler bazen yanlışlanmaya dirençlidir.
4. Bazı insanlar aynı anda birbiriyle çelişen komplo teorilerine daha açık olabilir.
5. Diğer insanları ve grupları olumsuz ve güvensiz bir şekilde temsil ederler. Genellikle spekülatif ve aykırıdırlar ve diğer insanlara alaycı bir şekilde yaklaşılır.
6. Tehditin azaldığına işaret edip insanlara kendilerini daha çok güvende hissettirme vaadi verebilirler.

Komplo Teorilerine İnanan İnsanlarda Daha Sık Görülen Özellikler

1. Belirsizlik insanı rahatsız eder. Özellikle kriz, salgın, savaş, ekonomik çöküş gibi dönemlerde bazı insanlar kesin bir açıklama arar ve güvende hissetmek ister.
2. İş kaybı, ekonomik kriz, toplumsal kaos ve doğal afetler gibi dönemlerde kontrol hissi azaldıkça komplo düşüncelerinde artış gözlenebilir.
3. Devlet kurumlarına, kitle iletişim araçlarına, bilim insanlarına karşı duyulan güven azaldıkça komplo teorilerine inanma eğilimi yükseliyor. Bu nedenle birçok komplo teorisinin merkezinde: “Gerçeği saklıyorlar.” fikri bulunuyor.
4. Başkalarının gizli niyetleri olduğuna inanmak, paranoya düşünceleri arttıkça komplo inançları da artabiliyor.
5. Komplo teorisi inancı, daha düşük analitik ve daha düşük eğitim seviyeleriyle ilişkilidir. Daha kaygılı ve güçsüz hisseden insanların komplo teorilerine yönelme olasılıkları daha yüksektir.
6. Beyin rastgele olaylarda bile anlam arar ve olayları bağlantılar kurarak yorumlamaya daha yatkın olurlar. Karmaşık ve belirsiz bir dünyayı anlamlandırmaya çalışırken nelerin onlara daha tatmin edici geldiği önemlidir.
7. Daha çok sezgisel düşünen, paranormal olaylara ilgili ve hızlı karar veren insanlar komplo inançlarıyla daha ilişkilidir. Sorgulama ve alternatif açıklamaları değerlendirme davranışları arttıkça komplo inançları azalabiliyor.
8. Komplo teorileri, olumsuz sonuçların sorumluluğunu başkalarına atfederek benliği ve grubun imajını iyi olarak, güçlü ve vicdansız insanlar tarafından sabote edilmiş olarak görülmesine neden olur. Kendilerini mağdur hisseden grupların, güçlü dış gruplar hakkındaki komplo teorilerini destekleme olasılığı daha yüksektir.

Belki de komplo teorilerinin bu kadar etkili olmasının nedeni, dünyayı anlama ve açıklama vaadi sunmalarıdır. İnsanlar belirsizlikten, rastlantılardan ve kontrol edemedikleri olaylardan hoşlanmazlar. Komplo teorileri de bu karmaşık sorulara basit, hikayeleşmiş cevaplar vererek bu rahatsızlığı azaltabilir. Ancak psikolojinin ortaya koyduğu önemli bir gerçek vardır: Bir açıklamanın rahatlatıcı, tutarlı veya ilgi çekici olması onun doğru olduğu anlamına gelmez. İnsan zihni bazen gerçeği aramaktan çok, belirsizliği azaltacak ve kendisini daha güvende hissettirecek açıklamalara yönelmeye eğilimlidir. Bu nedenle komplo teorilerini anlamaya çalışırken yalnızca teorilerin içeriğine değil, insanların bu teorilere neden ihtiyaç duyduğunu da incelemek gerekir.

Günümüzde bilgiye erişmek her zamankinden daha kolay olsa da doğru bilgiye ulaşmak giderek zorlaşmaktadır. Sosyal medya, hızlı bilgi akışı ve kutuplaşan tartışmalar arasında eleştirel düşünme becerileri büyük önem taşımaktadır. Bir iddiayla karşılaştığımızda onu hemen kabul etmek ya da reddetmek yerine, kanıtları değerlendirmek, farklı kaynakları incelemek ve kendi düşünme süreçlerimizi sorgulamak daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır. Çünkü bilgi çağında sahip olabileceğimiz en önemli becerilerden biri, yalnızca neye inandığımızı değil, neden inandığımızı da sorgulayabilmektir. Eleştirel düşünme, başkalarının anlattığı hikâyelerden önce kendi zihnimizin bizi hangi hikâyelere inanmaya yatkın hale getirdiğini fark etmekle başlar.

Günümüzde, bazı bireyler rüyalarını yapay zekaya gönderiyor ve Freud’a göre yorumlatıyor. Rüyalarında gördüklerinden nasıl anlamlar çıkarması gerektiğini soruyorlar. Yapay zeka bu rüyaları yorumlayabiliyor; ancak bu yorumlar gerçekten Freud’un bakış açısına göre mi yapılıyor? Peki, Freud hangi rüyaları hangi bakış açılarıyla yorumlardı? Bu yazıda, Freud’un kendisinin yazdığı kitabından yararlanarak, hangi rüyaları nasıl yorumlayabileceğini anlatacağım.

Sevilen bir kişiyi kaybetmeye dair rüyalar: Freud için sevilen birini kaybetme rüyaları genellikle, değişim korkularının, bağımsızlaşma ve ayrılma çatışmalarının, bağlanma ve terk edilme kaygılarının, suçluluk ve özlem duygularının bir karışımıdır. Freud’un en önemli kavramlarından biri olan ambivalans (bir duruma, kişiye karşı aynı anda zıt duyguları hissetme) rüyalarda önemli bir yer tutar. Bir insanı çok sevsek bile zaman zaman onunla çatışabilir, ona kızabilir, kırılabilir, onun baskısı altında hissedebiliriz. Bilinçli zihinde bu duygular bastırılır çünkü “sevdiğim biri hakkında kötü düşünemem” hissi vardır. Ancak rüyalar bu bastırılmış çatışmaları ortaya çıkarabilir. Freud, bu rüyaları çocukluk kaygılarıyla da ilişkilendirirdi. Çocuk için ebeveynin kaybı en büyük korkulardan biridir. Bu yüzden yetişkinlikte, partneri kaybetme, aile bireyinin ölmesi veya sevilen birinin uzaklaşması gibi rüyalar, eski bağlanma korkularını yeniden harekete geçirebilir. Aynı zamanda gerçek hayatta kayıp yaşamış kişilerde de bu rüyaların sık görülmesi mümkündür. Bilinçdışı bazen suçluluk ve yas duygularını rüyada tekrar işler. Bazı rüyalarda kaybedilen kişi geri gelir, konuşur ya da yaşıyor gibi görünür. Freud, bunu zihnin kaybı tamamen kabul etmekte zorlanmasıyla ilişkilendirirdi.

Sınava girmek, sınavda başarısız olmak gibi rüyalar: Freud’a göre bu rüyaların temelinde, bir şeyi yanlış yapmak veya düzgün yapamamaktan kaynaklı cezalandırılmayı beklemek, sorumlu hissetmek gibi durumlar yatar. Yetersizlik korkusu, otorite karşısında kaygı, geçmişteki suçluluk hissi ve değerlendirilme baskısı ile bağlantılıdır. Freud, bu rüyaları çoğunlukla gerçek hayatta başarılı olmuş kişilerin gördüğünü söyler. Yani kişi geçmişte o sınavı geçmiş olsa bile yıllar sonra tekrar sınava yetişememe, soruları yapamama ya da sınavdan kalma rüyası görebilir. Freud bunu şu şekilde yorumlar: Kişi günlük yaşamında yeni bir stres altındadır ve bilinçdışı, geçmişteki başarısız olma korkusunu yeniden üretir. Ancak sınav, sadece okul sınavı değil, hayatın, toplumun ya da ebeveyn figürlerinin kişiyi yargılamasının da sembolüdür. Öğretmen, sınav görevlisi veya jüri gibi kişiler, bilinçdışında otorite figürleri olan ebeveynleri de temsil etmektedir.

Topluluk içinde çıplak olmaya dair rüyalar: Bu rüyalarda genellikle kişi tanımadığı insanların etrafındadır ve bu insanlar çıplak olan kişiye karşı kayıtsız ve soğuk bir tavır takınırlar. Freud’a göre küçük çocuklar çıplaklıktan utanmaz, bunun uygunsuz bir durum olduğunu sonradan öğrenir. Bu yüzden bu rüyalar, bilinçdışının çocukluğundaki özgürlük hissine geri dönme isteği olabilir. Rüya hem özgürleşme hem de saklanmama arzusu taşır; ancak yetişkin benlik buna utanma ile karşılık verir. Freud, bu rüyaları aynı zamanda yakalanma korkusuyla da ilişkilendirir. Ancak bu durum psikolojik bir çıplaklıktır; sırların ortaya çıkması, yetersizliklerin fark edilmesi ve toplum önünde küçük düşme korkusu gibi. Bu sebeple insanlar genelde rüyada kalabalık bir ortamda çıplak kalır ve saklanmaya çalışır; ancak kimse tam olarak tepki vermez ya da fark etmez. Çünkü kişinin korkusu aslında kendi içindedir; dış dünyanın yargısı kadar kendi vicdanı ve bastırılmış kaygıları baskındır.

Kaçmak ve kovalanmaya dair rüyalar: Freud, rüyalardaki olayların doğrudan değil dolaylı anlam taşıdığını düşündüğü için, kovalayan kişinin kim olduğu, rüya sırasında hissedilen duygu ve kişinin gerçek yaşamındaki baskılar gibi ayrıntılara önem verirdi. Freud’a göre bir insan rüyasında sürekli kaçıyorsa, bu genellikle yüzleşmek istemediği bir durumun ya da bastırdığı bir dürtünün işareti olabilir. Kovalanmak ise çoğu zaman kişinin bilinçdışında tehdit olarak algıladığı bir şeyin temsilidir. Bu tehdit, gerçek bir insan olmak zorunda değildir; bazen toplumsal baskılar, başarısızlık korkusu, otorite figürleri ya da kişinin kendi iç çatışmaları kovalanma biçiminde ortaya çıkabilir. Freud ayrıca bu rüyalarda kaçamama hissine dikkat çekerdi. Rüyada yavaş koşmak, hareket edememek ya da saklanamamak; kişinin gerçek hayatta da kendisini çaresiz, baskı altında veya sıkışmış hissetmesiyle ilişkilendirilebilirdi. Özellikle çocukluk döneminden gelen bastırılmış korkuların yetişkinlikte bu tür rüyalar şeklinde geri dönebileceğini savunurdu. Eğer rüyada tanıdık biri tarafından kovalanılıyorsa, bu durum o kişiye yönelik bastırılmış duygu veya çatışmaları temsil edebilirdi. Tanımadık, yüzü belirsiz biri ise genellikle kişinin kendi bilinçdışındaki korkularını, kaygılarını veya bastırdığı yönlerini sembolize ederdi.

Kaynakça

• Kaynak: Freud, S. (2019). Rüyaların yorumu (E. Kapkın, Çev.). Payel Yayınevi.

Gündüz kuşağı programlarında sıkça yer verilen suç, şiddet ve aile içi sorun temaları izleyicilerin kaygı düzeylerini artırabilmektedir. Sürekli olarak olumsuz olayların gösterilmesi, bireylerin dünyayı gerçekte olduğundan daha tehlikeli bir yer olarak algılamasına neden olabilir. Medya araştırmalarında bu durum, izleyicilerin medya içeriklerinden etkilenerek gerçekliği farklı biçimde algılaması olarak açıklanmaktadır. Bununla beraber, bu programlar toplumsal ilişkilerin nasıl algılandığını da etkileyebilmektedir. Aile içi çatışmaların, aldatma hikâyelerinin ve skandalların sürekli olarak ekranlara taşınması, bu durumlara gösterilen toleransın azalmasıyla olayların sıradan veya yaygın olduğu düşüncesini güçlendirebilir. Bu durum özellikle uzun süre bu içeriklere maruz kalan izleyicilerde ilişkiler konusunda güvensizlik ve olumsuz tutumlar oluşturabilir.

Kadın İzleyiciler Üzerindeki Etkileri

1. Kaygı ve güvensizlik artışı: Programlarda sıkça aldatma ve ihanet, aile içi şiddet, cinayet, dolandırma hikayeleri gösterildiği için bazı izleyiciler sosyal ilişkilerinde daha fazla güvensizlik hissi yaşayabilir.

2. Toplumsal rol algısının etkilenmesi: Kadınların çoğu zaman mağdur veya dramatik olayların merkezinde gösterilmesi, kadın kimliği hakkında olumsuz stereotiplerin ve algıların pekişmesinde etkili olabilir.

3. Duygusal yoğunluk: Sürekli dramatik içerik izlemek bireylerdeki empatiyi artırabilir ancak aynı zamanda duygusal yorgunluk yaratabilir.

4. Sorun çözme algısının değişmesi: Bazı programlar kişisel sorunların televizyon aracılığıyla çözülmesini normalleştirebilir.

Yaşlı İzleyiciler Üzerindeki Etkileri

1. Gerçeklik algısının değişmesi: Sürekli suç, şiddet ve ihanet içeriklerine maruz kalmak dünyayı daha tehlikeli bir yer gibi algılamalarına yol açabilir.

2. Korku ve güvensizlik: Özellikle yalnız yaşayan yaşlı bireylerde korku, kaygı, stres ve güvensizlik duygularını arttırabilir.

3. Sosyal izolasyon: Uzun süre televizyona maruz kalmaları sosyal etkileşim azalabilir.

4. Duygusal etkilenme: Yaşlı bireyler dramatik hikâyelerden daha fazla duygusal etkilenme yaşayabilir.

Çocuk İzleyiciler Üzerindeki Etkileri

1. Şiddete ve çatışmaya erken maruz kalma: Çocuklar bu programlardaki ağır yetişkin sorunlarını anlamlandırmakta zorlanabilir.

2. Davranış modelleme: Çocuklar gördükleri davranışları taklit edebilir veya normal kabul edebilir.

3. Korku ve kaygı: Suç ve kayıp hikâyeleri çocuklarda korku ve kaygı yaratabilir.

4. Sağlıksız ilişki algısı: Sürekli tartışma, kavga ve dramatik ilişki örnekleri çocukların ilişki anlayışını etkileyebilir.

Genç İzleyiciler Üzerindeki Etkileri

1. Gerçeklik algısının çarpıtılması: Medyada gösterilen aşırı dramatik olaylar gençlerin toplumu farklı algılamasına, bu durumları rol model almalarına neden olabilir.

2. Sosyal ilişkilerde güvensizlik: Sürekli aldatma ve ihanet hikâyeleri gençlerin ilişkilere karşı daha şüpheci ve kaçıngan yaklaşmasına yol açabilir.

Genel Toplum Üzerindeki Etkileri

1. Toplumsal korku kültürü: Suç ve kriz hikâyelerinin yoğunluğu toplumda korku ve panik algılarını artırabilir.

2. Mahremiyet algısının değişmesi: Özel hayatın televizyon programlarında tartışılması mahremiyet ve sınır anlayışını etkileyebilir.

3. Sorunların dramatize edilmesi: Günlük hayat problemlerinin aşırı dramatik biçimde sunulması toplum genelinde gerçeklik algısını değiştirebilir.

4. Medya bağımlılığı: Sürekli takip edilen programlar alışkanlık haline gelebilir ve bireyleri ekrana bağlar.

5. Duyarsızlaşma: Sürekli dram ve kriz görmek zamanla bu olaylara karşı duyarsızlık ve tolerans düşüklüğü yaratabilir.

Tüm bu etkileri incelendiğinde, günümüzde televizyon, bireylerin yalnızca eğlenmesini sağlayan bir araç olmanın ötesinde, psikolojik tepkilerini, düşünce biçimlerini ve toplumsal algılarını şekillendiren önemli bir medya gücü haline gelmiştir. Özellikle gündüz kuşağı programları, dramatik hikâyeler, aile içi çatışmalar ve suç olaylarını merkezine alan içerikleriyle geniş bir izleyici kitlesine ulaşmaktadır. Sürekli olarak yoğun dramatik ve olumsuz içeriklere maruz kalmak, bireylerin kaygı düzeylerini artırabilir, toplumsal ilişkiler hakkındaki algılarını değiştirebilir ve bazı olumsuz davranışların normalleşmesine yol açabilir. Bu nedenle hem medya üreticilerinin toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket etmesi ve toplum yararını göz önünde bulundurması hem de izleyicilerin medya içeriklerini eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirmesi büyük önem taşımaktadır.

1885’te Almanya’da Hamburg kentinde doğan Horney’in dinsel yönü kuvvetli, erkek egemen sisteme inanan katı ve otoriter bir babası, zeki, çekici ve özgür düşünceli bir annesi vardı. Birçok üvey ve öz kardeşleri olan Horney’in ailesinde onun eğitimi ve gelişimi erkek kardeşlerine kıyasla desteklenmiyordu. Aile içerisindeki cinsiyet eşitsizliğine rağmen Horney, annesinin desteği ile Tıp eğitimi almıştı. Ebeveynlerini ve kardeşlerini kaybettikten sonra eşi ile boşanan Horney ciddi bir depresyon geçirdi, bu zaman diliminde kendisini işine verdi. Berlin ve Chicago’da Psikanaliz Enstitülerinde çalışmış, ”Psikanalizde Yeni Yollar” kitabındaki görüşleri nedeniyle New York Psikanaliz Enstitüsü’nü üyeleriyle görüş ayrılığına düşmüş ve enstitüden ayrılarak Karen Horney Psikanaliz Enstitüsü’nü kurdu. Bir diğer kitabı ”Nevrozlar ve İnsan Gelişimi”nde kendi görüşlerini açıkladı. 1952’de, 65 yaşında kanser nedeniyle hayatını kaybetti.

Horney’in Kuramı Nelere Dayanıyor?

Karen Horney, insan doğasının yapıcı ve olumlu olduğunu, kişiliğin biçimlenmesinde çevrenin ve kültürün önemini, bunun kendini gerçekleştirmede doğal bir güdü olduğunu ve engellenmesi halinde nevrozların ortaya çıkacağını vurgular. Çocuk, temel kaygılarını dindirmek için savunmalar geliştirir ve çatışmalarını dindirmek için gurur sistemini kullanır. İnsanların kendilerini gerçekleştirebilmeleri için aşırı müdahaleci olmayan, sevgi dolu ve güvenli ortamlarda büyümeye ihtiyaçları vardır. Ebeveynlerin de çocuklarına karşı sevgi beceriksizliği vardır. Sevgi ve şefkat ihtiyacı karşılanmayan, ihmalkar, tehditkar ebeveynler ile büyüyen çocuklar anne babalarına temel düşmanlık duyguları geliştirir. Bu da temel kaygı duygusuna yol açar. İnsanlar temel kaygı ile mücadele etmek için 3 yoldan birine sıklıkla başvururlar:

1. İnsanlara yönelme: İnsanların sevgi ve onayın ihtiyaçları vardır. Özgüvenleri diğerlerinin onlar hakkındaki tutumları ile bağlantılıdır. Kişinin mizacı cömert, sevecen, alçakgönüllü olarak değerlendirilir.

2. İnsanlara karşı olma: Herkesin düşman olduğuna inanır. Hayatta kalmak için güçlü olmak gerektiğini savunur. Yaşamı bir oyun gibi görüp diğerlerinin açığını ararlar. Başkaları üzerinde buyurucu ve kontrolcü davranır ve onları kullanmaya, dolandırmaya çalışırlar.

3. İnsanlardan uzaklaşma: Yalnız olmayı tercih eder ve kendisini yabancılaştırır. Duygularını saklama çabasındadır ve kendi kendisine yettiğini düşünür.

Bu 3 tutum birbirinin tamamlayıcısıdır. Normal koşullarda insanlar, bu üç tarzı da kullanabilirken nevrotikler bunlardan sadece birine katı bir şekilde bağlanırlar. Aynı zamanda nevrotikler, davranış ve düşünce sistemlerini istedikleri gibi değiştiremez, kolay manipüle edilir ve ilişkilerinde hemen savunmaya geçer. Kuramda nevrotiklerin 10 temel ihtiyacından bahsedilir:

1. Nevrotik sevgi ve onaylanma ihtiyacı (nevrotiklerde en büyük rol oynayan ihtiyaç)

2. Yaşamın sorumluluğunu üstlenecek güçlü bir eşe duyulan nevrotik ihtiyaç

3. Yaşamı dar sınırlar içinde tutmaya yönelik nevrotik ihtiyaç

4. Nevrotik güç ihtiyacı

5. Başkalarını kullanmaya ve onlardan yararlanmaya yönelik nevrotik ihtiyaç

6. Toplumsal alanda göze çarpmaya ve saygınlığa duyulan nevrotik ihtiyaç

7. Kişisel hayranlığa duyulan nevrotik ihtiyaç

8. Kişisel başarıya yönelik nevrotik ihtiyaç

9. Kendine yetmeye ve bağımsızlığa duyulan nevrotik ihtiyaç

10. Kusursuzluğa ve yanılmazlığa duyulan nevrotik ihtiyaç

İnsanın kendi özünü gerçekleştirmesini engelleyen olumsuz çevre koşulları, yalnızlık ve aşağılık duyguları ile kendi özüne yabancılaşmasına yol açar. Kendine yabancılaşan insan, kendisine bir sığınak ve kimlik duygusu verecek bir şeye ihtiyaç duyar. Bu, idealleştirilmiş bir benlik imgesidir. İnsan hayal gücüyle kendi zihninde kendine ait idealleştirilmiş bir imge yaratır. Benliğin ideal imgesi katılaştıkça nevrotik insan ideal benliğin gerçekliğine inanmaya başlar ve gerçek özü ile bağlantıyı yitirir. İdealleştirilmiş imge arayışına ”görkem arayışı” da denir. Bunun temelinde kusursuzluk ihtiyacı, nevrotik hırs (en olmak) ve kinci zafer ihtiyacı yatar.

Nevrotik kişi, dünyanın, kendi kafasındaki gösterişli imgesine uygun bir biçimde davranmasını bekler. Yani diğer insanların kendisine özel bir ilgi, özen ve saygı göstermesini bekler, bunu hak ettiğini düşünmektedir. Bunu göremeyince de engellendiğini, kendisine saygısızlık yapıldığını ve öfkelenmekte haklı olduğunu düşünür. Aynı zamanda insan, gerçek özü ile idealleştirilmiş benlik imgesi arasındaki farkı ve idealleştirilmiş benlik imgesinin taleplerinin gerçek özüne uymadığını görünce kendini hor görmeye ve kendinden nefret etmeye başlar. Gerçek özünden utanır ve onu bir tehdit olarak görür.

Horney aynı zamanda, insanların öz nefretlerini 6 şekilde dışa vurduklarını belirtmiştir: Kendine yönelik ödün vermez isteklerde bulunma, kendini acımasızca suçlama, kendini aşağılama, kendini engelleme, kendine eziyet etme ve öz yıkım.

Kadın Psikolojisi Hakkındaki Fikirleri

Karen Horney’e göre, kadın ve erkek arasındaki ruhsal farklılıkların nedeni anatomik farklılıklar değil; sosyal ve kültürel beklentilerdir. Horney’in kuramında ayrıca yoğunlaştığı alan olan kadın cinselliği ve psikolojisi ise Freud’un savunduklarının tam tersi olarak görülür. Freud, kendi kuramında penis kıskançlığını kız çocuklarının erkek olma isteği olarak açıklamıştı. Horney, erkekleri üstün gören bu görüşe rahim kıskançlığı kavramı ile karşılık vermiştir. Bu kavrama göre erkekler çocuk doğurma yeteneklerinin olmamasını başka alanlarda başarı elde ederek dengelemeye çalışmaktadırlar. Horney’ye göre kadınların değersizlik duyguları, onay ihtiyacı, kendini geri planda tutma eğilimi biyolojik olguların değil; ataerkil toplumun içselleştirilmiş sonuçlarıdır. Kadın, çocukluktan itibaren “uyumlu, fedakâr ve sessiz” olmaya teşvik edilir; bu da nevrotik eğilimlerin zeminini hazırlamaktadır. Horney’in bu vurguları feminist psikolojinin oluşmasında da önemli bir paya sahiptir.

Bu animede kasvetli ve karanlık tema hakimdir. Psikoloji biliminin öncü isimlerinden Carl Jung’un kuramının yansımaları animede sıklıkla izleyicinin karşısına çıkar. Serial Experiments Lain ve Carl Jung’un kuramı nasıl aynı yapımda birleşmiştir? Bu inceleme animeye dair spoiler içerir, animeyi izledikten sonra okumanız önerilir.

1. Ego: Lain’in Benlikleri

Jung’a göre ego, kişiliğin geri kalanından koparak “Ben buyum” diyen bir parçadır, aynı zamanda bilincin merkezidir ve bedensel duyulardan beslenir. Eğer ego yeterince güçlü değilse, bilinçdışı tarafından ele geçirilir. Lain’in egosu ise; sosyal olarak geri çekilmiş, kimliğini başkalarının algısına göre kuran, tam oluşmamış, savunmasız ve kırılgan haldedir.

Lain, Wired ağına girdikçe kendisine ait bir alan oluşturur. Bilgisayarının donanımını sürekli yükseltmesi, egonun dış dünyayı kontrol etme ve kendi kapasitesini artırma çabasını simgeler. Sanal ortamın ona verdiği güçle Lain kendini her şeye hakim, her şeyi bilen biri sanmaya başlar. Ego kendi sınırlarını aşarak kolektif bilinçle karışır. Normal bir insanda tek bir ego merkezi varken, Lain’de Wired yüzünden bu merkez dağılır.

Masami Eiri, Lain’e “gerçek dünyada sana gerek yok.” diyerek onun egosunu yok etmek ve onu Wired’ın içinde eritmek ister. Çünkü bedensiz bir ego, savunmasızdır ve kolektif bilinçte kaybolmaya mahkumdur. Arkadaşı Arisu ise, Lain’in egosunu gerçekliğe bağlayabilen tek kişidir. Arisu, ona dokunduğunda veya kalbinin atışını hissettirdiğinde, Lain’in dağılan egosu tekrar bedenine döner. Eiri, animede egonun en tehlikeli halini temsil eder. Kendisini Tanrı sanan bir ego, bir bireyden öte, bir zorbadır. Lain onu yok ederken aslında şunu söyler: “Senin bir egon bile yok, sen sadece insanlığın yarattığı bir imajsın.” Böylece, Eiri’nin sahte egosu çöker.

Animenin finalinde, egonun en büyük fedakarlığı görülür. Lain, her şeyi sıfırlayıp kendini herkesin hafızasından siler ve kişisel egosundan vazgeçip evrensel bir bilince (Self) dönüşür.

2. Persona: Aile – Sahte Güvenlik Alanı

Jung’a göre Persona, toplumda kabul edilmek için taktığımız maskedir. Uyum sağlamak için gereklidir ama tamamen özdeşleşilirse birey için yıkıcıdır.

Lain’in ailesinde, gerçek duygular ve güvenli ortam yoktur, ortam yapaydır. Aile üyeleri birbirine bakmaz, herkes ekrana, boşluğa odaklanır. Üstelik baba, Lain’i Wired’a iten kişidir. Onu korumak yerine, teknolojiyle donatarak siber dünyaya salar. Mika (Abla) ise ailenin gerçeklikten kopan ilk üyesidir. Onun disosiasyonu ailenin koruyuculuğunun ne kadar zayıf olduğunu gösterir.

Lain’in ayı pijaması, dış dünyadan gelen uyaranlara karşı bir zırh gibidir; “Ben küçük ve zararsız bir çocuğum” mesajı verir. Bir savunma mekanizmasıdır. Sessizliği, iç dünyasını ve siber güçlerini gizleyen bir maskedir. İnsanlar onu garip ama zararsız biri olarak görür. Arkadaşları Wired’daki “saldırgan ve vahşi” Lain’den bahsetmeye başladığında, Lain’in bu personası çatlamaya başlar. Çünkü toplumun gördüğü kimliği ile gerçek kimliği arasındaki fark artık saklanamaz.

3. Gölge: Wired’daki Lain

Jung, Gölgeyi, bastırılan dürtüler, güç isteği, kontrol arzusu, karanlık yönler olarak tanımlar. Ruhsal iyileşmenin tek yolunun Gölge ile yüzleşmek ve onu kabullenmek olduğunu söyler.

Wired’da Lain, gerçek dünyaya göre daha baskın, agresif, tanrısal ve manipülatiftir. İnsanları aşağılayan ve korkutan Lain, aslında sessiz Lain’in bastırdıklarının açığa çıkmış halidir. Arisu hakkında dedikodu yayan Lain, animedeki en derin gölgedir. Lain, arkadaşına duyduğu bağlılığın yarattığı gizli kıskançlığı ve öfkesini bastırdığı için, gölgesi bu duyguları Wired üzerinden dışa vurur.

Sık sık görülen kafa karışıklığı sahneleri (Lain’in “Bunu ben yapmadım!” diye bağırması), Persona ile Gölge’nin birbirinden kopmasının sonucudur. Lain, uysal, masum kimliği ile acımasız, zorba kimliği arasında parçalanır. Ablası, bu çatışmaya dayanamayıp yenilen bir “normal insan” örneğidir. Lain ise tanrısal kimlikte olduğundan bu zıt kutupları finalde birleştirmeyi başarır. Ancak bu birleşme o kadar güçlüdür ki, artık sıradan bir insan olarak yaşaması imkansızlaşır. Lain, Wired’daki kötü yansımalarıyla yüzleştiğinde, içindeki karanlığı kabul eder.

4. Kolektif Bilinçdışı

Jung için, Kolektif Bilinçdışı, kişisel deneyimlerden bağımsız, tüm insanlığa ait evrensel bir alandır. Jung’a göre kolektif bilinçdışıyla erken ve savunmasız temas, ego için yıkıcı olur. Lain tam olarak bunu yaşar.

Anime’de Wired, bireysel kimlikten bağımsızdır, anılar kalıcıdır, Lain Wired’da tekil bir birey olarak kalamaz. İnsanların Wired üzerinden birbirlerinin düşüncelerine sızması, Jungyen anlamda bireylerin arasındaki sınırların kalkması ve kolektif bilincin içinde boğulmasıdır. Masami Eiri, insan beynini cihazsız bir şekilde birbirine bağlayarak kolektif bilinçdışını dijital bir gerçekliğe dönüştürmek ister. Finalde Lain dünyayı sıfırladığında, herkes dağılır. Mika, anne ve baba, Arisu artık birbirini veya Lain’i tanımaz.

5. Bireyleşme: İdeal İnsan

Jung’a göre Bireyleşme, kişinin tüm alt kişiliklerini birleştirip Self’e, yani bütünlüğe ulaşma sürecidir. Ego ve bilinçdışı dengededir.

Finalde Lain’in kendi farklı versiyonlarıyla konuşması ve Arisu (insani bağ) ile Eiri (yazılım) arasında seçim yapması bireyleşme anıdır. Babasıyla gökyüzünde çay içerken babası ona “Sen bir yazılım değilsin, bir insansın” diyerek Lain’in kendi benliğini bulmasına son bir yardımda bulunur. Bu sahnede babası koruyucu bir arketip gibi görünür. Lain, Eiri ile konuştukça bir insan olamayacağını çünkü kendisinin kolektif bilincin bir yansıması olduğunu anlar. Kendini dünyadan silmesi, egonun (Lain’in) ölümü ve saf bilincin doğuşudur. Bu Jung’un ideal birey tanımıdır.

Serial Experiments Lain, şunu sorar: “İnsan bilinci Tanrılaşırsa, insan kalır mı?” Jung’un buna cevabı nettir: Bilinçdışıyla temas önemlidir ancak sınır şarttır. Ego yok olursa, insan da yok olur. Lain maskelerini atıp gerçek Tanrısal benliği ile buluştuğunda, artık insanların dünyasına sığamaz hale gelir. Jung’un bahsettiği ruhsal bütünlüğe ulaşır ama bunun bedeli çok ağır olur: Yalnızlık.

Sınır Koymanın Gücü

Öncelikle fark edilmesi gereken şey, sınır koymak agresiflik değil kendin için belirlediğin alanı korumaktır. İnsanlara ‘hayır’ demek onlara karşı kişisel bir saldırı değil, kendi istediğin durumu seçmektir. Sana ağır gelen, içinde bulunmak istemediğin durumları reddetmek kendin için yapman gereken en iyi yatırımlardan biridir. Kendi sınırlarını belirlemek için kendine sor: ‘Hangi davranışlara tahammül edemem? Hangi durumlarda olmak beni kötü etkiliyor?’. Net ve işe yarar olması için 3 aşamalı sınır cümleleri kullanabilirsin; durumu açıkla, duygunu belirt, net sınır koy veya ricada bulun. Örneğin, ‘şu an konuşacak enerjiyi kendimde bulamıyorum, biraz sonra konuşmaya ne dersin?’

Özsaygıyı İnşa Etmek

Kendine verdiğin değer ve kendine duyduğun saygı; özsaygındır. Bu senin inşa edebildiğin bir durum. İç sesin özsaygını arttırabileceği gibi azaltadabilir. Kendini yargılamayı bırakmak özsaygını arttırmak için temel adımlardan bir tanesidir. ‘Ben bunu nasıl yaptım?’ demek yerine ‘Ben de hata yapabilirim çünkü ben bir insanım’ de. Başkalarının memnuniyeti ve sevgisini kazanmak için uğraşmak yerine, bir şey yapmadan da değerli ve sevilebilir olduğunu anlamalısın. Kendine saygını arttırmak için kendine bazı alanlarda izin vermelisin: ihtiyacın olduğunda dinlenmek, duygularını küçümsemeden ciddiye almak, zorlandığında yardım istemek…

Toksik Döngüleri Kırmak

Toksik döngü, tekrar eden birtakım davranış ve ilişki kalıplarıdır. Sürekli aynı noktada zorlanmak, sürekli aynı tip kişilerle beraber olmak, sürekli aynı şekilde incinmek… Bunlar rastlantısal değil, kalıplaşmış psikolojik durumlardır. Tekrar eden davranışı fark etmek ilk adımdır. Kendine sor: ‘Hangi durumlar aynı sonuçlara varıyor?’. ‘Hangi insan tipleri beni incitiyor?’… Durumu fark ettikten sonra bu döngüyü tetikleyen durumları bulmalısın; eleştirilmek mi, görmezden gelinmek mi, ilgisizlik mi veya başka bir şey mi bu durumları yaratıyor? Ardından bu durumların altında yatan duyguları bularak döngüyü çözmeye başlarsın. Döngüyü kırmanın son adımı davranış değişikliğidir. Örneğin; mesajlara kısa sürede yanıt almadığında ‘beni istemiyor o yüzden yazmıyor’ yerine ‘sanırım meşgul, o yüzden hala yazmadı’.

Güçlü Yönlerin Farkındalığı

Güçlü yönlerimizin farkında olmak özgüvenimiz için önemli bir adımdır. Bunları bilmek farkındalık yaratır. ‘Neleri yaparken kendimi rahat hissediyorum? Hangi konularda becerim yüksek?’. Empati, sabır, problem çözme, liderlik, sorumluluk bilinci, disiplin, iletişim… bunlar güçlü yanlara örnektir. Aynı zamanda yakın çevreden alınan geribildirimler ile kendini daha gerçekçi şekilde değerlendirebilirsin. ‘Hangi alanlarda güçlüyüm? Hangi alanlarda yetenekliyim?’. Özellikle zor zamanlarında güçlü yönlerini daha iyi görürsün. Bu başarılar da güçlü yönlerine kanıt oluşturur.

Sabır Ve Duygu Yönetimi

Sabır, hissedilen duyguya, isteğe rağmen davranışını yönetebilme, doğru yönlendirebilme kapasitesidir. Hızlı rahatlama isteği ve duyguları doğru yönlendirememe nedeniyle bu konuda zorluk yaşayabiliyoruz. Sabır nasıl geliştirilebilir? Minik geciktirme çalışmaları ile her gün 1-2 isteği 5-10 dakika geç yapma. Örneğin içilecek kahveyi 10 dakika daha geç içmek, beyne ‘bekleyebilirim’ hissini yerleştirir. Aynı zamanda sabırsızlık vücutta nefes daralması gibi etkilerle de görülebilir. Bu durumlarda 4-2-6 nefes egzersizleri; 4 saniye al, 2 saniye tut, 6 saniye ver, şeklinde yapılabilir. Aynı zamanda kendine küçük sözler verip tutarak da güven duygunu arttırarak sabırsızlığını azaltabilirsin.

Duyguları Doğru Adlandırmak

En temel becerilerden biri olan duyguları adlandırmayı olması gerektiği gibi yapıyor musunuz? Duyguları adlandırmak önemli çünkü tanıdığın ve adlandırdığın duygu kontrolünden kolay çıkamaz ve ikili ilişkilerdeki çatışmaları azaltır. Aynı zamanda kendinde kurduğun baskı da azalır. Öncelikle en çok yapılan hatalardan biri duygular yerine düşüncelerin söylenmesidir. Örneğin, ‘bana değer vermediğini hissediyorum’ bir duygu değil, düşüncedir. Gerçek duygu, hayal kırıklığı, yalnızlık, ihmal edilmiş hissetme olabilir. Duyguları ifade ederken ‘sinirli, üzgün, iyi’ yerine diğer duyguları öğrenmen tanımlamanda da anlamanda da sana yardımcı olacaktır. Bunun için duygu çarkını kullanabilirsin. Her duygu anında kendine sor: ‘Ne hissediyorum? Bu hissin altındaki duygu ne? Bedenimdeki yansıması ne?’.

Kendinle Bağ Kurmak

Son olarak, asla atlanmaması gereken bir iyilik olarak, kendinle bağ kurmalısın. Kendinle olan bağ, kendini dinlemeni, ihtiyaçlarını görmeni, kendini tanımanı sağlar. Bu aynı zamanda öz sevgi, öz değer, öz saygının da temellerini oluşturur. Bu bağı duygularını bastırarak, kendini devamlı eleştirip başarılarını görmezden gelerek, devamlı meşgul olarak, dış dünyadan onay bekleyerek bazen koparabiliyor veya zedeliyor olabilirsin. Peki kendinle olan bağı nasıl geliştirebilirsin? Günlük tutarak veya sesli bir şekilde ayna karşısında kendine şu 3 soruyu sorabilirsin: ‘Bugün beni ne yordu, bana ne iyi geldi, kendime ne tavsiye ederim?’. En temel değerlerini belirle, huzur, özgürlük, sevgi, çaba gibi. Bu değerlere uyumlu yaşamaya çalışarak kendin ile kurduğun bağlantıyı güçlendirebilirsin.

Unutma ki, yılın ilk günü veya herhangi bir günü fark etmez, kendin için yaptığın hiçbir iyilik geç kalınmış değildir. Farkındalık, kendine iyi gelmenin ilk adımıdır ve küçük adımlar ile büyük değişimler gelir. Bu adımlardan biri de terapi ve psikolojik destektir. Kendi iyiliğinizi gözetmek kimsenin değil, öncelikle sizin sorumluluğunuz ve sizin elinizdedir. Umuyorum ki her biriniz sağlıklı ve mutlu bir yıl geçirirsiniz. Yeni yılda yeni yazılarla görüşmek üzere. Sağlıkla kalın.

Alışveriş ve tüketime bizi teşvik eden diğer bir faktör ise beynimizdeki dopamin sistemi. Çoğu zaman ürünlere ihtiyacımız olsa da olmasa da duyguları düzenleme amaçlı alışveriş yapıyoruz. Bunu yaparken beynimizdeki ödül sistemi aktif oluyor. Stresli, sıkıntılı, üzgün, yalnız hissettiğimizde alışveriş ile kısa süreli de olsa rahatlama sağlıyor ve haz alıyoruz. Beynimiz artan dopamin ile alışveriş arasında bir bağlantı kuruyor, böylece bu eylem bir alışkanlığa ve rutine dönüşüyor.

DSM-5’te bir tanı olarak yer almasa da Alışveriş Bağımlılığının kuramsal karşılığı olan Onyomani bu durumu şu şekilde tanımlıyor:

• Kişilerde önüne geçilemeyen bir satın alma isteği olması,

• Satın alma sürecinde kontrol kaybı hissedilmesi,

• Diğer bağımlılıklarda olduğu gibi alışveriş sonucunda da psikolojik, sosyal veya ekonomik olumsuzluklar yaşamaları,

• Yaşadıkları psikolojik, sosyal veya ekonomik olumsuzluklara rağmen satın almaya devam etmeleri.

Risk Faktörleri: Kimler Alışveriş Bağımlılığına Daha Yatkın?

Alışveriş Bağımlılığının risk grubunu kimler oluşturmakta?

• Mükemmelliyetçi şemasına sahip kişiler,

• Dürtü kontrol sorunlarına sahip kişiler,

• Daha önce herhangi bir bağımlılık yaşamış kişiler,

• Düşük benlik algısı ve düşük özgüvene sahip kişiler

• Yakın çevre ile zayıf ilişkileri olan kişiler

• Depresyon, yeme bozuklukları, kaygı bozuklukları gibi tanılar almış kişiler

Psikoloji Kuramları Çerçevesinde Alışveriş Davranışının Açıklanması

Alışverişi, psikoloji kuramları çerçevesinde inceleyelim:

Psikanalitik Kuram Açısından Alışveriş

Psikanalitik Kuram, alışverişi erken dönemde karşılanmayan duygusal eksikliklere ve bilinçdışı çatışmalara dayandırıyor. Freud’un kuramına göre bireyler, hayatlarının ilk dönemlerinde yaşadıkları eksiklikleri yetişkinlikte farklı nesneler üzerinden telafi etmeye eğilimlidirler. Bazı kişilerde iyi nesne yani bakım veren yeterince içselleştirilemediğinden kişi eşyaları yatıştırıcı bir geçiş nesnesi gibi kullanabilir. Sürekli bir şey satın alma, oral haz arayışının da bir yansımasıdır. Kişi satın aldığı nesneyle doyurulma hissi yaşar ama bu geçici olduğundan tekrar alışverişe yönelir. Aynı zamanda Psikanaliz, alışveriş bağımlılığını, kırılgan benlik saygısını tamir etmeye yönelik bir çaba olarak görüp kişinin kendini daha değerli, güçlü veya bir bütün olarak hissettiğini savunur.

Davranışçı Kuram Açısından Alışverişin Pekişmesi

Davranışçı Kuram; alışverişin öğrenme süreçlerinden ibaret olduğunu savunur. Alışverişi, pozitif ve negatif pekiştireçleri kullanarak açıklar. Pozitif pekiştireç olarak, satın alma işlemiyle dopamin salgılanır ve ödül sistemimiz aktif olur. Bu ödül davranışı ile satın alma tekrarlanır. Negatif pekiştireç olarak ise, kişi olumsuz duygulanımda iken alışveriş yaparak rahatlayabilir. Beyin de zihin ve sıkıntılardan uzaklaşma arasında ilişki kurar.

Sosyal Öğrenme Kuramı ve Gözlem Yoluyla Öğrenme

Sosyal Öğrenme Kuramı ise, alışveriş davranışının gözlem ve taklit yolları ile öğrenildiğini öne sürer. Influencerlarda, sosyal çevrelerde ve medyada mutluluğun alışverişle ilişkilendirilmesi kişilerde “Ben de alırsam daha iyi hissederim” beklentisine yol açabilir. Aynı zamanda beğeniler ve övgüler de davranışı tekrar etmeye teşvik eder.

Bilişsel Davranışçı Kuramın Alışverişe Yaklaşımı

Bilişsel Davranışçı Kuram ise, alışveriş bağımlılığının nedenlerini çarpıtılmış inançlar, otomatik düşünceler ve duygu düzenlemede güçlükler olarak ifade eder.
“Bunu alırsam daha güzel görüneceğim.”
“Şimdi almazsam fırsatı kaçırırım.”
gibi düşünceler dürtüleri tetikler, alışveriş eylemi de kişinin beklediği rahatlama duygusunu ona geçici bir süre için sağlar.
Bilişsel Davranışçı Kuram aynı zamanda, kişilerin duygularını düzenlemekte zorlandığı için alışverişi bir baş etme mekanizması olarak kullandığını savunur.

Hümanistik Kuram ve Kimlik İnşası

Hümanistik Kuram, alışveriş bağımlılığını bireyin kendini gerçekleştirme sürecindeki bir aksaklık olarak yorumlar. Kişi kendini olduğu gibi kabul etmekte zorlandığında, dışarıdan onay almaya yönelir. Bunun sonucunda satın alınan ürünler kişi için bir kimlik inşası aracına dönüşür. Alışveriş, içsel tatminsizliği bastıran geçici bir araçtır.

Biyopsikososyal Model: En Kapsayıcı Değerlendirme

En kapsamlı model olan Biyopsikososyal Model ise alışverişi 3 ayrı kategoride inceler:

1. Biyolojik faktörler: Dürtü kontrolü ve korteksin işleyişi, ödül ve dopamin sistemi, genetik yatkınlıklar alışveriş bağımlılığına zemin hazırlayabilir.

2. Psikolojik faktörler: Kaygı, depresyon, düşük özgüven, diğer bağımlılıklar kişinin alışverişe olan eğilimini arttırabilir.

3. Sosyal faktörler: Sosyal medya baskısı, reklamlar ve tüketim kültürü, aile ve sosyal ilişkilerde problemler adım adım kişiyi daha fazla tüketmeye itebilir.

Çok Boyutlu Bir Bağımlılık Davranışının Doğası

Alışveriş bağımlılık, psikanalitik, davranışçı, bilişsel ve sosyal kuramlar tarafından farklı açılardan ele alınsa da ortak noktaları, bu davranışın çok boyutlu yapısıdır. Hem biyolojik yatkınlıklar hem de bilişsel şemalar ve sosyal pekiştirmeler bağımlılığı sürdüren temel mekanizmalardır.

Alışveriş bağımlılığıyla mücadele, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesiyle başlar.
“Neden satın alıyorum? Bu ürün hangi duygumu dolduruyor?” soruları, iyileşmenin temel taşlarıdır.

Çünkü bu bağımlılık kişiye ekonomik, sosyal ve zihinsel olarak yadsınamaz düzeyde zarar verebilir.
Etkin bir iyileşme, kişinin alışverişin altında yatan sebepleri fark edebildiği, duygu düzenleme becerilerini geliştiren, düşünce süreçlerini yeniden yapılandıran ve sosyal etkilenmeleri azaltan bütüncül bir terapötik yaklaşımı gerektirir. Yardım istemekten çekinmeyin ve kendinize iyileşmenin bir süreç olduğunu hatırlatın. Sağlıkla kalmanız dileğiyle…