Buna karşın günümüzde halen toplum içinde etkisi tartışılmakta ve toplum, nasıl bir değişim sağladığıyla alakalı yeterince bilgilendirilmiş durumda değildir. Bu yazının amacı psikoterapinin etkisiyle ilgili bilimsel araştırmaları ortaya koymak ve hem ruhsal hem de biyolojik düzeyde yaptığı değişiklikleri açıklamaktır.

Psikoterapi Ekolleri Neyi Amaçlar?

Modern psikoterapinin doğumuyla onlarca farklı psikoterapi yöntemi bulunmuştur. Bunlardan en temellerini açıklamak gerekirse bunlar psikanaliz, bilişsel davranışçı terapi ve hümanistik terapidir.

• Psikanaliz: Analistler, serbest çağırışım ve yorumlama yoluyla danışanın bilinçdışında bastırılmış motivasyonlarının ve anılarının günümüzde yaşadıkları problemlerin altyapısını oluşturduğunu fark etmelerini sağlarlar. Bu farkındalık onların çözülemeyen içsel çatışmalarını çözmelerini ve hayatlarındaki problemleri çözmek için daha adaptif yollar bulmalarını sağlar.

• Hümanistik terapi: Danışanla terapistin arasındaki bağı kullanarak kişilerin iyileşmesini amaçlar.

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Öğrenme teorisinden yola çıkarak kişilerin davranışlarına yol açan bilişsel süreçleri inceler ve bu sayede hastalıklara yol açan düşünceleri değiştirerek davranışı da iyileştirmeye çalışır (Carr, 2007).

Psikoterapi Ne Kadar Etkilidir?

Psikoloji, bilimsel çalışmalarla geliştirilen bir bilim dalıdır ve aynı şekilde psikoterapötik yöntemler de toplumsal yarar göz önünde bulundurularak bilimsel süreçlerle araştırılarak faydası ortaya konur.

147 tane araştırmanın incelenmesi sonucunda bütün psikoterapi türlerinde, terapi alan depresyon tanılı danışan grubunun, psikoterapi almayan gruba göre depresyon semptomlarında düşüş gözlemlenmiştir. 20 seanslık kısa terapi türlerinde bile depresyon semptomlarında düşüş yaşandığı belirlenmiştir.

14 tane çalışmada 705 katılımcı gözlemlendiğinde 55 yaş üzeri kişilerde de psikoterapinin efektif olduğu bulunmuştur. Psikoterapinin sadece daha hafif depresyonlarda etkili olduğu iddiasına karşın incelenen çalışmalarda tam tersine psikoterapi hem ciddi hem de daha hafif depresyonlarda etkili bulunmuş, ayrıca ciddi depresyon vakalarında çok daha etkili olduğu bulunmuştur.

Ayrıca ilaç tedavisiyle karşılaştırıldığında uzun vadede psikoterapi daha iyi sonuçlar vermiştir. Bipolar bozuklukta ilaç tedavisi ile karşılaştırıldığında psikoterapinin bozukluğun tekrarını %40’a kadar düşürdüğü gözlemlenmiştir (Hunsley, 2014).

Anksiyete ve Travma Üzerinde Etkileri

Yaygın anksiyete bozukluğunda (YAB), 12 tane çalışmada BDT ile genel tedavi yöntemleri (ilaç tedavisi) uygulanan ve hiç tedavi olmayan kişiler karşılaştırıldığında YAB’da BDT ile 2/3 oranında düzelme olduğu bulunmuştur.

Diğer terapi yöntemleriyle karşılaştırıldığında da hepsinin aynı derecede etkili olduğu görülmüştür. Ayrıca yine yaygın anksiyete bozukluğunda bütün psikoterapi yöntemleri orta yaş danışanlarda da en az diğer yaş gruplarında olduğu kadar etkilidir.

Travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB), BDT, EMDR, maruz bırakma terapisi gibi farklı terapi yöntemleri incelendiğinde terapi alan kişilerin ekol fark etmeksizin travma belirtilerinde azalma olmuştur (Hunsley, 2014).

Psikoterapi ve Fiziksel Sağlık

Psikolojik rahatsızlıkların dışında da koroner kalp hastalığı olan kişilerin hastalık kaynaklı mental bozukluklarında terapinin efektif olduğu, hastaların daha sağlıklı alışkanlıklar edinmesine yardımcı olduğu (sigarayı bırakmak gibi), kalp hastalığı kaynaklı ölümleri azaltmakla birlikte genel ölüm yüzdesini önlemede etkisi sınırlı olsa bile kişilerin hayat kalitesini yükselttiği ve semptomları rahatlattığı belirtilmiştir (Hunsley, 2014).

İnsanların sadece ilaçların biyolojik değişikliklere yol açtığına inanmasına rağmen psikoterapi sonrası beyni inceleyen araştırmalar terapinin her çeşidinin psikopatolojiyi hem ruhsal hem de beyin seviyesinde değiştirdiğini göstermiştir (Karlsson, 2011).

Psikoterapi Beyin Düzeyinde Nasıl İşler?

Psikoterapi aslında bilinçdışında bastırılmış, dürtüsel ve istenmeyen düşüncelerin açığa çıkarılıp işlenerek daha bilinçli ve mantıklı hale getirilmesidir ve bu sayede kişi problemleri üzerinde hakimiyet kazanır.

Bu değişimi sağlayan düşünce, değerlendirme, özdenetim gibi işlevleri yöneten prefrontal kortekstir. Yani sonuç olarak, psikoterapi prefrontal korteksin işlevini geliştirmeyi amaçlar.

• Serbest çağırışım yoluyla kişi duygu ve düşüncelerini kelimelere dökerken bilinçdışı dürtüler ilkelliğini kaybeder ve danışan bunları bir bilgi olarak değerlendirerek öz-farkındalığını geliştirir.

• Terapist ve danışan arasındaki kurulan bağ ayna nöronları kullanarak iyileşmeye yardımcı olur.

• Bastırılmış anılar ve dürtüler bilinç seviyesinde işlenemez ve bilinçdışında kalır. Terapide kişinin terapistle aktarım ilişkisi ve anlattıkları, duyguları incelenerek bellek sistemleri aktifleşir ve dürtüler bilinç düzeyinde tekrar işlenir.

• Çocukluk döneminde duygular yoluyla yanlış üretilmiş tahminler tekrar konuşularak yeniden yazılır.

• Ayrıca terapi süreci amigdala gibi korku anında otomatik tepkiler veren duygu alanlarını yöneten bölgenin daha az kullanılmasını ve prefrontal korteksin duygu düzenlemede daha çok rol oynamasına yardımcı olur.

Sonuç

Sonuç olarak, psikoterapi sadece bir uzmanla konuşmak değildir. Psikoterapi aynı anda hem kişinin bir uzmanla iyileştirici bağ kurmasını, hem de ruhsal ve biyolojik olarak değişmesini sağlar.

Psikoterapi diğer bilimsel yöntemlerle birlikte hastalıkların tedavisinde önemli etkiler gösteren bilimsel olarak çalışılan bir alandır.

Kaynakça

Carr, A. (2007). The effectiveness of psychotherapy. A review of research prepared for the Irish Council for Psychotherapy.

Hunsley, J., Elliott, K., & Therrien, Z. (2014). The efficacy and effectiveness of psychological treatments for mood, anxiety, and related disorders. Canadian Psychology/Psychologie canadienne, 55(3), 161.

Karlsson, H. (2011). How psychotherapy changes the brain. Psychiatric Times, 28(8), 1-5.

]]> https://psychologytimes.com.tr/psikoterapi-nasil-iyilestirir/feed/ 0 https://psychologytimes.com.tr/olumsuz-kendilik-algisi-ve-depresyon/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=olumsuz-kendilik-algisi-ve-depresyon https://psychologytimes.com.tr/olumsuz-kendilik-algisi-ve-depresyon/#respond Mon, 28 Jul 2025 07:50:31 +0000 https://psychologytimes.com.tr/?p=10172 Günümüzde en yaygın olan ve birçok kişinin yaşamını kötü etkileyen en hayati psikolojik rahatsızlıklardan birisi depresyondur. Depresyon; derin üzüntü, günlük aktivitelerden zevk almamak, olumsuz düşünceler, umutsuzluk, öz bakımda eksiklik, intihara teşebbüs ve intihar düşünceleri, sürekli yorgunluk ve bitkinlik, sosyal hayatta geri çekilme ve kişilerarası iletişimde azalma gibi belirtilerle ortaya çıkan bir hastalıktır. Depresyonun nedenleri hakkında literatürde birçok farklı açıklama bulunmaktadır. Her ne kadar farklı ekoller farklı açıklamalar getirse de, benlik, negatif kendilik algısı, benlik saygısı, depresyonla ilişkilendirilen, depresyonla ilişkisi ve depresyonun oluşumundaki etkisi yadsınamayan kavramlardır. Peki benlik algısı nedir ve depresyonun oluşumunda nasıl etkilidir?

Benlik Algısının Tanımı

Cüceloğlu (2011) benliği, kişinin doğumdan itibaren hayatı boyunca kendisi hakkındaki oluşturduğu “duygusal, fiziksel, zihinsel, psikometrik” görüşlerin tümüdür. Benlik, kendileri ve çevreleri hakkındaki değerlendirmelerini etkiler. Kişilerin kendilerinin hangi alanlarda daha iyi olduğunu bilmesi, kendilerinin kim olduğu ile ilgili farkındalığının olması, kişilik özellikleriyle alakalı fikrinin olması benlik kavramı ile ilgilidir. Bireylerin kişiliklerine dair duygu ve düşünceleri benlik kapsamında değerlendirilir. Kişilik özellikleri, düşünce süreçleri, olayları değerlendirme biçimleri, kişilerin çevreleriyle oluşturdukları etkileşimler benliğin oluşmasında etkilidir. Kendilik, bireyin kendi kişiliğine dair duygularını ve düşüncelerini kapsar. Örneğin, kişinin bir işi başarabileceğiyle ilgili düşüncesi, kendinin sevilebilir bir insan olup olmadığıyla ilgili düşüncesi, kendi bedeni ve kişiliğiyle ilgili olumlu olumsuz duyguları, çevresiyle ilişkisi hakkındaki iyi veya kötü düşünceleri, benliği oluşturan etkenlerden sadece bazılarıdır (Çınar, 2020; Özen, 2014).

Kendilik Algısının Ruhsal Sağlıkla İlişkisi

Kendilik algısının gelişmesi kişinin kendi davranışlarını kontrol edebilmesi, sağlıklı bir birey olabilmesi ve ruhsal gelişimi açısından oldukça önemlidir. Benlik saygısı düşük, kendilik algısı olumsuz olan bireyler kendine güveni düşük, insan ilişkilerinde de uyumsuz olurlar. Olumsuz kendilik algısı yoğun utanç ve kendini suçlama gibi davranış örüntüleri gösterebilir. Bu kişiler savunma olarak sahte benlikler oluşturabilirler ya da hep başkalarına göre hareket edebilirler. Bu olumsuz kendilik algısı, kişiyi farklı psikopatolojik rahatsızlıklara sürükleyebilir. Benlik saygısı ayrıca depresyonla ilişkili gösterilen kişilik özellikleri üzerinde de doğrudan ve dolaylı olarak etkilidir. Kişinin dengeli bir kendilik algısının olması, kişinin kendisiyle alakalı olumlu yorumlar yapabilmesini, yetkin hissedebilmesini, kendisiyle ilgili olumlu duygular hissedebilmesini sağlar. Olumlu benlik algısına sahip kişiler, sosyal hayatta karşılaştıkları sorunlarla daha sağlıklı bir şekilde başa çıkabiliyorken, olumsuz benlik algısına sahip kişilerin benlik saygılarını yükseltmekte sorun yaşadıkları görülmektedir (Çınar, 2020; Özen, 2014).

Kendilik Gelişimi ve Erken Dönem Etkileri

Kendilik gelişimi ana rahminden itibaren başlamaktadır (Çınar, 2020). Olumlu bir kendilik gelişimi için bireyler bebeklikten itibaren sevgiyle ve empatiyle ihtiyaçlarının karşılandığı bir ortamda büyümelidir. Olumlu benlik algısı için en önemli şart “kayıtsız ve şartsız sevgidir”. Bedensel bütünlük, çevre, kültür, ebeveyn tutumları benliğin gelişmesinde doğumdan itibaren rol oynamaktadır. Çevrenin ve özellikle de Kohut’un kendilik nesneleri olarak tanımladığı, kendiliğin bir uzantısı olarak algılanan anne ve babanın onay verici veya katı tutumda olması benlik algısının olumlu mu olumsuz mu olacağında çok önemli bir yer tutmaktadır. Birey gelişiminde kendini değerlendirirken kendilik nesnelerinin ve diğer önem verdiği kişilerin kendisi hakkındaki duygu ve düşüncelerinden etkilenir. Kendilik gelişimi bu kişilerin verdiği değerin bir yansımasıdır. Freud’a göre bu kişilerin olumlu değerlendirmeleri benliğe katılır ve kişinin benlik algısını oluşturur.

Kendilik Algısı ve Depresyon İlişkisi

Kendilik algısı, depresyonun oluşmasında nasıl etkilidir? Freud’a göre depresyon sevgi nesnesinin kaybıyla oluşur. Sevgi nesnesi aynı zamanda kendilik nesnesi olan bakımveren yani anne ve babadır. Bu kayıp fiziksel bir kayıp olmak zorunda değildir. Sevgi nesnesi fiziksel olarak var olsa bile bireyin, yani bebeğin ihtiyaçlarını duygusal olarak doyuramıyor olabilir. Bu da çocukta terkedilmişlik ve değersizlik hisleri oluşturacaktır. Sonuç olarak bu duygular depresif bir ruh haline ve melankoliye neden olmaktadır.

Bebek yaşamının ilk 12-18 ayları arasında anneye bağımlı olarak yaşamaktadır. Bu dönemde annenin fiziksel veya duygusal yokluğu bebekte nesne kaybı endişesini oluşturur çünkü doyumu emzirme yoluyla sağlar ve benliğinin devamlılığı annenin varlığına bağlıdır. Birey doyuma ulaşamadığı için nesneye karşı agresyon beslese de nesneye zarar geleceğinden korktuğu için zamanla agresyonu kendi içine döndürür ve suçluluk ve değersizlik duyguları yaşar. Suçluluk duyguları ve üstbenliğin cezalandırıcı rolü kişiyi iç çatışmaya sürükler. Bu nedenle depresyon tanısı alan kişilerde yoğun olumsuz kendilik algısı görülmektedir. Kendilerini yetersiz ve suçlu görmektedirler ve genellikle agresyonu çevrelerine yansıtamadıkları için kendi benliklerine döndürürler (Çınar, 2020). Şahin ve arkadaşları (2011), olumsuz kendilik algısının kişilerin sosyal iletişimde memnuniyetsizlik ve öfkeyle ilişkili olduğunu bulmuşlardır. Bu da depresyonun oluşmasında ve ciddileşmesinde rol oynamaktadır.

Sonuç

Sonuç olarak, bireylerin ruhsal sağlığının korunması için kendileri hakkında tutarlı ve olumlu bir benlik algısının olması çok önemlidir. Bu da bebeklikten itibaren çevrenin kişiye duygusal olarak sevgiyle yaklaşması, olumlu geribildirimler alabilmesi ile oluşmaktadır.

Referanslar

Çınar, B., & Karaaziz, M. (2020). Depresyon, Benlik Saygısı ve Denetim Odağı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Yakındoğu Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

Hisli Şahin, N., Durak Batogün, A., & Koç, V. (2011). Kişilerarası tarz, kendilik algısı, öfke ve depresyon. Türk Psikiyatri Dergisi. doi: 10.5080/u6264

Özen, Y. (2014). Kendilik, Kendilik Algısı ve Kendilik Algısına Bağlı Psikosomatik Bozukluklara Sosyal Psikolojik Bir Bakış. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (40).

Freud’a göre agresif dürtü doğuştan gelir. Bireyin arzuları doyuma ulaşmadığında agresif dürtü ortaya çıkar. Örneğin, bir bebek süte istediği zaman ulaşamadığında, onu rahatsız eden durumlar anne veya bakım veren tarafından giderilmediğinde, agresyon bebekte artar. Agresyon ebeveynler tarafından doğru tepkilerle karşılandığında daha yapıcı bir hal alır. Bion bu durumu kapsama kavramı üzerinden açıklar. Bion’a göre, şiddet eğilimli bireylerin bebekliğinde annelerinden duygusal olarak yeterince kabul görmedikleri ve yıkıcı dürtüleriyle arzularının yeterince temsil edilemediği görülür. Bu nedenle, bu dürtüler ilkel ve tehlikeli hale gelir. Eğer ebeveynlerin kapsayıcı işlevi düşükse, bebek veya çocuğun duyusal ve duygusal ihtiyaçları doğru bir şekilde karşılanmazsa, doğru sınırlar çizilmezse çocuğun simgeleştirme yeteneği gelişmez ve çocuk agresif dürtüyü doğru bir şekilde işleyemeyerek dışarı vurur. Bu da şiddet içeren davranışlara yol açar. 

Ayrıca bireyler çocukluk döneminde anneden ayrışma olmadan önce gerçeklikte de mutlak bir doyum olduğunu düşünürler. Fakat, büyüdükçe ve anneden ayrıştıkça, araya üçüncü bir kişi (baba) girdikçe sürekli bir doyum olmayacağı gerçeğiyle bir yüzleşme yaşarlar. Çocuk, anneden ayrıştıkça toplumun kurallarını kabullenmeyi öğrenmelidir. Nesneden sağlayabildiği ideali ve sürekli doyumu istediği zaman elde edemeyeceği için bu onda bir agresyon yaratır. Fakat, sembolizasyon yeteneği gelişmiş, kapsayıcı işlevi yüksek ailelerin çocukları bu arzuladıkları doyumları ruhsallıklarında tekrar işlerler ve söz aracılığıyla tekrar tasarlayarak ifade etmeyi öğrenirler. Agresyonun ruhsallığın işleyişini zorladığı anlarda libido (yaşam dürtüsü) tekrar tasarıma bağlayıp ruhsallığı toparlamaktadır (Soysal, 2007-08). 

Her bireyin agresyona karşı geliştirdiği savunma mekanizmaları vardır. Sembolizasyon yeteneği yüksek olan bireylerde genellikle süblimasyon gibi daha adaptif savunma mekanizmaları kullanılır. Fakat, şiddet eyleminde ilkel savunmalar, özellikle de yansıtma ve yansıtmalı özdeşimin kullanılır. Bu savunmalar, kişinin ilişkileri, hayalleri ve dürtüleriyle birlikte çalışarak psikolojik sorunlara yol açan savunma mekanizmalarını oluşturur. Bu mekanizmalar, kişinin yaşadığı yoğun psikolojik acıları ve zorlayıcı düşünceleri uzak tutmayı amaçlamaktadır. Bununla birlikte, bunun bir sonucu olarak kişilik parçalanır ve temel zihinsel imgeler ve şiddetle bağlantılı duygular gelişmeden ve izole olur (Yakaley & Meloy, 2012).

Klein (1946)’a göre doğuştan gelen kıskançlık ve yıkıcılık, agresif dürtünün yansımasıdır ve erken çocuklukta baskındır. Bu da savunmalar, kaygılar, bilinçdışı fanteziler ve anormal üstbenlik gelişimine neden olur. Bu nedenle, bazı analistler, şiddet uygulayan kişilerin zihinlerinde egonun savunma işlevlerinin bozulduğunu ve ölüm, yıkım ve yok olma gibi bilinçdışı fantezilerin hakim olduğunu iddia ediyorlar. Hyatt-Williams (1998), 1960 ve 70’li yıllarda Birleşik Krallık hapishanelerinde tutuklularla yaptığı kapsamlı çalışmalarda, bu tutukluların zihinlerinde kabul edilemez zarar görme kaygılarının baskın olduğunu söylüyor. Bu bireylerin, bu endişelerden kurtulmak için yansıtmalı özdeşim yöntemini kullandıklarını belirtiyorlar. Bununla birlikte, bu savunma yaklaşımı başarısız olur çünkü yansıtıldıktan sonra kurban, yansıtmayı gerçekleştiren kişiye saldırgan bir şekilde tepki verebilir, bu da şiddetli bir saldırıyı başlatabilir. Hyatt-Williams’a göre, öldürmenin temel özelliği sembolik düşünmenin çöküşüdür. Bu çöküş, daha önce akılda var olmayan ölüm deneyimlerini serbest bırakır. Bu deneyimler zihni kaplar ve dışa vurarak ya da içe yönelerek intihara yol açar (Yakaley & Meloy, 2012).

Karl Menninger, çocukken bilinçdışı öldürme fantezilerinin olduğunu kabul eder. Stresli bir ortamda benliğin, saldırgan bir dürtüyü çevreye yönlendirerek kendini korumaya çalıştığını iddia eder. Glover, “tepkisel saldırganlık” ile “birincil ya da değiştirilmemiş saldırganlık” arasında fark olduğunu belirtir. Doğrudan saldırganlık, birincil saldırganlık türü olup libidinal enerjiyle bağlantılıdır. Buna karşılık, tepkisel saldırganlık, kaygı, nefret, hayal kırıklığı ve diğer psikolojik tehditlerin tetiklediği bir davranıştır. Glover, antisosyal davranışların bebeklik döneminde gözlemlendiğini ve bu davranışların hem doğuştan gelen özellikler hem de çevresel etkilerden (örneğin, travmatik deneyimler ve bozuk aile yapısı) kaynaklandığını vurgular (Yakaley & Meloy, 2012). Yansıtmalı özdeşimin ve yansıtmanın kullanılması küçüklüğünde şiddete maruz kalan veya aile içi şiddeti yaşamış olan çocukların, bireyleşme süreçlerinde benliklerinin çökmemesi için kendisinin de agresyonu dışa vurarak şiddet göstermesine yol açabilmektedir. Günümüzdeki karşılaştığımız çoğu şiddet olayı, çocukluk çağında şiddete maruz kalan ve bu zayıflığı yansıtarak benlikte rahatlama sağlamaya çalışan kişiler yüzünden olmaktadır.

Kaynaklar

Soysal, Ö. 2007-2008. Psikanalitik Bir Deneme Şiddet: Öteki’nin Yıkımı. Doğu Batı Düşünce Dergisi 

https://www.ozgesoysal.com/uploads/dosya/1505226446bbce-siddet,_oteki’nin_yikimi.pdf

Yakeley, J., & Meloy, J. R. (2012). Understanding violence: Does psychoanalytic thinking matter?. Aggression and Violent Behavior, 17(3), 229-239.

https://doi.org/10.1016/j.avb.2012.02.006

DEHB’nin Arkasındaki Mesaj

DEHB tanısı, kimi zaman arkasında yatan önemli sorunları göz ardı etmemize engel olabilir. Farklı psikoterapötik yaklaşımların çeşitli yorumlamaları olsa da, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, birçok kuramcı ve psikolog için tek başına bir tanıdan çok bir semptom olarak değerlendirilir. DEHB’yi yalnızca nörolojik bir durum olarak görmek, nesne ilişkilerine dayanan psikolojik sorunların atlanmasına yol açabilir. DEHB, çocukluk çağı depresyonları, kaygı bozuklukları veya nevrotik işleyişler gibi durumların bir semptomu olabilir. Bu nedenle, DEHB’nin arkasındaki nedenleri ve çocuğun gerçek endişelerini anlamak, semptomların azaltılmasında kritik bir rol oynar. Öncelikle, DEHB’ye yol açan asıl endişeyi ve bu savunma mekanizmasının neden kullanıldığını bilmek gerekir.

Beden ve Ruh Sağlığı İlişkisi

Beden, ruh sağlığımızın bir tezahürü olarak görülebilir. Hiperaktivite ve somatizasyon gibi bedensel ifadeler, ruh sağlığındaki dengesizliklere işaret eder. DEHB, aynı zamanda bir psikomotor dengesizliktir ve bu dengesizlik psikolojik sorunlardan kaynaklanır. Sürekli hareket etmek, vücutta endorfin salgılanmasına yol açarak çocuğun endişelerini hafifletir. Hem yetişkinler hem de çocuklar için hiperaktivite, kaygılandıran iç dünyadan kaçış yoludur. İç dünya tehdit edici nesnelerle dolu olduğunda, kişi ondan kaçmak ister ve hiperaktivite gibi savunma mekanizmalarına başvurur.

DEHB’nin Psikolojik Nedenleri

Kastrasyon Kaygısı ve Nevrotik İşleyiş

Çocuklarda DEHB’ye neden olan sorunlardan biri, kastrasyon kaygısının yüksek olması, yani nevrotik işleyiştir. Babanın otoritesinin zayıf olması veya çocuğun anneyle aşırı yakın ilişkide olması, kastrasyon kaygısını artırır. Bu yoğun uyarım, çocuğun heyecan ve endişesini azaltmak için harekete başvurmasına neden olur. Ayrıca, kural ve sınır konulmayan, mahremiyetine dikkat edilmeyen ve her istediği yapılan çocuklar, sınır eksikliği nedeniyle üstbenliklerini geliştiremez ve haz ertelemesi yapamaz. Bu durum, okul çağında kurallara uymada zorluk çekmelerine yol açar. Aslında bu çocuklar, gerçek bir yasa ve sınır konulmasını, ebeveynlerinin onları durdurmasını ister. Çocukların yetişkinler kadar güç sahibi olmaları, onlar için korkutucudur. Yasa ve kuralı bilmeyen çocuklar, iç dünyalarında suç işlemekten ve ebeveynlerinin onları durdurmamasından korkarlar. İç dünyasından kaçan çocuk, dikkat eksikliği yaşar çünkü dikkat toplamak için içe dönebilmek gerekir. Bu işleyişteki çocuklar, ilgilendikleri konularda odaklanabilirken, istemedikleri durumlarda hiperaktif ve dağınık olurlar.

Depresif İşleyiş ve Kayıp Endişesi

DEHB’nin bir diğer nedeni, çocuğun depresif işleyişte olmasıdır. Bebeklik döneminde, özellikle 5.-6. aylarda, annenin veya bakım verenin aşırı yokluğu ya da aşırı varlığı, çocukta depresif endişe, yani kayıp veya nüfuz edilme endişesi yaratır. Bakım verenin kapsayıcılığının (çocuğun duygusal ihtiyaçlarını anlayıp doyurabilme) eksik olması, neşe kaybı endişesine yol açar. Çocuğun içsel nesnelerinin zayıf olması, içe dönmesini ve dolayısıyla dikkat eksikliğini engeller. Bu endişeler, çocukta korku yarattığı için düşünmekten kaçar, içe dönemez ve öğrenmesi etkilenir. Hiperaktivite, içteki boşluğa ve zayıf içsel nesnelere karşı bir savunma olarak ortaya çıkar. Aşırı müdahaleci ancak duygusal kapsayıcılığı düşük bakım verenler karşısında çocuk, hem nesneyi var etmeye hem de uzak tutmaya çalışır. Bunu, fazla hareket ederek, nüfuz edilmekten kaçarak ve ilgiyi üzerinde tutarak yapar. Çocukluk çağı depresyonlarında dikkat eksikliği ve hiperaktivite, göz ardı edilmemelidir. Bu çocuklarda okuldan kaçma, saklanma gibi eylemler daha sık görülür. Yetişkinlerdeki isteksizlikten farklı olarak, çocukluk çağı depresyonları hiperaktivite, okuldan kaçma ve enerji patlamaları gibi semptomlarla kendini gösterebilir.

Sonuç: DEHB’yi Anlamak ve Çözüm Yolları

DEHB’nin arkasındaki nedenler ve dikkat eksikliği ile hiperaktiviteye yol açan endişeler, çocuğu anlamada ve semptomları azaltmada kritik öneme sahiptir. DEHB’ye tek başına bir hastalık olarak bakmak, asıl sorunun gözden kaçmasına neden olabilir. Çocuğun ebeveyn tarafından kral veya kraliçe gibi üst konuma konulması, yetişkin rolü alması, bakım verenin aşırı yokluğu ya da varlığı gibi etkenler DEHB’ye yol açabilir. DEHB’de multidisipliner yaklaşımlar kullanılmalıdır. Depresif endişesi olan, okula devamda zorluk çeken veya sınav senesinde olan çocuklarda, psikiyatriyle birlikte karar verilerek ilaç kullanımı gerekebilir. Nörotik işleyişteki çocuklarda ise ilaçların yan etkileri dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir.

Kaynakça

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Mahremiyetin Ergenlikteki Rolü

Bu dönemden sonrasında da sağlıklı psikolojik gelişim için mahremiyet önemli bir yer tutmaya devam eder. Ergenlik döneminden itibaren insanlar ailelerinden ayrışıp, kendi kimliklerini, kendi düşüncelerini oluşturmaya çalışırlar. Özellikle ergenlik döneminde, ailelerin çocuklarının mahremiyetine ve karar verme süreçlerine ve duygularına saygı duymalı, davranışlarını kontrol etmeyi dikkatli bir şekilde gerçekleştirmelidirler. Bu yüzden sağlıklı bir gelişim için insanların özel hayatlarını, içsel süreçlerini, hayatlarıyla alakalı karar alma davranışlarını özgürce yaşayabilmeleri çok önemlidir. Fakat hem aile hem de toplum yapısında özel hayata müdahale, bilinçli duygu ve davranışların gözetimi insanlarda başta anksiyete olmak üzere birçok psikolojik ve kişilerarası soruna yol açabilmektedir.

Aşırı Kontrolün Psikolojik Etkileri

Aile içinde ebeveynlerin çocuk üzerinde aşırı kontrolcü tutumları çocukları başta stres olmak üzere anksiyete gibi farklı psikolojik hastalıklara sürükleyebilir. Aşırı kontrol, ebeveynin çocuğun davranışlarını gözetip onu doğruya yönlendirmesinden farklı olarak, ebeveynin çocuğun duygularının ve düşüncelerini açıkça değiştirmeyi hedeflemesidir (Borelli et al., 2015). Aşırı kontrol, çocuğun her hareketine fazla dikkat gösterme, çocuğun günlük rutinlerini kendisinin düzenlemesine izin vermek yerine ebeveynin müdahale etmesi, çocuğun karar verme sürecine müdahale, tek başına sorunları çözmesine izin verilmemesi gibi ebeveyn davranışları olarak karşımıza çıkabilir.

Her ne kadar çocuğun davranışları engellenmeye ve değiştirilmeye çalışılsa da ebeveynin asıl hedefi çocuğun duygularını ve bilişsel süreçlerini değiştirmektir. Bunu açıkça veya gizli girişimlerle yapabilir. Bu kontrol etme girişimleri çocuğun davranışını, içsel süreçlerini önleyici olabileceği gibi tepkisel amaçla da olabilmektedir. Örneğin, ebeveynler, çocukları toplum içerisinde onlara göre sorun çıkardığında veya onların tasvip etmediği bir davranışta bulunduklarında sevgi ve desteklerini ondan çekerek cezalandırırlar ve çocuğun bu davranışını tekrarlamamasını sağlamaya çalışırlar. Hâlbuki, çocukla açık iletişim kurmak ve davranışı üstünde konuşabilmek hem çocuğa her koşulda kabul edildiği ve sevildiği mesajını verecek hem de onu psikolojik rahatsızlıklardan koruyacaktır.

Aşırı Kontrolün Uzun Vadeli Sonuçları

Aşırı kontrol küçük yaşlardan itibaren çocuğa dünyanın tehlikeli bir yer olduğu mesajını verir. Bu durum çocukta hem insanlara olan güvenini azaltarak kaçıngan veya kaygılı bağlanmaya sebebiyet verebilir hem de kişilerarası ilişkileri etkileyerek ciddi psikolojik rahatsızlıklara yol açabilir. Ek olarak bireye kendi sorunlarını çözme kapasitesinin yani yeterlik algısının azaltır ve anksiyeteyi artırır. Özellikle ergenliğe geçiş çağında otonomi ihtiyacı çocukluk döneminden çok daha fazla olur. Hâlihazırda birey fazlasıyla stres ile başa çıkmaya çalışırken ebeveynlerin aşırı kontrolcü davranışları anksiyete şikâyetlerinin fazlalaşmasına sebep olur.

İnsanlar özellikle bu dönemde otonomi elde ederek ailelerinden ayrışmak ve kendi duygu, düşünce dünyalarını yaratmak isterler fakat eğer sürekli kontrol altında olduklarını hissederlerse zaten dürtülerinin yoğunlaştığı bu dönemde daha da sıkışarak kendi benliklerine göre değil ailelerinin isteklerine göre hareket etmeye çalışacaklardır. Hata yaptıklarında sevgi görmeyecekleri düşüncesi onları fazlasıyla endişeye sürükleyecektir. Bu yüzden de bireylerin yetişkinliğe adım attığı bu dönemde otonomilerine, mahremiyetlerine, karar verme süreçlerine doğru ve orantılı bir kontrol ile saygı gösterilmesi onların daha sağlıklı bireyler olması açısından önemlidir.

Toplumda Aşırı Kontrol ve Kitlesel Gözetim

Günümüzde aşırı kontrol ve gözetim sadece aile içi dinamikleriyle sınırlı kalmıyor. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu aşırı kontrol ve gözetimle aile dışındaki yapılarda da sıklıkla karşılaşmaya başladık. İnsanlar iş yerlerinde, sosyal medyada ve hatta kamusal alanda sürekli bir gözetim hâlindeler. Buna kitlesel gözetim adı veriliyor. Sosyal medyada insanlarla ilgili birçok bilgi kayıt altına alınıyor. Otoriteler kapalı devre televizyonları ile sokakta dahi davranışlarımızı takip ediyor, kimlik bilgilerimizle bilgilerimize ulaşabiliyor. Bu uygulamaların güvenlik amacıyla yapılması insanları biraz da olsa rahatlatsa da bilgilerimizin sürekli gözetim altında olması da psikolojik etkilere yol açabiliyor.

Otoriteler tarafından hareketlerinizin, ifadelerinizin, aramalarınızın sürekli gözlenmesi bu konudaki anksiyete duygularımızı normalleştiriyor. İnsanlar kaygılarının gerçek mi yoksa gerçek dışı mı olduğuyla alakalı bir belirsizliğe sürükleniyor ve kaygılı insanlar gittikçe çoğalıyor (Friedman, 2020). İnsan ilişkileri de bu durumdan kötü etkilenmekte. İnsanlar, diğerlerinin doğru bulacağı şekilde davranmaya ve görünmeye çalışıyorlar. Bu da gerçek benliklerini yaşamayı engelliyor ve insanları daha mutsuz hâle getiriyor. İnsan ilişkileri yapaylaşmaya başlıyor.

Mahremiyet ve Kontrol Duygusunun Önemi

Bireylerin kendi hayatlarının kontrolünü eline alması mental sağlık için önemlidir. Nasıl ki aile içinde kendi hayatımızla ilgili kararları özgürce almak istiyorsak kamusal alanda da kontrol duygumuz olmalı ki anksiyete bozukluğu gibi hastalıklar azalsın. Fakat, sürekli gözetim altında yaşamak insanların özgür iradeyle hareket etmelerini ve karar süreçlerini kötü etkiliyor. Bu da mahremiyet duygusunu azaltıyor. Mahremiyet duygusunun azalması ise anksiyeteyi arttırmaktadır (Villines, 2013).

Sonuç: Özgürlük ve Psikolojik Sağlık

Sonuç olarak, toplumun her aşamasında bireylerin kendi başlarına hareket etme özgürlüğü, duygularının ve davranışlarının ketlenmeye çalışılmaması hem toplum hem aile hem de birey sağlığı açısından çok önemlidir. Gelişim aşamalarında çocuğun, toplum içinde bireylerin mahremiyet, kontrol ve yeterlik duygularının azalması anksiyetenin artmasına neden olacaktır.

Kaynakça

• Borelli, J. L., Margolin, G., & Rasmussen, H. F. (2015). Parental overcontrol as a mechanism explaining the longitudinal association between parent and child anxiety. Journal of Child and Family Studies, 24(6), 1559-1574. DOI: 10.1007/s10826-014-9960-1
• Friedman, B. (July 16, 2020). What are the Effects of Invasion of Privacy – Social Media and Mental Health. FHE Health. https://fherehab.com/learning/public-exposure-and-mental-health/
• Villines, Z. (September 16, 2013). The Psychological Effects of Mass Surveillance. Good Therapy. https://www.goodtherapy.org/blog/watch-out-psychological-effects-of-mass-surveillance-0910137