Bireylerin yetişkinlik dönemlerindeki davranış ve tutumlarını açıklamaya çalışan araştırmalar, bireylerin erken dönem şemalarına ve geçmiş dönem deneyimlerine odaklanır. Çocukluk çağında kurulan her bağ, farklı bir anlam taşır; bireyin iç dünyasında yer edinerek davranış ve tutumlarını hatta algılarını şekillendiriyor olabilir.

Psikoloji literatüründe bu konuya en güçlü yaklaşımlardan biri Jeffrey Young’ın geliştirdiği erken dönem uyumsuz şemalar kavramıdır. Bu teoriye göre erken dönemde uyumsuz davranışlara maruz kalındığında, sevgi, güven ve kabul ihtiyaçları yeterince karşılanmadığında bireyin yetişkinlik döneminde sürekli kendini sorgulamasına, değersiz hissetmesine ve güvenli bağlar geliştirememesine sebep olur. Bu uyumsuz şemaları geliştiren biri herkesin onu terk edeceğine dair inançlar geliştirebilir, kendisinin yeterince iyi olmadığını hissedebilir ve tüm bunlarla birlikte özgüven eksikliği yaşayabilir. Şemalar, çocuklukta temel duygusal ihtiyaçlarımız karşılanmadığında oluşan ve zamanla otomatikleşen düşünce-duygu kalıplarıdır. Bu noktada şemaların önemi büyük bir rol oynamakta bireylerin dünyayı nasıl algılayacaklarını belirlemektedir.

Yine bu alanda psikoloji literatüründe büyük bir yer kaplayan bir diğer önemli fikir Diana Baumrind’den çıkmıştır. Geliştirmiş olduğu 4 temel ebeveynlik şeklinin çocukların karakter gelişiminde, düşünce ve davranışları belirlemesinde büyük rol oynadığını savunur. Otoriter, demokratik (authoritative), izin verici ve ihmalkâr olarak adlandırıp kategorileştirdiği bu dört ebeveynlik şekli çocuğun duygusal ihtiyaçlarının nasıl karşılandığını belirler. Örneğin sürekli eleştiren, sürekli çocuktan beklentisi olan ebeveynler, çocuğun kendini sürekli yetersiz hissetmesine, kendinde sürekli kusur aramasına ve güvende hissetmesine sebep olabilir.

Bu noktada demokratik ebeveynlik stili genellikle en sağlıklı sonuçlarla ilişkilendirilir. Çocuğun hem duygusal ihtiyaçlarını karşılar hem de bireyleşmesine zemin hazırlar. Kontrol hem ailede hem çocuktadır. Güvenli olan bu yaklaşım çocuğu yetişkinlik döneminde de güvenli bağlar kurmasını destekler.

Tam tersi bir şekilde aşırı korumacı ailelerde yetişen çocuklar, sorumluluk bilinci geliştirememenin yanında kendi başlarına karar almakta çok zorlanabilirler, bağımlılık şeması geliştirip yetişkinlikte partnerlerine bağımlı bireyler haline bile gelebilirler. Cam bir fanus içerisinde büyüdükleri için ufak bir sorunla karşılaştıklarında bile hemen bocalayabilirler. Yetişkinlik dönemlerindeki partnerlerine net sınır çizmekte zorlanabilirler.

Günlük hayattan bir örnek vermek gerekirse, kişinin iş hayatında yöneticisinden bir geri bildirim aldığını varsayalım. Bu geri bildirim olumsuz bir geri bildirim olduğu takdirde, eleştirel ailelerde yetişen biri bu durum karşısında direkt utanç duyabilir, kendini yetersiz hisseder ve kendisine iç sesiyle olumsuz yorumlar yapabilir. Aslında belki de yöneticisi gerçekten gelişim odaklı bir eleştiri yapmıştır fakat erken dönem uyumsuz şemalara sahip biri bunu olumsuz bir yönden algılayıp kendisine çok baskı yapabilir. Burada bu kişinin iç sesi çocuklukta kendini yetersiz hisseden kendisidir. Sonuç olarak kişi ya aşırı mükemmeliyetçi davranarak kendini zorlar ya da eleştiriden tamamen kaçınmak için risk almaktan uzak durur.

Peki bu uyumsuz şemaları değiştirebilir miyiz? Evet değiştirebiliriz ama büyük bir farkındalıkla. Yetişkinlik döneminde yaşadığımız bu tarz olaylar karşısında verdiğimiz tepkileri sorgulayarak ‘’ Şu anda direksiyonda ben mi varım, yoksa çocukken hissettiğim yetersiz duygular mı?’’ sorusunu kendimize sormalıyız. Bu soruya verdiğimiz cevap eminim hepimizde büyük bir farkındalık yaratacak, davranışlarımızı yeniden şekillendireceğizdir.

Sonuç olarak erken dönem ebeveyn şemaları ve ebeveynlik stilleri yetişkinlik hayatımızda büyük bir rol oynayıp davranış ve tutumlarımızı şekillendiriyor olabilir. Şemalar, dünyayı nasıl algıladığımızı, kendimizi nasıl konumlandırdığımızı belirler. Peki direksiyonda kimin olduğunu fark ettiğimizde, yönü değiştirebilir miyiz?

Türkiye’de yetişen gençleri ve aile yapılarını incelediğimizde Çiğdem Kağıtçıbaşı’nın özerk-ilişkisel benlik yapısı ile karşılaşırız. Türkiye’deki aile yapısı, Batı kültürlerine göre ailelerinin ve çocuklarının birbirine bağımlılığı açısından farklılık göstermektedir. Buradaki gençler ailelerine duygusal olarak bağlıyken, ekonomik olarak bağımsız olmak isterler. Yani modernleşme süreciyle birlikte ekonomik olarak bağımsızlaşılsa da duygusal bağlılık devam eder. Kısacası Türkiye’deki genç yetişkinler ailelerinden tam olarak kopmaz, bireyleşme sürecine bağlarını güçlü tutarak girerler.

Aile, bireye ‘’ben kimim?’’ sorusunun cevabının ilk verildiği topluluktur. Kişinin benlik algısı ilk burada oluşur. Burada tabii ki ebeveyn tutumları çok önemlidir. Çocuğun kendini nasıl algıladığı ve algılayacağı, ilerideki ilişkilerinde ne derece bağımsız hissedeceği erken dönemdeki ebeveyn tutumlarına bağlıdır. Mesela çocuğa özel alan tanımayan ebeveynler, çocuğunun sınır koyamamasına sebep olabilir. Çocukta ‘’ben-sen’’ ayrımı gelişmez hatta çocuk hayır diyebilmekte çok zorlanır hale gelir. İç içe geçmiş aile yapılarında bu sorunla karşılaşmamız normaldir. Yine aynı şekilde aşırı eleştirel tutumlarla karşılaşan çocuklar, öz-değerlerini geliştirmekte zorluk çekerler. Onların iç sesleri çok katı ve eleştireldir. Bir süre sonra anne-babanın eleştirilerine bile gerek kalmaz çünkü onların iç sesi en büyük baskıyı ve eleştiriyi yapmaya başlar.

Koşullu sevgi gösteren ebeveynleri ve çocuklarını incelediğimizde, çocukta sürekli bir ispat ihtiyacı olduğu görülür. Çünkü ona küçüklüğünden beri ‘’eğer beni üzmezsen seni severim.’’ algısı işlenmiştir. Çocuk bu şekilde sevginin performansa bağlı olduğunu düşünür. Sürekli kendini başarılı göstermeye çabalar ki ebeveynlerinden takdir ve sevgi görsün. Bu durum yetişkinlikte de bir sorun olarak karşımıza çıkar ve bireyleşmenin önündeki büyük engellerden biridir. Yine aynı şekilde aşırı kontrolcü ve müdahaleci aileler çocuklarına erken dönemde zarar verir.

Bireyleşmeye Psikanalitik Bakış

Freud’a göre erken dönem ebeveyn-çocuk ilişkisi yetişkinlikteki ilişki dinamiklerini belirler, kişideki benlik algısı bu erken dönemlerdeki ilişkilere göre kurulur. Psikoseksüel Gelişim Kuramına göre kişi çocukluk döneminde bazı aşamalardan geçer ve bu çatışmalar sağlıklı bir şekilde çözülmezse, ilerleyen yaşlardaki kişilik örüntülerinde sıkıntılar görülebilir. Freud, aşırı baskıcı ve koşullu sevgi gösteren ailelerde yetişmiş çocukların güçlü bir süperego geliştirdiklerini savunur. Bu şekilde kişi yetişkinlikte sürekli kendini yargılar ve eleştirir. Birey olma yolunda kendini baskılar.

Deneysel Bulgular

Bireyleşme sürecinin deneysel bulgularla desteklendiği psikoloji literatüründe görülmektedir. Özellikle ebeveyn tutumlarının özerklik algısı üzerindeki etkisi, yapılan deneylerle ortaya konmuştur. Soenens ve Vansteenkiste (2010) tarafından yapılan deneysel bir çalışmada, 400’den fazla genç yetişkinin algıladıkları ebeveyn tutumları ile psikolojik iyi oluş düzeyleri incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, ebeveynlerinden yüksek düzeyde psikolojik kontrol algılayan bireylerin özerklik puanları anlamlı düzeyde daha düşük bulunmuştur. Bu bireylerin kaygı ve depresyon ölçeklerinden aldıkları puanlar, özerklik destekleyici ailelerde yetişen bireylere kıyasla yaklaşık %30 daha yüksek çıkmıştır. Yine aynı şekilde Deci ve Ryan’ın Öz Belirleme Kuramı çerçevesinde yürütülen deneysel çalışmalarda, özerklik destekleyici ebeveyn tutumlarının bireylerin içsel motivasyonunu ve benlik bütünlüğünü güçlendirdiği gösterilmiştir. Üniversite öğrencileriyle yapılan kontrollü bir çalışmada, ebeveynlerinden karar alma süreçlerinde destek gördüğünü belirten katılımcıların %68’inin kendini “bağımsız bir birey” olarak tanımladığı; bu oranın kontrolcü ebeveynlere sahip bireylerde %34’e düştüğü bulunmuştur. Bu bulgu, birey olma hissinin yalnızca yaşla değil, erken dönemde deneyimlenen ilişkisel dinamiklerle şekillendiğini göstermektedir.

Ayrıca Ainsworth’un Yabancı Durum Deneyi’nden elde edilen bağlanma bulgularının yetişkin örneklemlerine uyarlandığı araştırmalar, güvenli bağlanma geliştiren bireylerin hem aile ilişkilerini sürdürebildiğini hem de bağımsız karar alma becerilerinin daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. Güvensiz bağlanma stiline sahip bireylerin ise yetişkinlikte daha fazla onay ihtiyacı duyduğu ve bireysel sınırlarını belirlemekte zorlandığı istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Tüm bu deneysel veriler, bireyleşme sürecinin aile içinde başlayan ve yetişkinliğe taşınan çok boyutlu bir gelişim alanı olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Birey gibi hissetmek, düşünülenin aksine aileden tamamen kopmak, bunu hedeflemek değil, aile bağlarını da güçlü tutarak bağımsızlaşmayı içeren sağlıklı bir gelişim sürecidir. Bu süreçte aileyle kurulan bağlar yeniden yapılandırılır. Çocukluk dönemlerinin, erken gelişim dönemlerinin bu süreç üzerindeki etkisi büyüktür. Özellikle ebeveyn davranışları kişinin yetişkinlikte nasıl bağlar kuracağına kadar etkili olabilir. Deneysel bulgular ve veriler de bireyin özerklik algısı üzerindeki bu süreçlerin önemini desteklemektedir. Bu nedenle bireyleşme, yalnızca bireysel bir çaba değil, aile ile koordineli yürütülmesi ve ilişki dinamiklerinin esnek bir şekilde dönüşmesi gereken bir süreçtir.

Kaynakça

• Soenens, B., & Vansteenkiste, M. (2010). A theoretical upgrade of the concept of parental psychological control: Proposing new insights on the basis of self-determination theory. Developmental Review, 30(1), 74–99.

• Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.

• Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. New York, NY: Guilford Press.

• Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

• Fraley, R. C., & Shaver, P. R. (2000). Adult romantic attachment: Theoretical developments, emerging controversies, and unanswered questions. Review of General Psychology, 4(2), 132–154.

Kaçıngan bağlanan bireylerin temel özelliklerinden biri, duygusal yakınlığı mesafeyi koruma stratejisiyle bastırmaları veya bu duygusal bağdan kaçmalarıdır. Onlara göre birine ihtiyaç duymak bir zayıflık belirtisidir ve tek başlarına yapamayacakları hiçbir şey yoktur. Hatta bazı kitaplarda bu tip bağlanma stiline sahip kişiler yalnız yolculara benzetilir. Onlar her an kendilerine yeterler ve bağımlı olmak küçümsenecek bir olaydır. Duygusal yakınlık, çoğu zaman onlar için tehdit edici bir köşede durur.

Çok güzel geçen bir buluşmanın ardından kişinin sizi hiç aramaması, “Ben ciddi bir şeylere hazır değilim” ya da “İlişkide bu kadar iç içe olmak bana göre değil” gibi cümleler tam olarak da onların gerçekleştirebileceği davranışlar veya onlardan duyabileceğiniz ifadelerdir. Bu kişiler kendi duygularını da yeterince ifade edemez ve duygusal durumlarla karşılaştıklarında içlerine çekilirler. Sıkıntı şuradadır ki, geliştirdikleri baş etme stratejisi yüzünden etraflarındaki kişilerin veya partnerlerinin de duygularını önemsememeyi öğrenmişlerdir.

Kaçıngan Bağlanma Nasıl Oluşur?

Sürekli etrafa sinyal veren, acıktığında ağlayan ve bağıran ama duyulmayan ve ilgilenilmeyen bir bebek düşünün. Acıktığında da veya başka durumlarda hep daha çok ağlayıp sesini duyurmaya çalışan ve istediğini daha fazla ses çıkararak elde eden bir bebek…

Aslına baktığınızda “kendi kendine yeten,” çünkü isteğini çabalar sonucunda elde etmiş bir bebek. Aynı zamanda ağladığında “kendi kendine sussun,” “İlgilenmeyelim, kucağa alışır sonra” tutumuyla karşılaşan bir bebek, duygularını göstermenin önemsiz olduğunu anlayacak ve duygularını bastırma mekanizmasını geliştirecektir.

Bağlanma stilleri doğuştan değil, çevrenin etkisiyle gelişir. Mary Ainsworth’un çalışmasında kaçıngan bağlanma stiline sahip bebeklerin ebeveynleri odadan çıktığında tepki vermedikleri görülmüştür. Ebeveyn geri döndüğünde ise yine kayıtsızdırlar. Fakat stres seviyeleri ölçüldüğünde oldukça yüksek olduğu saptanır. Yani dışarıdan “umursamayan” görünen bebek aslında içsel olarak yoğun stres yaşamaktadır.

Hayalet Eski Sevgili Fenomeni

Bu fenomen, ilişkinin resmen bitmiş olmasına rağmen kişinin eski partnerinin duygusal varlığını hâlâ hissetmesi, hatta yeni ilişkilerinde bile eski partneriyle yenisini sürekli kıyaslaması durumudur.

Bu durumun kaçıngan bağlanma stiline sahip kişilerde görülme yüzdesi oldukça yüksektir. Kaçıngan bağlanan kişi ilişkisinde mükemmel partneri ve ruh eşini arıyordur. O ilişki çok iyi gitse bile partnerinin yemek yeme şekli, gülme şekli bile bir süre sonra batmaya başlayabilir. Ve bu kişiler sorunun hep karşısındakinde olduğunu düşünürler. Karşıdaki insanın yeterince iyi olmadığına inanırlar.

Bu tip meseleler yüzünden partnerlerinden ayrılsalar da bir süre sonra ayrılık acısını yaşamaya başlarlar ve aslında ilişkilerinin ne kadar iyi olduğunu fark ederler. Partnerlerine dair sinir oldukları o ufak meseleleri unuturlar ve ilişkiyi hasretle anarlar. Çünkü artık güvenli bir mesafe vardır ve sevgi hissiyatları geri gelmiştir. Yakınlık tehdidi ortadan kalkmıştır.

Sonuç Olarak

Kaçıngan bağlanma, doğuştan gelen değil; çevreye uyum sağlamak amacıyla geliştirilen bir baş etme stratejisidir. İyileşmek ve bağlarını düzenleyip sağlıklı ilişkiler kurmak isteyen kişiler öncelikle bu durumu, kendilerini ve iç dünyalarını fark etmelidir.

Siz artık ağladığınızda sesi duyulmayan o bebek değilsiniz.
Duygularınızı ifade edebilen, değerli, sağlıklı ilişkileri hak eden bir yetişkinsiniz.

Değişim ve dönüşüm için bu farkındalık kritik nokta olacaktır.

Diğer birçok kuramcı gibi onun teorilerini anlamak da hayat hikâyesini anlamaktan geçer. Annesine çok bağlı bir çocukmuş Freud. Viyana’ya taşındıktan sonra nöroloji alanında uzmanlaşıp bir nörolog olarak kariyerine adım atmıştır. O dönemlerde histolojik çalışmalar da yürütmüştür. Zihinsel bozuklukları anlamlandırmak için biyolojik değil, psikolojik boyutta incelemelere başlamıştır. Bu da psikanalizin doğuş noktası sayılabilir.

Bu kuram kronolojik olarak incelendiğinde, karşımıza çıkan ilk topografik model, zihni üç boyutta inceliyordu. Iceberg metaforuna benzetilen model, zihni bilinç, bilinçöncesi ve bilinçdışı olarak üçe ayırıyordu. Freud, insan davranışlarının büyük kısmının bastırılmış arzu ve dürtülerimizi saklayan kısım olan bilinçdışı tarafından yönetildiğini düşünüyordu. Ona göre bu kısım kişiliğin de en önemli ve en geniş parçasıydı. Bu düzeyin farkına varamayacağımızı fakat buradaki bastırmış olduğumuz arzuların, unutulan anıların, büyük travmatik deneyimlerimizin de bir yolunu bulup (rüyalar veya Freudian slips) karşımıza çıkabileceğini savunuyordu. Terapi yoluyla bastırılmış içeriğin dışavurumu iyileştirici etki yaratmaktadır.

Freud bununla da kalmayıp yapısal modelini daha da genişletmiştir. Burada karşımıza id, ego ve superego kavramları çıkar. İd, en ilkel hâlimiz olup haz ilkesine göre çalışır. Superego, toplumsal ve ahlaki yönümüzdür; ego ise gerçeklik ilkesine göre çalışan ve bu iki kısmı dengeleyen yönümüzdür. Bir arabulucudur. Ona göre kişilik, bu üç kavramın birbiriyle çatışmasından doğar.

Kişilik gelişimindeki psychosexual gelişim dönemlerini öncelediğimizde karşımıza oral, anal, phallic, latency ve genital dönemler çıkar. Buradaki psikoloji biliminin en çok tartıştığı konu ise bir çocuğun phallic dönemde yaşadığı oedipus complex dediğimiz bir erkek çocuğunun annesine duyduğu cinsel arzudur. Freud’un geliştirdiği kuram genellikle erkek çocukları üzerinedir. Kız çocukları için geliştirdiği yorumlar erkek çocuklarına kıyasla daha azdır. Oedipus complex evresinde erkek çocuğunun en büyük düşmanı babadır. Çünkü o, dünyanın en güzel kadınına sahiptir, yani annesine. Babaya karşı bir kıskançlık duyması olasıdır. Bu evrede kız çocuklarını da incelediğimizde, Freud kız çocuklarının erkek çocuklarını kıskandığını hatta penis envy’ye sahip olduklarını savunuyordu. Kız çocuklarının kendinde bir eksiklik hissettiğini düşünüyordu. Erkek çocuklarının da bir hata yaptıklarında karşılaşacakları cezanın hadım edilme olduğunu düşündüğünü savunuyordu. Bununla birlikte castration anxiety geliştirme olasılıklarının da yüksek olduğunu düşünüyordu. Bu evre sağlıklı çözülmezse, yüksek narsisizm, sürekli beğenilme ihtiyacı veya olgun ilişkilerde zorluklar görülebilir.

Psikanalizin en etkili açıklamalarından bir diğeri de Freud’un geliştirmiş olduğu savunma mekanizmalarıdır. Savunma mekanizmalarını geliştirmemizdeki temel amaçlar, egoyu anksiyeteden korumak ve iç çatışmalarımızı azaltmaktır. Bu mekanizmalar bilinçdışı çalışır ve gerçekliği çarpıtırlar. Bastırma, yansıtma, yer değiştirme gibi mekanizmalar otomatik gelişen ve çevremizdeki tehdit edici dürtülerle başa çıkmamızı sağlayan stratejilerdir. En temel savunma mekanizması ise bastırmadır.

Bugünkü modern psikolojiye baktığımızda ise, Freud’un kuramının deneysel yöntemlerle direkt ölçülememesi, klinik vakalara ve bireysel gözlemlere dayanması sebebiyle bilimsel bir kuram olarak sınıflandırılamıyor. Tekrarlanabilirlik ve ölçülebilirlik kriterlerini sağlayamıyor. Bu nedenle psikanaliz deneysel psikolojinin temelinde yer alamıyor.

Yine de bilinçdışı kavramı, bilinçdışının nasıl işlediği, erken dönem kişilik gelişimi, savunma mekanizmaları gibi teorik buluşların günlük hayatımızdaki yerine baktığımızda da Freud’un haklı olduğu birçok konu var gibi duruyor. Terapi alanında geliştirdiği yöntemlerin iyileştirici etkisi de bu kanıyı destekler nitelikte. Bu sebeple psikoloji biliminin kimliğinin bu cesur yaklaşım ile şekillendiğini söylersek çok da haksız sayılmayız. Bu konuda Freud’un payını tartışmak anlamsız olacaktır.

Batırılmış arzu ve duyguların, korkuların nelere sebep olabileceğini çok etkili bir şekilde gösterdi bize. Aynı zamanda çok gerçektir Yaprak Dökümü. Bize hayatımızın içinden bir sürü sahne sunar; Ayşe’nin börek yapılırken çiğ yufka yemesi, okul öncesi ayakkabılarını boyaması, aileden zorla alınan izinler… Aynı zamanda karakterler de çok tanıdık gelir bize. Kendi içsel çatışmalarımızı görebiliriz Leyla ve Necla’da, bazen ait olma hissi açlığını hissederiz Ferhunde’de. İşte psikanaliz bu noktada bir mercek gibi dizideki karakterlerin kişiliğini yansıtır bize; neden bu karakterler bize tanıdık geliyor, bunu açıklar.

Psikanaliz ve Freud’un Kuramı

Freud’un Psikanalitik kuramına göre, insan zihnini şekillendiren üç ana unsur bulunur: id, ego, süperego. Bastırılan arzular, sınırları çok keskin çizilmiş ahlak kurallarıyla yaşama çabası kişinin hareketlerini şekillendirir. Aslında baktığımızda Yaprak Dökümü dizisinde de bu unsurların sıkıntısı sahnelenir. Bu dizide karakterler arasında tüm bu çatışmaları gözlemleyebiliriz.

Karakterlerin Psikanalitik Çözümleri

Ali Rıza Bey

Ailenin reisi, herkes tarafından sevilen aynı zamanda herkes tarafından saygı duyulmak zorunda bırakılan, sürekli keskin kurallar koyan kısıtlayıcı baba. Aslına baktığımızda süperegonun tam kendisi. Değişmez kurallar bütünüyle tüm aileyi denetlemeye çalışsa da, çocuklarını hiç dinlememenin, onları anlamaya çalışmamanın cezasını fazlasıyla sonradan çekecek olan karakterimiz. Ailesini korumak adına bu kurallara sahip çıksa da bireyselleşmenin önüne geçmesi bence aile içinde yaptığı en büyük yanlışlardan biridir.

Hayriye Hanım

Mal ve para düşkünlüğü ile birçok kez ailesini yanlışa sürüklemeye sebep olmuştur. Ama mal ve para düşkünlüğünün nereden geldiğini hiç sorgulamamışızdır şu ana kadar. Hayriye Hanım aslında ailemizdeki edilgen figürümüzdür. Aile içinde çok söz hakkı olmayan, hep dışarıda tutulan, yeri geldiğinde değer görmediğini de anladığımız bir ilişki içindedir. Bu zenginlik hırsı onun bastırılmış ve hiç gün yüzüne çıkaramadığı istek ve arzularının bir ürünü olabilir.

Şevket

Bir anda ağır bir sorumluluk yüklenen ve bunu kaldıramayan, baba figürünün otoritesi ve ağırlığıyla yetişen ve ezilen bir karakterdir. İd ve ego arasındaki dengesizlik sebebiyle yanlış kararlarının cezasını ağır ödemiştir.

Leyla

Beğenilmek ve sevilmek açlığı ile kendini var etmeye çalışan ailenin ikinci büyük kızı. Aslında baba sevgisine derinden açlığı sebebiyle ilişkilerinde sürekli onay arayan ve erkek figürünü yücelten bir karakterdir.

Necla

Ailesine uyumlu gibi gözükmeye çalışsa da pasif-agresif hareketleri sonradan gün yüzüne çıkmış, Leyla’ya olan ihaneti aslında bastırdığı kişiliğini gün yüzüne çıkardığı kısım olmuştur.

Ayşe

Ailenin masum tanığı… İleriki yaşlarında neler oldu? Nasıl ilişkiler kurdu bunu hep çok merak ediyor olacağım.

Ferhunde

Bence Ferhunde, bu kısa bölümden çok daha uzun bir yazıyı hak ediyor. Ferhunde, geliştirdiği savunma mekanizmaları sebebiyle dışarıya tırnaklarını çıkarmış, yılmadan mücadele eden ve çok güçlü gözüken ama içten içe kalbi çok kırık, savunmasız küçücük bir kız çocuğu.

Yaptığı yanlışlar var mı? Tabii ki, ama yansıtıldığı gibi dizinin en kötü karakteri ilan edilmeyi kesinlikle hak etmiyor. Çocukluğunda yaşadığı güven açlığı, babasız büyümüş olması, annesinin varken yok olması onu güçlü kılmaya iten yaşadıklarıdır. Çok derinden hissedilen bir ait olma ihtiyacı vardır, kendini bir aileye sahipken görmek ister. Kabul ve onay ihtiyacı, onu hep zorlayan ve farklı yollara savrulmasını sağlayan unsurlardır. Bu noktada Ali Rıza Bey’le yaptıkları bir konuşmayı ve Ali Rıza Bey’in kibri sebebiyle Ferhunde’yi reddettiği sahneyi sizlere hatırlatmak isterim.

Sonuç: Yaprak Dökümü’nün Derinliği

Sonuç olarak, Yaprak Dökümü dizisini sadece bir pembe dizi olarak görmek yanlış olacaktır. Yaprak Dökümü, hayatın her anından izler taşıyıp bize sunar, aile yapısını ve nasıl şekillendiğini en etkili şekilde sunar. Aile, bireyin içine itildiği ilk okuludur.

Tarihçe

1980’lerin sonunda Steven C. Hayes, Kelly G. Wilson ve Kirk Strosahl tarafından geliştirilen Kabul ve Kararlılık Terapisi (Acceptance and Commitment Therapy – ACT), klasik bilişsel davranışçı terapiler gibi düşünceleri değiştirmeye çalışmaz. Bunun yerine, kişinin bu düşünceleri kabullenmesiyle olumsuzluklara olan bakış açısını değiştirmeyi hedefler (Hayes, Strosahl, & Wilson, 1999).

ACT Yaklaşımı

Bu yaklaşımın temelinde psikolojik esneklik önemli bir rol oynar. Psikolojik esneklik, bireyin karşılaştığı zorluklar dahilinde, yani onların varlığıyla, değerleri doğrultusunda hareket etmeye devam edebilmesidir (Kashdan & Rottenberg, 2010). ACT altı süreçten oluşur:

• Kabul

• Bilişsel Ayrışma

• Şimdiki Anda Olma

• Kendilik Olarak Bağlam (Self-as-context)

• Değerler

• Kararlı Eylem

Bu süreçlere kurgusal bir danışan yaratarak örnek oluşturabiliriz.

Zeynep, 22 yaşında, sosyal kaygı bozukluğu ile baş etmeye çalışan bir öğrenci olsun. Sosyal kaygı bozukluğu sebebiyle toplu alanlardan hep kaçıyor, üniversite arkadaş gruplarına katılamıyor, sunum yapması gerektiğinde panik atak belirtileri gösteriyor.

Terapiste bu şikâyetlerle gittiğinde, ACT yaklaşımını belirlemiş bir terapist, Zeynep’e bu duyguları bastırmak yerine onların varlığını benimsemesini tavsiye eder. Yani bu kaygıyı “yenmek” yerine ona alan açmasını önerir.

Kabul aşamasında, Zeynep, kaygının içinde olduğu gerçeğini kabullenir ama zihinsel yönetiminin bu kaygıda değil, kendisinde olduğunun farkına varır.

Bilişsel ayrışma evresinde, bu kaygının onda yarattığı olumsuz düşüncelerin sadece zihninden geçen bir düşünce olduğunu, gerçek olmadığını ayırt eder.

Şimdiki anda olma, pratik için güzel bir aşamadır. Bu aşamada, mindfulness egzersizleri ile kaygı sırasındaki belirtileri fark edip (ör. titreme, hızlı kalp çarpıntısı) dikkati tekrar ana, yani ortama odaklamak esastır.

Kendilik olarak bağlam aşaması, Zeynep’e onun sadece kaygılı bir kadın olmadığını, farklı roller ve değerleri olduğunu hatırlatır. Onun yalnızca düşüncelerden oluşmadığını ön plana çıkarır.

Değerler aşaması, bireye hayattaki değerlerini hatırlatır ve kaygı sırasında bu değerler kişiye yön verir.

Kararlı eylem, küçük adımlarla zihninin söylediği şeyin tersini yapmayı hedefler. Yani kaygının getirdiği “kalabalık ortamlarda konuşmamalısın” düşüncesini, bir cümle kurarak ve ardından daha kalabalık ortamlara girerek kaygının kişinin tüm hayatını yönetmesini engeller.

Sonuç

ACT; depresyon, anksiyete bozuklukları, yeme bozuklukları ve bağımlılık gibi alanlarda etkili olmuştur (A-Tjak et al., 2015). Kısacası, zor duygularımızı yok saymak ya da engellemeye çalışmak yerine onların varlığını kabullenip, bu kabullenmeyle birlikte hareket etmeye çalışmak ACT felsefesinin özünde yer alır.

Psikolojik esneklik, olumsuz duygularımıza rağmen hayatımıza sınırlar getirmeden yaşamayı içerir. Zihnimizi savaş alanına değil, değerlerimizi hatırlayarak huzurla ilerleyeceğimiz bir rehbere dönüştürelim.

Kaynakça

A-Tjak, J. G., Davis, M. L., Morina, N., Powers, M. B., Smits, J. A., & Emmelkamp, P. M. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36. https://doi.org/10.1159/000365764
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and commitment therapy: An experiential approach to behavior change. Guilford Press.
Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001

Peki bu araç psikolojimize nasıl etki eder?

Psikoloji tarihinde kimlik birçok psikolog tarafından incelenmiş ve ele alınmıştır. Şunu unutmamak lazım ki kimlik inşası gelişimsel, üzerine inşalarla oluşturulan bir yapıdır. Durağan değildir. Hatta Erik Erikson bu konuyu detaylı incelemiş, ona göre kimlik, ergenlikle birlikte şekillenen, bireyin kendisiyle ve toplumla kurduğu ilişkiyle biçimlenen dinamik bir yapıdır. Fakat postmodern yaklaşımlar bu tanımı biraz daha değiştirip artık kimlik oluşumunun sabit olmadığını, geçici ve değişken olduğunu vurgulamaktadır. Bu dönüşümün temelinde popüler kültür ve sosyal medya büyük rol oynamıştır.

Sahne Popüler Kültürün!

Popüler kültür geniş çaplı baktığımızda sosyal medya, televizyon dizi ve filmleri, moda, reklamlar gibi birçok alan içerir. Bu alanlarda yaygın olarak karşılaştığımız algı ise “Bu şekilde giyinmelisin çünkü yeni moda bu. / Matcha içmezsen havalı sayılmazsın.” gibi yanıltıcı söylemlerdir. Bir süre sonra kullanıcı istemsizce de olsa bu algıları benimseyip davranışlarını ona göre yönlendirmeye başlar. Geçmiş zamanlardan örnek vermek gerekirse bir televizyon programı olan Kiraz Mevsimi’nin genç kız izleyicileri, dizinin yayın süresi boyunca moda tasarımla ilgilenip elbiseler, kıyafetler tasarlamaya başlamışlardı. Bu süreçlerde bireyler rol aldıkları bu karakterleri içselleştirip kendi benlik algılarını bu imgeler etrafında şekillendirmeye başlarlar.

Albert Bandura’nın Social Learning Theory’sini incelediğimizde kişi öğrenme eylemini gözlemleyerek, model alarak (modeling), taklit (imitation) ve pekiştirme ile gerçekleştirir. (1977)
Bu modele de baktığımızda popüler kültürün, özellikle kimlik oluşumları başlayan genç bireylerde derin etkiler bırakabileceğini öngörebiliriz.

Sosyal Medyadaki Bizler

Bir sosyal medya kullanıcısını bir ‘vitrin’ olarak hayal edebiliriz. İdealize yaşamlarla eşleşen estetik filtreler kişinin dış dünyada beğenilmek için sunduğu bir vitrine dönüşür. Sosyal medya ve popüler kültür, sadece kimlik oluşumumuza değil, aynı zamanda nasıl görünmemiz gerektiğine de müdahale eder. Influencerlar gibi olma yolumuzda onay alma ihtiyacı oluşmaktadır. Kişi, sosyal medya estetiğine kapılarak kendi öz benliğinden uzaklaşmaya başlayıp toplumun istediği şekle bürünmüş olabilir. Fakat bu da sürekli kendini birileriyle kıyaslama, düşük öz saygı ve öz değer gibi problemleri de yanında getirmektedir.

Kimlik Temsilleri

Popüler kültür, birçok alanda etkili olduğu gibi cinsel yönelimler, toplumsal cinsiyet alanında da büyük rol oynamaktadır. Geçmiş yıllarda yalnızca belirli kimliklerin ön plana çıkarıldığı televizyon programları belki de birçok kişiye kendini görünmez hissettirmiştir. Mesela sürekli heteroseksüel bireylerin veya beyaz ırkın ön plana çıkarılması diğer bireylerin kendini geri planda hissetmesine sebep olabilir.

Popüler kültür, cinsel kimliklerin görünürlüğünü arttırdığı gibi bazen kafa karışıklığına da sebep olabilir. Marcia’nin Kimlik Statülerini de baz aldığımızda daha yeni kimlik arayışında olan bir birey çok fazla LGBTQ+ temsili içerik ile karşılaştığında “Ben de mi böyle hissetmeliyim?” ya da “Norm artık böyle mi?” gibi sorgulamalar yaşayabilir. Özellikle henüz kimlik inşası oluşmamış ergen bireyler geçici olarak bu kafa karışıklığına sahip olabilir. Psikolojik açıdan önemli olan şey, kişinin burada gördüğü temsilleri iç dünyasında dengeli değerlendirmesi, içsel yönelimlerini dış dünyanın tamamıyla yönlendirmemesi olacaktır. Bireyin kendi kimliğini bir baskı altında değil, kendi keşifleriyle güvenli ortam aracılığıyla sağlaması esastır.

Sonuç

Sonuç olarak, popüler kültür kimlik oluşumunda önemli bir araç olmakla birlikte kişide baskı oluşumuna da sebep olabilir. Burada önemli olan şey kişinin dış dünya uyarıcılarını dengeli bir içsel süreçle değerlendirip, eleştirel bir bilinçle çözümlemesidir. Bunlar kişinin sağlıklı bir kimlik inşası için gerekli önlemlerdir.

Narsisizm’in psikodinamik sürecine inecek olursak Freud, psikoanalitik kuramda bu kavramı libidonun benliğe yönelmiş hali olarak tasvir etmiştir. Kohut ise sağlıklı bir benlik gelişimi için gerekli yapı olarak tanımlamıştır. DSM-5 tanımına baktığımızda ise bu bozukluk, kendini aşırı yüceltme, empati eksikliği ve sürekli beğenilme isteği ile karakterize edilmiştir. Bunlar gibi birçok tanım psikoloji sözlüklerinde yer almıştır. Bu tanımlardan da yola çıkarsak narsisizm psikoloji dünyasında hem idealize edilen hem de eleştirilen bir kavram olarak yerini almaktadır.

Aslında “narsisizm” kavramı psikoloji ve mitoloji alanlarını da bir araya getirir çünkü kökeni Antik Yunan mitolojisine ait olan “Narkissos” efsanesine dayanır. Bu mitolojiye göre, Narkissos adlı bir genç çok yakışıklı ve çevresindeki herkesi kendisine âşık etmeyi başaran biridir. Bununla birlikte kendisine âşık olan herkesi de küçümser ve hiç kimseyi kendine layık görmez. Kendisine âşık olan orman perisini bile aşağılar, bunun sonucunda orman perisi üzüntüsünden yok olur. Bu duruma sinirlenmeye başlayan tanrılar Narkissos’u cezalandırmak isterler ve onu lanetlerler. Bir gün gölette kendi yansımasını gören Narkissos, bu yansımaya âşık olur fakat kendi yansıması olduğundan habersizdir. Sudan ayrılamaz ve ölümü de orada gerçekleşir. Bu mitolojik hikâye, ilk defa Freud tarafından kendi yazmış olduğu “On Narcissism” kitabında kavramsallaştırılır.

Eğer hayatınızda narsisist bir birey var ise bununla baş etmekte zorlanıyor olabilirsiniz. Narsisist bireyler, kurbanlarını özel olarak seçerler. Genellikle kendilerini sürekli yücelten (onay arayışı onlar için hayati bir önem taşır), başkalarını memnun etmeye eğilimli, sınır koymakta zorlanan bireylerdir bu kurbanlar. Ama aynı zamanda dış görünüş, belki başarı, sosyallik açısından kendilerinde görmek istedikleri özellikleri taşıyan bireyler de olabilirler.

Narsisist birey önce kişiyi kendine bağlamak adına çok özel hissettirir, onunla vakit geçirmek çok özeldir, karşısındaki kişiye sürekli ilgi ve sevgi gösterir. Bu, kişiyi kontrol altına alma adımı için de yardımcı olan hamleler olabilir. Daha sonra bir anda değersizleştirme ve karşısındaki kişiyi küçümseme aşamasına geçer. Bu aşamada kurban rolünde olan kişi çok eleştirildiğinden kaynaklı kendini değersiz ve kötü hissedebilir. İlerleyen aşamalarda bu kişinin tüm sosyal çevresinden kopup tamamen kontrolü narsisist bireye bıraktığı bile gözlemlenebilir.

Peki, narsisist bireyin amacı nedir? Bu kişilerde derin bir öz-değersizlik görülebilir ve kişi görülmediğini hissediyor olabilir. Aslında seçtikleri kişilerden, onlardaki bu boşluğu kapatmalarını beklerler. Kurban seçilen kişi manipülasyon etkisiyle ilişkiden kopamıyor gibi gözükse de narsisist birey için de bu ilişki çok önemlidir. Artık aralarındaki ilişki “travmatik bağlanma” döngüsüne dayanmaya başlamıştır. Narsisist birey, karşısındakini önce değerli ve eşsiz hissettirir, onu her açıdan özel olduğuna inandırır. Fakat daha sonra bu büyünün yerini manipülasyonun almasıyla birlikte değersizleştirme ve sürekli eleştiri ön plana çıkar. Eğer kurban rolündeki kişi çocukluk deneyimleriyle bu tutarsızlığı eşleştirirse (tutarsız sevgi gördüğü bir ailede yetişmişse) bu döngü ona tanıdık gelir ve bunun sonucunda mantıksız bir sadakat ortaya çıkabilir. Kurban rolündeki kişi de bu bağlanma yoluyla bu ilişkiyi kolay terk edemez hâle gelir.

Narsisist bireylerin bu aşamaya gelmesinde ise çocukluk dönemleri büyük önem taşır. Bunun hakkında birçok teori ve görüş bulunmakla birlikte özet geçmek gerekirse kişi, çocukluğunda yoğun ilgisizlik yaşadıysa bir noktada “Ben buradayım.” demek zorunda kalır. Tutarsız ve koşullu sevgi, aşağılayıcı ve eleştirel bir yaklaşıma sürekli maruz kalıyorsa bir noktada “Ben harikayım.” savunusunu bir savunma mekanizması olarak geliştirebilir. Bunun tam tersi olarak çok yüceltici ebeveynlere sahip olup, her şeyleri aşırı övgüyle taçlandırılıyorsa da “Herkesten özelim.” olduklarına inandırılmış olabilirler.

Narsisizm, dışarıdan çok güçlü, manipülatif, çok özgüvenli bireylerin kavramı olsa da aslında çocuklukta atılmış ama duyulmamış çığlıkların karşılığıdır. Bu bireyler sahnede bu maskeyi taksalar da gerçeklik algıları zarar görmüş ve yetişkinliklerinde karşılarındaki kişilerle gerçek benliklerini tamamlamaya çalışan çocuklardır. Psikoterapi ise iyileşmeye adım atmak isteyen herkes için bu alanda en etkili yöntemlerden biri olacaktır.