Askıda kalmak ne tamamen yere çakılmaktır ne de gerçekten ayakta durabilmektir. Daha çok, bir duygunun, bir yasın ya da uzun süren bir belirsizliğin içinde donup kalmaktır. Ne geçmiş gerçekten geride kalmıştır ne de gelecek tam olarak gelmiştir. İnsan bir noktadan sonra zamanın neresinde durduğunu bile hissedemez. Sadece zamanın içinde sürüklenir. Bir başrol gibi değil de yer yer yalnızca zamana tutunmaya çalışan bir gölge gibi.

Mezar Taşı Olmayan Kayıplar ve Sessiz Yas

Bazı kayıpların toprağı yoktur. İnsan onları bir yere gömemez. Zaten hayat durmamış, devam etmektedir. Yas kimi zaman sessizdir; gündelik hayatın içine sızar. Bir mesajın eksikliğinde, yarım kalmış bir konuşmada, artık eskisi gibi olmayan bir ilişkide veya yaklaşan bir vedanın henüz gerçekleşmeden bıraktığı o soğuk gölgede yaşamaya devam eder. Yas her zaman somut bir kayıpla başlamaz; kimi zaman bir insanı henüz kaybetmeden, o gidişin ihtimalinde bile sızı kendini gösterir. Çünkü yas yalnızca ölümle ilgili değildir. Bazen hâlâ yaşayan ama artık eskisi gibi dokunamadığın birinin eksikliğidir. Bazen de insan kendi içinde yavaş yavaş eksilen parçalarının yasını tutar. Ve bazı kayıpların mezar taşı yoktur.

Hayat bazı dönemlerde, arka planda sürekli açık kalmış bozuk bir radyo gibi hissettirir. Net değildir, kelimeler seçilmez ama susmaz. Aynı uğultu, aynı belirsizlik, aynı iç gürültüsü sürer. Ve bir süre sonra insan, hayatta kalabilmek için o sesi duymamayı öğrenir. Kendini sessizliğe değil, gürültüye alıştırır. Ortaya çıkan şey huzur değil, gürültüye uyum sağlamış bir yorgunluktur. İnsan bunu çoğu zaman “baş etmek” sanır. Oysa bazı devam edişler yaşamın tam içinden değil, kıyısından olur. Tam içinde değilsindir ama tamamen dışında da değilsindir. Psikoloji literatüründe zaman zaman languishing olarak tanımlanan bu durum, ne tam bir depresyon ne de tam bir iyi oluş halidir; bir tür arada kalmışlık, askıda olma halidir.

İşlevsellik: Dağılmayı Geciktiren Maske

Bir sabah uyanırsın, alarmı kapatır, yataktan kalkarsın ve gün başlar. Ama sanki o bedeni hareket ettiren sen değilsindir. Eller çalışır, kelimeler çıkar, sorumluluklar yerine gelir ama içeride “sen” yok gibidir. İşlev vardır ama his yoktur. Yapılan şeyler sürer ama “ben”, o sahneden yavaşça çekilmiştir. İnsan başlangıçta buna bir isim vermek istemez. Çünkü isim vermek yüzleşmektir; yüzleşmek ise o an için taşınan yükü daha da ağırlaştırır. O yüzden uzun süre sadece mekanik olarak devam edilir.

İşte bu yüksek işlevsellik, o gri dönemlerin en güvenli örtüsüdür. İnsan işlev gösterdiği sürece kimse fazla soru sormaz. Sen de kendine sormazsın. Oysa işlevsellik her zaman güç değildir; yer yer dağılmayı geciktiren, o kaçınılmaz yüzleşmeyi ertelemeyi mümkün kılan bir savunma biçimidir. O örtünün altında yorgunluk katılaşır. Yaşanması ertelenmiş duygular, adı konulamayan kayıplar, yarım kalmış vedalar ve erken başlamış yaslar birikir. İnsan yer yer taşıdığı şeyin ne olduğunu tam ayırt edemez; sadece ağır olduğunu bilir. Ve bu ağırlık her zaman dramatik değildir; çoğu zaman sessizdir.

Kendine Uzaklaşmak ve Kopmama Direnci

Zamanla insan, en çok kendisiyle olan bağını kaybettiğini fark eder. Günler geçer ama insanın içinden geçmez; yalnızca üstünden geçer. Olan biten her şey birikir ama içeride tam bir karşılık bulmaz. Askıda kalmak tam olarak budur. Ne tamamen yok olmak ne de tam anlamıyla var olabilmek. Bir tür yarım görünürlük. İnsan yaşar ama yaşadığını tam hissedemez. Siluet gibi yaşar.

Bazıları bunu unutulmak gibi yaşar. Ama en ağır unutulma, bir başkasının hafızasından silinmek değil; insanın kendi içinde unutulmasıdır. Ne hissettiğini, ne istediğini, canını tam olarak neyin acıttığını kaybetmesidir. Geriye sadece refleksler, görevler ve otomatikleşmiş bir hayat kalır. İnsan, kendi iç hikâyesinin izini kaybeder; ama tamamen yok olmaz, sadece kendine uzaklaşır. Yine de insan devam eder. Çünkü kimi zaman durmak, o belirsizlikle baş başa kalmak devam etmekten daha korkutucu gelir. İlk başlarda bu hareket her zaman bir umut taşımaz; yalnızca dağılmamanın en düşük formudur. Sabit durursa çözüleceğini bildiği için, adeta bir refleksle hareket eder insan. Duygular keskinliğini kaybetmiştir. İnsan bazen yaşadığı için değil, durmayı göze alamadığından adımlarını sürdürür. Ve buna başlangıçta “güç” denmez. Bu yalnızca kopmamış olma halidir; sessiz bir hayatta kalma biçimidir.

Yarından Az Eksilmek

Ama bütün bu askıda kalma halinin içinde bile küçük sızıntılar vardır. Dışarıdan önemsiz görünen ama içeride bir şeyi yerinden oynatan küçük anlar… Bir şarkının bir cümlesi, beklenmedik bir sessizlik, kısa süreli bir hafiflik hissi ya da insanın kendi kendine “biraz daha nefes alabiliyorum” demesi. Bunlar büyük dönüşümler değildir. İnsan bir sabah tamamen iyileşmiş olarak uyanmaz. Ama aslında iyileşme dediğimiz şey zaten büyük bir kırılma değil, küçük bir taşıma biçimidir: bugünü dünden biraz daha az eksilerek geçirmek.

Zamanla, o kaçtığımız adımların ötesine geçip yaşadığımız şeye bir isim koyabilmek, acıyı tanıyabilmek ve bu mekanik akışın içinde kendimize biraz şefkat gösterebilmek, askıda kalma halinden yere daha sağlam basmanın ilk adımı olur. Ancak o zaman, yalnızca dağılmamak için attığımız o zoraki adımlar, bizi hayata yeniden bağlayan küçük köprülere dönüşmeye başlar. Çünkü bazı dönemler çözülmek için değil, taşınmak için yaşanır.

Ve belki de en insani gerçek şudur: Bazı anlamlar hemen gelmez. Bazı düğümler tamamen çözülmez. Ama her şeye rağmen devam etmek, ihtimallere açık kalmaktır. İnsan, bugün hissettiği şeyin sonsuza kadar aynı kalacağını gerçekten bilemez. Bazen değişen şey hayatın kendisi değil, ona bakabildiğimiz yerdir. Bazen hiçbir mucize olmaz; sadece yük biraz hafifler, nefes biraz derinleşir ve insan fark etmeden bir adım daha atar. Ve o yükü taşırken atılan her küçük adım, insanı hayata yavaşça yeniden bağlar.

Şimdi sadece derin bir nefes alın. Buradasınız.

Oysa Clive’de anılar tutunamıyor, her deneyim saniyeler içinde dağılıyordu. Buna rağmen varlık hissi bütünüyle silinmemişti. Çünkü benlik tek bir anıda saklanmaz; öz-farkındalık ve duygusal süreklilikle sürer. Bu durum, benliğin yalnızca hatıralarla değil, kurulan bağlarla da devam ettiğini gösterir. Eğer insan yalnızca hafızasından ibaretse, Clive artık “biri” olmamalıydı. Oysa hâlâ oradaydı ve bu boşlukta biri daha vardı; Deborah Wearing. Eşi her odaya girdiğinde Clive, ayağa fırlayıp karısına sarılır; “Seni ne zamandır görmedim!” der ve hemen ekler; ‘‘Çok güzelsin!’’ Beş dakika sonra aynı yoğunluk yeniden yaşanır; çünkü az önce olanlar silinmiştir. Belki de insanı ayakta tutan her zaman hafıza değildir. Clive geçmişini unutmuştu, ama tutkusu hâlâ canlıydı; çünkü hayatını ritimle bağlamıştı.

Parçalanmış Bir Dünya

Yıl 1943. II. Dünya Savaşı. Bir asker olan Lev Alexandrovich Zasetsky, cephede başından vuruldu. Kurşun beynin; görme, okuma ve mekansal algılarını yöneten sol parietal-oksipital bölgesini parçalamıştı. Yani savaştan uyandığında dünya yıkılmamıştı ama onun dünyası paramparça olmuştu. Aslında sağ tarafı hâlâ işliyordu; kolu, bacağı, kasları çalışıyordu. Ancak beyninin aldığı hasar nedeniyle sağ tarafını hissedemiyor, göremiyor ve ona aitmiş gibi deneyimleyemiyordu. Nesneleri parçalar hâlinde algılıyor, onları anlamlı bütünlere dönüştüremiyordu. Örneğin “Kalem” sözcüğünü okuyabiliyor ama zihninde o nesnenin tamamını canlandıramıyordu ve bu durum kimi zaman görsel agnozi (nesneyi görüp tanıyamama) ile aleksi (okuma bozukluğu) belirtileriyle birlikte ilerleyebiliyordu. Bu tablo nöropsikoloji de uzaysal ihmal olarak adlandırılmaktadır; Bedenin ya da dünyanın bir yarısının zihinsel farkındalığın dışına düşmesi gibi… Lev artık sağlıklı bir bedenin içinde, parçalanmış bir bilinçle yaşamaya mahkûmdu. Yine de hafızası tamamen kaybolmamıştı; geçmişinden izler vardı ve onlara ulaşmak kırık cam parçalarını birleştirmek kadar zordu. Çoğu insan bu noktada vazgeçerdi ama o vazgeçmedi. Yirmi yıl boyunca günlük tuttu, harfleri tıpkı bir çocuk gibi yeniden öğrendi ve bazen bir sayfa günlerce sürmesine rağmen yazdı. Çünkü kimliğini kaybetmek istemiyordu. Onun hikâyesini dünyaya taşıyan nöropsikolog Alexander Luria, bu mücadeleyi The Man with a Shattered World kitabında anlattı (Kaczmarek et al., 2003). Parçalanmış dünyasına rağmen Lev, tüm benliğiyle ayaktaydı ve yıllar süren günlüklerinden birine yazdığı sözler, kendi parçalanışının acısını gözler önüne seriyordu; “Keşke savaş hiç olmasaydı…”

Ben Dediğimiz

Kendimizi yaşantılarımızla bağladığımız hikayelerimizle tanımlarız; “Ben buyum çünkü bunları yaşadım.’’ Fakat hikaye her zaman için kırılgandır. Basit bir travma, enfeksiyon veya tek bir virüs bile dağılmamıza yeter. Clive ve Lev’ de tam manasıyla parçalanmıştı. Peki her şey parçalandığında geriye ne kalır? Clive zamanı, Lev ise algısal bütünlüğünü kaybetmişti. Buna rağmen insan yalnızca hatırlayan bir varlık değildir. Tüm zihni dağılmış olsa da hâlâ “ben” diyebilir. Hafıza kırılabilir, dil dağılabilir, mekân çökebilir; ama direnç varsa insan hala orada yaşamaya devam eder. Bu yüzden bu iki vakanın bize öğrettiği en sarsıcı gerçek; Zihnin parçalandığında değil ancak direnme iradesi sustuğunda insanın kaybolacağıdır. Peki direnç neye tutunur?

Boşlukta direnilmez. Hiçliğe karşı savaşılmaz. Direnç tek başına ayakta kalmaz. Bir şeye yönelir. Lev de Clive da farklı şekillerde yıllarca günlük tuttular, hayatlarını anlattılar. Çünkü o satırlarda dünyaya tutunmaya çalışan bağlar vardı, anlatacakları hikayeleri. Hikâyemiz; bizlere kim olduğumuzu anlatır ama bağlarımız; kim olarak kalacağımızı belirler. Hafıza bu durumda süreklilik sağlayabilir ancak kalıcılığı bağlarımız sağlar. Bu yüzden tüm yaşadıklarımız ve yaşayacaklarımız bir günde kaybolabilir ancak bir yüz gördüğümüzde içimiz hâlâ kıpırdıyorsa, bir dokunuş tanıdık geliyorsa, insan orada yaşamaya devam eder. Bu yüzden; Eğer bir gün insanlığımızı korumak zorunda kalırsak, onu anılarımızda değil; tuttuğumuz ellerde aramalıyız. Çünkü her şeyimizle dağılabiliriz ama bağlarımız da koparsa, benliğimizin son kalesi düşer, Belki de benliğimiz anılarımızda değil; birbirimize ve kendimize olan bağlarımızda saklıdır.

KAYNAKÇA

Kaczmarek, B. L. J., Code, C., & Wallesch, C.W. (2003). The fractionation of mental life: Luria’s study of Lieutenant Zasetsky. In C. Code, C.W. Wallesch, Y. Joanette & A. R. Lacours (Eds.), Classic cases in neuropsychology: Volume II (pp. xx–xx). Psychology Press Cavaco, S., Feinstein, J. S., van Twillert, H., & Tranel, D. (2012). Musical memory in a patient with severe anterograde amnesia. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 34(2), 193–211. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3919540/ McComas, A. J. (2022). Clive Wearing and Henry Molaison reconsidered. In Aranzio’s seahorse and the search for memory and consciousness (pp. 261–266). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780192868244.003.0040 Sacks, O. (2007, September 24). The Abyss: Music and amnesia. The New Yorker. https://www.newyorker.com/magazine/2007/09/24/the-abyss

Tehlike Algısı

İnsan zihni belirsizlik karşısında hızlı karar verebilmek için bilişsel kestirme yolları kullanır (Kahneman, 2011). Bu mekanizmalar çoğu günlük durumda işlevseldir; her sabah aynı güzergâhı seçmek veya daha önce memnun kaldığımız bir hizmete yönelmek gibi kararlar zihinsel yükü azaltır böylelikle en basit tercihler için uzun analizlere gerek kalmaz. Ancak bu pratik düşünme biçimi, risk değerlendirmesi söz konusu olduğunda sistematik algı hatalarına yol açabilir.

Bilişsel Yanılgılar: Hata Değil, Alışkanlık

Bilişsel yanılgılar, beynin bilgiyi hızlı işleyebilmek için otomatik olarak kullandığı düşünme alışkanlıklarıdır (Tversky & Kahneman, 1974). Bunlar bilinçli hatalar değil, zihnin karmaşık durumlarla başa çıkma yoludur. Zihin, rahatsız edici çelişkilerle karşılaştığında bu yollarla kendini dengede tutmaya çalışır. Bu nedenle günlük hayatta rahatsızlık hissi çoğu zaman hızlı ve “mantıklı” açıklamalarla bastırılır. Ancak bu açıklamalar riski ortadan kaldırmaz; sadece fark edilmesini geciktirir.

Suç psikolojisi bağlamında adli vakalarda sıkça karşılaşılan yanılgılar şunlardır:

“Tanıdığım insan Bana Zarar Vermez”

Tanıdıklık Yanılgısı: Tanıdık kişi ve durumlara daha fazla güven atfetme eğilimi, bireyin güven duygusunu davranıştan çok ilişki yakınlığına dayandırmasına neden olur (Zhou, Vohs & Baumeister, 2009). Güncel suç istatistikleri, ağır suçların önemli bir kısmının mağdurun önceden tanıdığı kişiler tarafından işlendiğini göstermektedir (UNODC, 2023). Buna rağmen zihin, şüpheli davranışları; “abartıyorumdur” diye bastırma, “bizi tanıyor”, “bize yabancı değil” ya da rahatsızlık hissinin “ayıp olur” gerekçesiyle görmezden gelme eğilimindedir.

“Bu Benim Başıma Gelmez”

Karşılaştırmalı İyimserlik Yanılgısı: Olumsuz olayların kişinin başına gelme ihtimalini olduğundan düşük değerlendirme eğilimi yanılgısıdır (Sharot, 2011). “Bana olmaz” düşüncesi kaygıyı geçici olarak azaltır; ancak aynı zamanda riski artırarak bireylerin mağduriyet olma olasılıklarını olduğundan daha düşük algılamalarına neden olur. Bu yanılgı; tanımadığı bir bağlantıya tıklamayı güvenli görmek, duygusal ilişkilerde manipülatif davranışları önemsememek ya da dolandırıcılık uyarılarını “başkalarının başına gelir” diye geçiştirmek gibi günlük durumlarda belirginleşir.

Tehlikenin Sessiz Sinyalleri

Normalite Yanılgısı: Modern suç psikolojisi, büyük ihlallerden önce çoğu zaman küçük rahatsızlık sinyallerinin bulunduğunu göstermektedir. Ancak normalite yanılgısı, bu sinyallerin zamanla alışıldık hâle gelmesine yol açar; tekrar eden sınır ihlalleri olağan kabul edilir ve zihin tehlikeyi değerlendirmek yerine onu açıklamayı tercih eder. İlk başta rahatsız eden davranışlar zamanla normalleşir: Küçük aşağılamaların şaka sayılması, sınırların yavaş yavaş aşılmasına alışılması, duygusal olarak görmezden gelinmenin normal kabul edilmesi ya da etik dışı davranışların “büyütülecek bir şey değil” benzeri düşünce ve davranış kalıplarıyla normalleştirilmesi olarak görünebilir. Bu örneklerin ortak noktası, tehlikenin inkâr edilmesi değil; açıklanarak zihinsel olarak tolere edilir hâle getirilmesidir.

Küçük Sinyallerin Gücü

Risk psikolojisi, tehlikenin çoğu zaman ani kırılmalarla değil, tekrar eden küçük rahatsızlıklarla kendini gösterdiğini ortaya koyar (Vaughan, 1996). Zihin bu sinyalleri açıklayarak belirsizliği azaltır; fakat bu rahatlama, riski ortadan kaldırmaz, yalnızca görünmez kılar; normalleştirir. İşte asıl tehlike de tam olarak burada başlar. Bu nedenle önemli olan, suç davranışlarından önce, gündelik hayatta bu küçük sinyaller karşısında zihnin nasıl devreye girdiğini fark edebilmektir. Bu nedenle büyük analizlerden önce, küçük farkındalık müdahaleleri daha koruyucu olabilir.

İlk Rahatsızlık Hissini Bastırmamak

Günlük hayatta tehlike, çoğu zaman travmatik bir biçimde ortaya çıkmaz; bir sohbetin tonundaki hafif bir tutarsızlık, küçük bir sınır ihlali veya yalnızca “içime sinmedi” hissiyle kendini gösterebilir. Zihin bu sinyalleri genellikle “abartıyorumdur” ya da “kötü niyet yoktur” gibi açıklamalarla hızla bastırma eğilimindedir. Farkındalık temelli psikolojik yaklaşımlarda önerilen, rahatsızlık hissini hemen bir sonuca bağlamak yerine kısa bir süre gözlemlemektir; çünkü risk çoğu zaman tek bir olaydan değil, tekrar eden küçük uyumsuzluklardan anlaşılır. Bu noktada şu soruyu sormak yeterli olabilir: “Bu his tek seferlik mi, yoksa zaman içinde tekrar ediyor mu?”

Tanıdık Olmanın Güvenli Anlamına Gelmediğini Hatırlamak

Birçok risk değerlendirmesi hatası, tehlikeyi yalnızca “yabancı” olana atfetmekten kaynaklanır. Oysa tanıdık ilişkilerde sınırlar daha kolay ihlal edilir; çünkü güven, sorgulanmadan varsayım hâline gelir. Bu durum özellikle iş, aile ve duygusal ilişkilerde belirgindir. Buradaki psikolojik müdahale, güveni reddetmek değil; güvenin kişilere değil, davranışlara dayalı bir süreç olduğunu hatırlamaktır. Bir durumu değerlendirirken şunu denemek yardımcı olabilir: “Bunu yapan kişi kim?” yerine “Bu davranış bende ne hissettiriyor?”

İlk Yargıdan Sonra Bilinçli Bir Duraklama

Modern psikoloji, sağlıklı değerlendirmenin çoğu zaman ilk yargıdan hemen sonra verilen kısa bir duraklamayla mümkün olduğunu gösterir. Bu duraklama, otomatik düşünceden bilinçli değerlendirmeye geçiş sağlar. Amaç, her kararı uzun analizlerle zorlaştırmak değil; önemli anlarda zihne ikinci bir bakış fırsatı tanımaktır. Hızlı yargıdan sonra kendinize sorun: “Bunu başkası söyleseydi ne düşünürdüm?”

Açıklamaların Rahatlatıcı mı, Aydınlatıcı mı Olduğunu Sorgulamak

Zihin belirsizliği sevmez. Rahatsız edici durumlarda, olan biteni hızla açıklamak ister. Ancak bazı açıklamalar gerçeği anlamaya değil, yalnızca zihinsel rahatlamayı amaçlar. “Yanlış anlamışımdır”, “Büyütülecek bir şey yok” gibi düşünceler çoğu zaman yatıştırıcıdır; ancak her zaman aydınlatıcı değildir. Psikolojik farkındalık burada, açıklamanın işlevini sorgulamayı önerir. Eğer bir açıklama davranışı daha iyi anlamamıza yardımcı olmuyorsa, yalnızca kaygıyı bastırıyor olabilir. Kendinize şunu sormak fark yaratır: “Bu açıklama durumu netleştiriyor mu, yoksa sadece beni rahatlatıyor mu?”

Farkındalıkla Hareket Etmek

Tehlike çoğu zaman saklanmaz, apaçık gözümüzün önündedir ancak sorun riski fark etmemek değil; fark edildiği hâlde açıklayıp geçmektir. Bu yüzden tehlikeyi yanlış yerde ararız: uzakta, yabancı olanda, sıra dışı olanda. Oysa tehlike, çoğu zaman gündelik hayatın içindedir. Güvende kalmak daha şüpheci olmakla değil, zihnin neyi ne zaman normalleştirdiğini fark edebilmekle başlar. Tehlikeyi doğru değerlendirmek bir içgüdü değil; öğrenilebilen ve geliştirilebilen bir zihinsel beceridir. Çünkü tehlike saklanmıyor; biz onu yanlış yerde arıyoruz.

Kaynakça

Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131.

Zhou, X., Vohs, K. D., & Baumeister, R. F. (2009). The symbolic power of wealth: Money as cue, motivator, and regulator. Journal of Personality and Social Psychology, 97(5), 765–781.

United Nations Office on Drugs and Crime. (2023). Global study on homicide. United Nations.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

Thompson, W. C., & Scurich, N. (2019). Cognitive bias in forensic science. Forensic Science International, 297, 101–107.

Van Prooijen, J.-W. (2018). The Psychology of Conspiracy Theories. Routledge.

De Becker, G. (1997). The Gift of Fear.

Felson & Clarke (2010). Routine Activities Theory.

Sharot, T. (2011). The optimism bias.

Vaughan (1996). The Challenger Launch Decision.