Bazen ne yapmanız gerektiğini bilirsiniz. Hatta yapmak da istersiniz. Günlerdir ertelediğiniz bir telefon görüşmesi, cevap vermeniz gereken bir mesaj ya da almanız gereken bir karar vardır. Sürekli aklınızın bir köşesinde durur ve yapmadıkça rahatsız eder. Buna rağmen bir türlü harekete geçemezsiniz. Üstelik çoğu zaman bunun neden bu kadar zor geldiğini siz de tam olarak açıklayamazsınız.

Bir süre sonra kendinizi sorgulamaya başlarsınız. “Neden bu kadar zorlanıyorum?”, “Neden yapamıyorum?” ya da “Neden herkes yapabiliyor da ben yapamıyorum?” gibi sorular zihninizde dönüp durur.

Oysa bazen sorun sandığımız yerde değildir. Yapmak isteyip yapamamak her zaman isteksizlikten ya da tembellikten kaynaklanmaz. Bazı dönemlerde sinir sistemimiz, uzun süredir devam eden stres, kaygı ya da duygusal yüklerle baş etmeye çalışıyor olabilir.

Sinir Sisteminin Önceliği Güvende Kalmaktır

Günlük hayatta çoğu zaman davranışlarımızın bilinçli seçimlerimiz tarafından yönlendirildiğini düşünürüz. Ancak beynimizin ve sinir sistemimizin önceliği her zaman üretken olmak ya da hedeflerimize ulaşmak değildir; önceliği güvende kalmaktır.

Bu nedenle tehdit algıladığımızda sinir sistemimiz otomatik olarak devreye girer. Çoğumuz savaşma ve kaçma tepkilerini biliriz. Ancak her zaman savaşmak ya da kaçmak mümkün olmayabilir. İşte böyle durumlarda sinir sistemi başka bir stratejiye başvurabilir: donmak.

Psikolojide buna donma tepkisi ya da freeze (donakalma) tepkisi adı verilir. Bu tepki bir zayıflık değil, sinir sisteminin tehdit karşısında verdiği doğal bir yanıttır.

Donma Tepkisi Her Zaman Dışarıdan Fark Edilmez

Donma tepkisi denildiğinde çoğumuzun aklına korkudan olduğu yerde kalakalan biri gelir. Oysa günlük hayatta çok daha sessiz şekillerde ortaya çıkabilir.

Günlerdir aramanız gereken bir telefon vardır ama bir türlü arayamazsınız. Bir mesaja cevap vermek gözünüzde büyür. Vermeniz gereken bir karar vardır ama ne kadar düşünseniz de netleşemezsiniz.

Aslında yapmak istemediğinizden değil, sanki içinizde görünmeyen bir ağırlık varmış gibidir. Bu yüzden birçok kişi yaşadığı durumu erteleme ya da motivasyon eksikliği olarak yorumlar. Oysa içeride olan biten bundan daha karmaşık olabilir.

Örneğin yeni bir işe başvurmak isteyen biri günlerce CV’sini düzenleyebilir ama “gönder” tuşuna basamaz. Ya da ilişkisinde konuşulması gereken bir konu olduğunu bilir fakat konuşmayı sürekli erteler. Sorun, ne yapacağını bilmemesi değildir; harekete geçmek o anda fazla zorlayıcı hissettiriyor olabilir.

Dışarıdan bakıldığında bunlar küçük şeyler gibi görünebilir. Hatta siz de zaman zaman kendinize “Abartıyor olabilir miyim?” diye sorabilirsiniz. Ama neden bu kadar zorlandığınızı anlamakta güçlük çekersiniz.

Üstelik donma tepkisi yaşayan birçok insan dışarıdan oldukça işlevsel görünür. İşine gider, günlük sorumluluklarını yerine getirir, insanlarla görüşür. Ama içeride sürekli bir sıkışmışlık hissi vardır. Çevrenizdeki insanlar ilerliyor gibi görünürken neden sizin zorlandığınızı anlamak daha da güçleşebilir.

Bazı insanlar bunu el freni çekili bir araba kullanmaya benzetir. Motor çalışıyordur ama bir türlü istediğiniz gibi ilerleyemezsiniz.

“İstiyorum Ama Yapamıyorum”

Donma tepkisinin en zorlayıcı yanlarından biri budur.

Kişi çoğu zaman ne yapması gerektiğini bilir. Hatta yapmak ister. Buna rağmen harekete geçemez.

Bir süre sonra sorun davranışın kendisinden çıkıp kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiye dönüşür.

“Tembelleştim.”

“İradesizim.”

“Neden herkes yapabiliyor da ben yapamıyorum?”

Oysa bazen gördüğümüz şey motivasyon eksikliği değildir. Uzun süre stres altında kalan, sürekli tetikte yaşayan ya da yoğun kaygıyla mücadele eden kişiler, harekete geçmekte zorlanabilir.

Harekete Geçebilmek İçin Önce Güvende Hissetmek Gerekebilir

Çoğu zaman harekete geçmeyi motivasyonla ilişkilendiriyoruz. Ancak sinir sistemi açısından bakıldığında durum biraz daha farklıdır.

Kendimizi tehdit altında hissettiğimizde beynimiz enerjisini öğrenmeye, üretmeye ya da yeni adımlar atmaya değil, güvende kalmaya ayırır. Bu nedenle kişi mantıklı olduğunu bildiği şeyleri yapmakta bile zorlanabilir.

Çünkü çoğu zaman mesele neyi seçtiğimiz değil, neyin güvenli hissettirdiğidir.

Bazen dışarıdan küçük görünen bir adım bile içeride büyük bir risk gibi algılanabilir.

Bu yüzden donma tepkisi yaşayan insanlar çoğu zaman kendilerini daha fazla zorlayarak çözüm bulmaya çalışırlar. Ancak bazı dönemlerde ihtiyaç duyulan şey daha fazla baskı değil, daha fazla güven hissidir.

Sinir sistemi kendisini daha güvende hissetmeye başladığında düşünmek, karar vermek, bağlantı kurmak ve harekete geçmek de genellikle daha mümkün hale gelir.

Belki de çözmeye çalıştığımız şey bir karakter özelliği değil, sinir sistemimizin verdiği bir yanıttır.

Donma Tepkisi İlişkilerde de Görülebilir

Donma tepkisi yalnızca iş hayatında ya da sorumluluklarda görülmez. İlişkilerde de ortaya çıkabilir. Bazı insanlar zorlandıklarında içe kapanır, duygularını ifade etmekte güçlük çeker ya da giderek uzaklaşır. Bu durum her zaman ilgisizlik anlamına gelmez. Bazen yakınlığı tehdit olarak algıladığımızda duygusal olarak yakınlaşmak zorlaşabilir.

Kişi partnerini sevmesine rağmen mesajlara cevap vermeyi erteleyebilir, önemli konuşmalardan kaçınabilir ya da duygusal olarak geri çekilebilir. Dışarıdan ilgisizlik gibi görünen bazı davranışların altında bazen korunmaya çalışan bir tarafımız olabilir. Elbette her geri çekilme donma tepkisi değildir. Ancak bazı durumlarda kişinin yaşadığı şey isteksizlikten çok, yoğun bir yük altında kalan sinir sisteminin verdiği bir yanıt olabilir.

Belki de Sorun İrade Değildir

Yaşadığımız her zorluğu irade eksikliğiyle açıklamaya çalışmak bazen resmi eksik görmemize neden olabilir.

Donma tepkisi yaşayan birçok kişi zamanla kendisini tembel, isteksiz ya da yetersiz olarak değerlendirmeye başlayabilir. Oysa yapmak isteyip yapamamak her zaman irade eksikliğinden kaynaklanmaz.

Uzun süredir devam eden bir sıkışmışlık hissi yaşıyorsak, bunu yalnızca motivasyon eksikliği ya da irade sorunu olarak değerlendirmek yeterli olmayabilir. Bazen yaşadığımız zorluğu anlayabilmek için davranışın kendisine değil, sinir sistemimizin içinde bulunduğu duruma da bakmak gerekir.