Dünyaca ünlü psikolog Albert Bandura tarafından geliştirilen bu kuram, bireylerin normalde sıkı sıkıya bağlı oldukları etik değerleri ve insani hassasiyetleri, belirli bir eylemi gerçekleştirirken nasıl “askıya aldıklarını” açıklıyor. Aslında vicdanımız, bizi topluma aykırı veya zarar verici davranışlardan koruyan harika bir iç denetim mekanizmasıdır. Bir hata yaptığımızda hissettiğimiz o rahatsız edici suçluluk duygusu, bizi yeniden doğru yola sokan bir pusuladır. Ancak suça giden yolda zihin, bu pusulayı bozacak bir dizi bilişsel mekanizma geliştirir. Ahlaki uzaklaşma tam bu kırılma anında başlar; kişi, yaptığı eylemin yanlış olduğunu içten içe bilse bile, zihninde kurduğu kılıflarla bu yanlışı “kabul edilebilir” bir forma sokar.

Bir bireyi suça iten bu süreçte en sık karşılaştığımız yöntem ahlaki gerekçelendirmedir. Burada kişi, işlediği suçu daha yüce bir amaç için yapılmış bir fedakarlık gibi sunar. “Ailemi korumak için çaldım” veya “Toplumun adaleti sağlamadığı yerde adaleti ben sağladım” gibi düşünceler, eylemin suç niteliğini zihinde erozyona uğratır. Suç artık bir kötülük değil, “kaçınılmaz bir görev” halini almıştır.

Bir diğer tehlikeli durak ise sorumluluğun yayılmasıdır. Özellikle grup içinde işlenen suçlarda veya toplumsal yozlaşmanın yoğun olduğu ortamlarda birey, “Sadece ben yapmıyorum ki, herkes yapıyor” düşüncesine sığınır. Sorumluluk bin parçaya bölündüğünde, tek bir kişinin omuzlarına düşen vicdani yük de hafifler. Eğer herkes suçluysa, aslında hiç kimse suçlu değildir! Bu anonimlik duygusu, bireyin etik bariyerlerini hızla yıkar.

Belki de bu sürecin en trajik aşaması, mağdurun insandışılaştırılmasıdır. Bir insanın canını yakabilmek için öncelikle onun bir “insan” olduğu gerçeğini zihinden silmeniz gerekir. Mağdura lakaplar takmak, onu bir “nesne” veya “düşman” olarak kodlamak, failin empati kurma yeteneğini tamamen felç eder. Empati bittiğinde ise şiddet ve suç, artık teknik bir işlem kadar soğuk ve kolay hale gelir.

Suç psikolojisine bu pencereden baktığımızda, suçun sadece patolojik bir hastalıktan ibaret olmadığını net bir şekilde görürüz. Bu, aslında rasyonel gibi görünen bir karar verme sürecidir. Kişi suç işleme kararını verirken sadece dışsal bir ödülün (para, güç, intikam) peşinde değildir; aynı zamanda bu ödülü alırken kendi zihnindeki “iyi insan” imajını da korumaya çalışır. Ahlaki uzaklaşma, bireye hem suç işleme özgürlüğü hem de geceleri yastığa başını rahat koyma lüksü tanır.

Bu zihinsel süreçlerin farkına varmak, suçun önlenmesinde sadece cezai yaptırımların veya hapishanelerin yeterli olmadığını bize kanıtlıyor. Toplumsal bazda empati yeteneğinin güçlendirilmesi, bireylerin kendi zihinsel çarpıtmalarıyla yüzleştirilmesi ve ahlaki sorumluluğun kişiselleştirilmesi, o karanlık dehlizlere giden yolu kapatmanın tek gerçek yoludur.

Kısacası, vicdanın sessiz istifası bir gecede gerçekleşen bir olay değildir. Küçük tavizler, küçük rasyonalizasyonlar ve ardından gelen büyük ahlaki kopuşlar… Suç psikolojisini anlamak, aslında kendi zihnimizin savunma mekanizmalarını anlamaktır. Belki de hayatta korkmamız gereken şey, dışarıdaki o “görünmez suçlular”dan ziyade; kendi zihnimizin yanlış bir eylemi haklı çıkarmak için sergilediği o kusursuz ve ürkütücü yaratıcılıktır.