Sohbet botlarının kullanım amaçları ve işlevleri bilgi sağlama, veri toplama, günlük görevlerin planlanmasıyla kişisel asistanlık, kodlama, araştırma gibi işlevleri olsa da artık çoğumuz bu işlevlerden daha farklı bir amaçla kullanır olduk. Son zamanlarda kişilerin romantik ilişkilerde yaşadığı sorunlar için danışılan bir kaynak haline gelmiştir. Ayrıca sıklıkla rüya yorumları ve yaşam tavsiyeleri için bir akıl hocası gibi kullanılmaktadır. Yapay zekanın önceki anlatılanlara ve komut verenin iletişim diline göre kendini sürekli güncellemesiyle kişilerin bu uygulamalarla arkadaşlık, hatta ilişki kurdukları bilinmektedir. Bununla birlikte kişilerin sosyal izolasyon yaşamaları, uyarandan ve etkileşimden yoksun kalmaları da kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu sürecin ilerlemesiyle ruhsal problemlerin artabileceğini de söylemek oldukça yerinde olacaktır.

İnsan sosyal bir varlıktır ve varlığını sürdürebilmek için diğer insanlarla iletişim ve ilişki kurmaya ihtiyaç duyar. İnsan olmak birçok ihtiyacı da beraberinde getirir. Bu ihtiyaçlar; ait olma, sevilme, korku ve yalnızlığı azaltma, ırkın devamlılığını sağlama, fiziksel ve sosyal ihtiyaçlar olarak sıralanabilir. Bu ihtiyaçların giderilmesi ise yalnızca bir diğeriyle kurulan ilişkiyle mümkündür. İlişki içerisindeki iletişim ise iki yönlüdür. Peki, nasıl oldu da insanlar yapay zekayla ilişki kurmaya başladılar? Bunu açıklamadan önce bağlanma stilleriyle ilgili bilgi vermek yerinde olacaktır.

Bağlanma ve Bağlanma Stilleri

Bakım veren (anne) ve çocuk arasında kurulan ilişkiye bağlanma adı verilir. Bu nedenle psikanalitik yaklaşıma göre tüm ilişkilerimiz ve ilişki kurma biçimlerimiz ilk kurduğumuz ilişkinin izlerini taşır ve benzer şekilde devam eder. Yenidoğan, ebeveyninden sevilme, korunma, rahatlatılma, yakınlaşma ve duyguların düzenlenmesi gibi ihtiyaçların karşılanmasını bekler. Ebeveynin bu isteklere karşı verdiği yanıtlar bizim bağlanma modelimizi oluşturur. Bu modelin oluşma süreci yaşamımızın ilk 3 senesine tekabül eder. Bağlanma, güvenli ve güvensiz bağlanma olarak ikiye ayrılır. Güvensiz bağlanma ise kaygılı, kaçıngan ve kaygılı/kaçıngan bağlanma olmak üzere kendi içinde üçe ayrılır.

Güvenli Bağlanma: Annenin bebeğin tüm ihtiyaçlarını duyarlılıkla karşıladığı durumlarda gelişen bağlanma biçimidir. Bu istenen bir bağlanma şeklidir. Güvenli bağlanan kişiler, özgüveni yüksek, stresle baş etmekte yetkin, duygularını ifade edebilen, düzenleyebilen, iletişimi başlatabilen ve ilişkilerinde doyum sağlayabilen kişilerdir.

Güvensiz Bağlanma: Eğer bakım veren bebek için her an ulaşılabilir bir noktada değilse ve bebeğe stres anında gerekli rahatlamayı sağlayamazsa o zaman bebek anneyle ilişkisini yeniden düzenler ve bu duruma uyum sağlar. Böylece anneyle ilişkisinde yakınlık kurmaz ya da bu yakınlıktan kaçar. Çünkü yakınlık acı vericidir. Bu stresle baş etmek için sağlıklı olmayan davranışlar geliştirir. Bu nedenle güvensiz bağlanan kişiler sosyal, duygusal ve psikolojik problemlere yatkındırlar. Bu kişilerin hayal kırıklığına karşı toleransları oldukça azdır, fevri davranışlar sergilerler, öfke duygusunu yoğun yaşarlar, riskli davranışlara yönelim fazladır, özgüvenleri düşüktür, benlik saygısı azdır, değersizlik duyguları yoğundur ve kontrol edici davranışlar geliştirirler. Stresle baş etmekte, problem çözmede zorlanırlar. İlişki kurmakta ve bu ilişkiyi sürdürmekte zorluk yaşarlar. Bu nedenle bu kişiler ilişkilerini kısa süreli tutabilir ve uzun süreli ilişkiden kaçınabilirler. İlişkide fevri veya kararsız davranışlar sergileyerek ilişkiden ya da partnerden bir garanti bekleyebilirler.

Yapay Zeka ve Duygusal İlişkiler

İlişki emek, çaba ve karşılıklı güveni gerektirir. Ayrıca hiçbir ilişki mütemadiyen aynı biçimde devam etmez. Her zaman iniş çıkışları ve hayal kırıklıklarını içinde barındırır. Halbuki yapay zekayla kurulmaya çalışılan ilişki bundan çok farklıdır.

İlişki kurmakta ve bu ilişkiyi sürdürmekte zorluk yaşayan kişiler için sanal ortam oldukça güvenlidir. Çünkü orada hayal kırıklıklarına ve duygusal çalkantılara yer yoktur. Bu sohbet botu sorulan sorulara genellikle veri tabanındaki bilgileri tarayarak cevap verdiği için cevaplar duygulardan izoledir. Her şey belli bir algoritmaya göre devam eder. Bu durum kişiyi ilişkinin acı verme ihtimalinden korumuş olur. Halbuki bu durum zamanla daha büyük bir soruna neden olabilir. Buradaki iletişim tek taraflıdır, kullanıcı sohbeti başlatır, yönlendirir ya da sonlandırır. Yani her şey kullanıcının kontrolünde ilerler. Sosyal ilişkide ise iletişim çift yönlüdür ve akışında ilerler. Sohbet botları sizin kullandığınız kelimeler ve üsluba göre güncellenir. Böylece kişi sanki tek bir zihinden hareket ediyormuşçasına hissedebilir ve bu durum kişiye sanal bir güven ortamı oluşturabilir. Aynı zamanda sorulan sorulara tüm yanıtları veri tabanından tarayarak sunduğu için yanılma payı azdır. Bu da kişinin gözünde yapay zekayı tüm güçlü ve yenilmez bir araç olarak görmesine neden olabilir. Ayrıca yapay zekanın her duruma uygun bir yanıt vermesi kişilerin karar verme sorumluluğunu üstünden atmasına neden olabilir. Kişinin hayatıyla ilgili tüm konularda kararı yapay zekaya bırakması kişiyi kendinden uzaklaştırabilir.

Birçok kişi terapi desteği almak istese de bu durum neredeyse imkansızdır. Yapay zeka kişilere danıştıkları sorunlarla ilgili güncel bilgileri sunsa da aslolan duygulardır. Duyguların ele alınmadığı ve işlenmediği noktada süreç kısır kalır. Çünkü terapi temas demektir ve özünde ilişkiyi barındırır. Bir ilişkide her zaman çatışma ve eksikler yaşanabilir. Çünkü hayata temas etmek tam da böyle bir durumdur. Kişi bu sayede yaşadığını hisseder.

SONUÇ

Yapay zekayla sağlıksız ilişki kurmaya çalışan kişilerin genellikle güvensiz bağlanma yaşayan bireyler olduğu söylenebilir. Yapay zekayla bir sohbet içinde olmak rahat ve güvende hissettirebilir. Fakat bu güven kısa sürelidir. Çünkü kişi zamanla yalnızlaşmaya başlar. Bu durum kişiyi belli başlı psikolojik problemlerle karşı karşıya getirebilir. Bu nedenle yapay zekayı yalnızlığı gidermek için kullanmaktan ziyade amacına uygun bir şekilde kullanılması yerinde olacaktır.

Kaynakça
Bowlby, J. (2012). Bağlanma. (T. V. Soylu, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık
Doksat, N. ve Ciftci, A. (2016). Bağlanma ve Yaşam. Arşiv Tarama Dergisi, 25(4):489–501

Stres, organizmanın içeriden ya da dışarıdan gelen tehditlere karşı vücut tarafından oluşturulan duygusal, fiziksel ve zihinsel bir tepkidir. Yoğun stres altında vücudumuz savaş-kaç yanıtını oluşturur. Bunun için ise bedenin enerji kaynaklarını harekete geçirmeye yardımcı olur ve stres durumunda sempatik sinir sistemi devreye girer. Sempatik sinir sistemi devreye girdiğinde bedeni savaş-kaç yanıtına hazırlar.

• Tehlike anında daha iyi görebilmek için göz bebekleri büyür.
• Oksijenin hızlı dağıtımı için kalp hızı artar ve oksijenin daha sağlıklı bir şekilde dağılabilmesi için solunum yolu kasları gevşer.
• Vücuda enerji sağlayabilmek için glikoz üretimi artarak kan şekeri yükselir.
• Enerjiyi tehlikeli durumla baş etmeye yönlendirmek için kaslara kan akışı artar; sindirim yavaşlar.
• Ter üretimi artar ve tüylerin diken diken olma durumu yaşanır.

Savaş-Kaç Yanıtı ve Stresin Biyolojisi

Stresin bedensel etkilerini açıklamaya devam etmeden önce vücudun savaş-kaç yanıtıyla ilgili bilgi vermek yerinde olacaktır. İnsanoğlu kaygı, korku gibi duygularla evrimleşmiştir. Bu duygular ilk insanlar için de hayati önem taşımaktadır. İlk insanlar vahşi hayvanlar veya düşmanlar gibi tehditler karşısında savaş-kaç yanıtları geliştirmişlerdir. Günümüzde yaşanan tehlikeler daha soyut olsa da insan fizyolojisi ilk insanlarla aynı tepkileri vermektedir.

Stres durumunda savaşma ya da kaçma durumunu kolaylaştırmak için beyin açlık ve cinsel arzudan çok tehdide odaklanır ve bir stres hormonu olarak kortizol salgılanır. Kortizol hormonu metabolizma için çok önemlidir. Beyinden bağışıklık sistemine, kemikten bağırsaklara kadar vücudumuzdaki hemen her dokuyu etkiler. Stres teorisinin kurucusu ünlü endokrinolog Hans Selye, stresin bedenimizde hormonal sistemde böbrek üstü bezlerini; bağışıklık sisteminde dalağı; boyun altı bezi ve lenf bezleriyle birlikte sindirim sisteminde ise bağırsak duvarını ağırlıklı olarak etkilediğini keşfetmiştir.

Stresin Duygusal ve Fiziksel Kaynakları

Stres bizi etkileyen fiziksel bir olay olabileceği gibi duygusal bir olay da olabilir. Depremi yaşamak önemli bir stres kaynağı olduğu gibi kişinin işinden ya da eşinden ayrılması da büyük bir stresör olabilir. Aslolan stres kaynağını beynimizin nasıl yorumladığıdır. Bu yorumlama üzerinde ise çocukluktan itibaren öğrendiklerimiz ve yaşam deneyimlerimiz etkilidir. Bilinçaltına gömülmüş ve ifade edilmemiş duyguların ve süreçlerin varlığı stresin etkilerini daha yüksek düzeye çıkarabilir. Duygular, bağışıklık sistemini ve diğer organları HPA aksı ile doğrudan etkiler. Vücudun stres mekanizmasını oluşturan HPA aksı hipotalamus, hipofiz bezi ve böbrek üstü bezleri tarafından oluşturulur.

Kişiyi tehdit eden bir durum karşısında verilen tepkisel yanıt kalp, akciğerler, iskelet kasları ve beynimizdeki duygu merkezlerini de etkiler. Stres kaynaklarının en belirgin ortak özelliği kişinin yaşamını devam ettirebilmesi için gerekli olan şeyin yok olması ya da yok olma tehdididir. Açlık ya da susuzluk ne kadar ciddi bir stres kaynağı ise sevginin yok olması ya da yok olma ihtimali de çok önemli bir stresördür. Hans Selye en önemli stres kaynaklarının duygusal olanlar olduğunu vurgulamıştır.

Kronik Stres ve Akut Stres

Stres, vücudun dengesini tehdit eden herhangi bir uyarana karşı ortaya çıkan karmaşık biyolojik bir yanıttır. Bu yanıt, organizmanın hayatta kalmasına yardımcı olabilirken, stresin uzun süreli ve yoğun yaşanması durumunda, fizyolojik sistemler üzerinde yıkıcı etkilere neden olabilir.

Stres faktörü akut stres ve kronik stres olmak üzere ikiye ayrılır. Akut stres durumunda şu ana kadar anlatılanlar kısa bir süre içerisinde olur. Yani sempatik sinir sistemi devreye girer, gerekli stres hormonları çalışır, tehlike sonrasında parasempatik sinir sistemi tekrar devreye girer ve denge sağlanmış olur. Akut stres yanıtları ani ve kısa süreli yanıtlardır.

Kronik stres ise kişinin varlığını tehdit eden faktörlerin kontrol edilemediği ya da kaçmanın mümkün olmadığı durumlar olarak ifade edilebilir. Bu durum ise stres mekanizmalarının daha uzun süre aktive olmasını gerektirir. Yapılan araştırmalarda kronik stres mekanizmalarının aktive olması durumunun ciddi ve uzun süreli etkileri olduğu ve bazı hasarlara yol açtığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca gelişen bu hasarların kimisinin kalıcı olduğu bulunmuştur.

Kronik Stresin Bedenimizdeki İzleri

Vücudumuzdaki stres mekanizmalarının uygunsuz bir şekilde harekete geçmesi çeşitli hastalıklara yol açmaktadır:

• Yüksek kan basıncı yüksek tansiyona, kalp ve damar hastalıklarına, kalp krizlerine ve felce neden olabilir.
• Uzun süre stresli bir ortamda yetişen çocuğun büyümesi yavaşlayabilir.
• Kas dokusunda zedelenme reassured levels, steroid diyabet ve kısırlık durumları görülebilir.
• Kroniklik olarak bağışıklık sisteminin durdurulması vücudunu hastalıklara karşı savunmasız bırakır.
• Vücudunda oluşan herhangi bir yarada kendini iyileştirme durumu güç olur.
• Beyin hasarları meydana gelebilir.
• Uzun süreli kortizolün salgılanması bağırsak ülserine, gastrit ve irritabl bağırsak sendromuna neden olabilir.
• Kortizolün uzun süreli salgılanması kemik erimesine neden olabilirken çeşitli kırıkların yaşanma ihtimalini de artırabilir.

Sonuç

Stres, vücudun kısa vadeli adaptasyonu için önemli bir mekanizma olmakla birlikte, kronikleştiğinde fizyolojik sistemleri olumsuz etkileyen. Bu etkiler bireyin genel sağlık durumunu tehdit eder boyutlara ulaşabilir. Stres yönetimi ve psikolojik müdahaleler, bu fiziksel etkilerin azaltılmasında kritik öneme sahiptir.

Öneriler

• Stresle baş etmek için öncelikle sağlıklı beslenmeye dikkat etmek gerekir. Bununla birlikte uyku saatleri yeniden düzenlenmeli, kişi yeterli ve kaliteli bir uyku uyumalıdır.
• Egzersiz stres seviyemizi düşürür; bu nedenle fiziksel aktivitelere hayatımızda alan açmak gerekir.
• Nefes egzersizleri ve meditasyon stresle baş etmeyi kolaylaştırır.
• Fiziksel olaylar kadar duygusal süreçlerin de strese neden olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle kişiler kendi duygularını tanımalı, ifade etmeli ve bu duyguları düzenleme becerisine sahip olmalıdır.
• Yönetilemeyen ve kronikleşen stres durumunda bir ruh sağlığı uzmanından destek alınmalıdır.

Kaynakça

• Carlson, N. (2012). Fizyolojik Psikoloji (Davranışın Nörolojik Temelleri). Nobel Yayınları: Ankara.
• Maté, G. (2024). Vücudunuz Hayır Diyorsa. İletişim Yayınları: İstanbul.
• Mayer, E. A. (2000). The neurobiology of stress and gastrointestinal disease. Gut, 47(6), 861–869.
• McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.
• Selye, H. (1956). The Stress of Life. McGraw-Hill Book Company.

Duygusal zekayı açıklamadan önce duygu kavramını açıklamak yerinde olacaktır. Duygu, belli bir uyaran karşısında ortaya çıkan; his, davranış, itici kuvvet, fizyolojik değişiklikler ve kontrol etme gibi ögelerden oluşur. Beynimizde limbik sistem adı verilen duygusal ve davranışsal cevaplarla ilgili bir kısım bulunmaktadır. Limbik sistemde bulunan ve duygulardan sorumlu olan amigdaladır. Düşünme sürecini yöneten kısım ise neokortekstir ve bunlar arasında sıkı bir bağlantı olduğu bulunmuştur. Göz ve kulaktan gelen uyaranların önce duyguların merkezi olan talamusa ve sonrasında beynimizde duygulardan sorumlu olan merkez amigdalaya ulaştığı bilinmektedir. Bunun sonucunda duygusal zihnin akılcı zihinden önce devreye girdiği bulgusuna ulaşılmıştır. Yani dışarıdan gelen bilgiler önce beynimizin duygusal kısmına gelir ve burada değerlendirilir. Bu değerlendirmeden sonra ise akılcı zihnin görevli olduğu alana aktarılır. Bu nedenle duygularımız kararlarımızda ve davranışlarımızda çok önemli bir yer taşımaktadırlar.

Akılcı zeka olan IQ ve duygusal zekayı temsil eden EQ, birbiriyle uyum içinde çalışan ve birbirini tamamlayan iki farklı zihin türüdür. Duygu akılcı zihni etkilerken, akılcı zihin ise duyguları şekillendirir. Akılcı zihni, duygulara bağlama ise duygusal zekanın görevidir. IQ bireyin zihinsel fonksiyonlarını değerlendirirken EQ ise bireyin duygusal sentez, tespit ve fonksiyonlarını değerlendirmektedir.

Duygusal Zeka Nedir?

Duygusal zeka kavramı, bireyin kendisinin ve diğerlerinin duygularını anlayabilme, takip edebilme, bunları birbirinden ayırt etme, duyguları değerlendirme ve sorun çözümünde davranışlarına referans alma yeteneği olarak tanımlanır. Duygusal zekanın özünü duyguları yönetebilme becerisi oluşturur. Aynı zamanda bu kavram sabır, zorluklara karşı devam edebilme, azim, umut besleme, içsel motivasyon oluşturma yani kendini harekete geçirebilme gibi özellikleri de içinde barındıran bir yaşam becerisi olarak tanımlanabilir. Duygusal zeka kavramını alt boyutlarıyla kısaca açıklamak yerinde olacaktır. Kendisi hakkında farkındalığı olan kişi ilgi ve yetenekleri hakkında bilgi sahibidir. Bu bilgiye sahip kişi hayatıyla ilgili daha gerçekçi kararlar alır. Kendisinin ve diğerlerinin duygularının farkında olan ve empati yapabilen kişi daha kolay ilişki kurabilir ve bu ilişkileri sürdürebilir. Duygusal zekanın özünü oluşturan stres yönetimi sayesinde kişiler, bir sorun karşısında kendini yatıştırıp o sorunu çözebilirler. Bu sayede kişiler stresin neden olduğu sorunlardan ve problemlerden daha az etkilenir ve süreçlerine odaklanabilirler.

Duyguların kişilerin zekasını zenginleştirdiği ve duygulardan bağımsız düşünülen zekanın eksik kaldığı sonucu zekayla ilgili araştırmaların yeniden başlamasına neden olmuştur. Hayat başarısını ve performansı temsil ettiği düşünülen IQ’nun, son zamanlarda yapılan araştırmalara göre kişinin sosyal hayatta başarılı olması ve yeni bir ortama uyum sağlaması için yeterli olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca yapılan çalışmalarda duyguların rasyonel zekaya doğrudan etki ettiği ve duygusal zeka olmadan IQ’nun kişinin hayat başarısına sadece %4’lük bir etkisi olduğu bulunmuştur. Ayrıca kişinin hayatını idame ettirebilmesi için kuru mantığın yetersiz kaldığı ve duyguların gerekli olduğu sonucuna da ulaşılmıştır. Psikolog Daniel Goleman, özdisiplin, kararlılık ve empati gibi yetkinliklerin hayat başarısını IQ’dan daha çok belirlediğini savunmuştur. Başarısızlık nedenlerimizin sadece IQ ile ilgili olmayabileceği ve duyguların sürece etkisi olduğu unutulmamalıdır. Yaşamın içerisinde dengeli davranışlar sergileyebilmek için akıl ve duygu dengesinin olması gerekir.

Bilişsel zeka 17-20 yaşlarında yükselir, yetişkinlikle sabit kalır ve yaşla azalır. Duygusal zeka ise sabit değildir ve her yaşta geliştirilebilir.

Sonuç

Sadece akademik başarının hayat başarısında yeterli olamayacağı bir gerçektir. Duygusal zeka hayat başarısı için olmazsa olmazdır. Duygusal zekası yüksek kişilerin yaşam tatmini yüksek, ruhsal hastalıklara yakalanma ihtimali daha az, problem çözme becerisi yüksek, stres yönetimi becerisi gelişmiş, hayata daha olumlu bakabilen, kendini ortaya koyabilen bireyler olduğu söylenebilir. Ayrıca bu bireyler diğerleriyle olan ilişkilerinde uyumu yakalayabilen ve dengeli ilişkiler kurabilen kişiler olarak değerlendirilebilirler.

Öneriler

• Kişisel farkındalığınızı artırmak için önce duygularınızın farkında olmanız gerekir. Duyguları tanımak ve onların farkında olmak duygusal zekayı geliştirmenin ilk adımı olabilir.
• Duyguları tanımak kişiler arasındaki ilişkileri de güçlendirir. Kendi duygularınızı tanımak kadar karşınızdaki kişinin duygularının farkına varmak da önemlidir.
• Duygusal olarak dengeyi sağlayabilmek için stresle baş etme becerileri geliştirilmelidir.
• Okullarda duygusal zekanın gelişiminin desteklenmesi için gerekli ortam sağlanmalı ve eğitimler verilmelidir.

Kaynakça

Goleman, D. (2018). Duygusal zeka. İstanbul: Varlık Yayınları.  

Riemer, M. J. (2001). IQ versus EQ: Emotional intelligence and the graduate engineer. 5th Baltic Region Seminar on Engineering Education, UICEE Gdynia, Poland, 17-19 September.

Ergenlik dönemi insan yaşamında bebeklikten sonra en hızlı değişimlerin olduğu dönemdir. Latince kökenli olan ve “yetişkinliğe doğru büyüyen” anlamına gelen ergenlik, çocukluktan yetişkinlike ve bağımsızlaşmaya gidilen, aileyle çatışmaların ve müzakerelerin olduğu bir geçiş dönemidir. Her dönemin ayrı bir önem taşıdığı insan yaşamında ergenlik dönemi biyolojik, psikolojik, zihinsel ve sosyal açıdan büyük ve hızlı değişimlerin yaşanmasıyla ayrı bir önem taşımaktadır.

Ergenlik Dönemleri

Ergenlik dönemi kendi içinde hızlı fizyolojik değişimlerin yaşandığı erken ergenlik dönemi, kimlik arayışının olduğu orta ergenlik dönemi ve çelişkilerin azaldığı geç ergenlik dönemi olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Erken ergenlik döneminde (11-14 yaş) yaşanan hızlı fizyolojik değişimler, ergen bireylerin duygu dünyasını karmaşık, yoğun ve istikrarsız hale getirmektedir. Bu dönemde yaşanan değişimlere erkek ergenler ve kız ergenlerin verdiği tepkiler farklıdır. Erkek ergenler bu dönemi kız ergenlere göre daha rahat atlatırken kız ergenlerde beden imajı üzerinde yaşanan yoğun kaygı düşük özsaygı, depresyon, anksiyete ve yeme bozukluğu riskini arttırmaktadır. Bu fizyolojik ve psikolojik değişimlere uyum sağlamakta güçlük çeken ergenler içsel çatışmalar ve öfke patlamaları yaşayabilir. Bu dönemin en zor yanlarından biri de erken ergenlik döneminde olan bireylerin ailesi ve çevresi tarafından ne tam bir yetişkin ne de çocuk olarak algılanmasıdır. Bu belirsizlik ve beklentiler ergen ve ailesi arasındaki çatışmayı arttırmaktadır. Yapılan bilimsel araştırmalara göre erken olgunlaşan ergenlerin aileleriyle daha fazla çatışma yaşadıkları bulunmuştur. Erken ergenlik döneminde otoriteye baş kaldırı, ebeveynleri sorgulama, artan bağımsızlık hissi ve buna karşın ailenin itaat isteği karmaşa yaratıp aile içi çatışmaların başlamasına neden olmaktadır.

Orta ergenlik dönemi, 15-17 yaşındaki ergenlerin kimlik bulmaya çalıştıkları dönemdir. Artan bağımsızlıkla aileden uzaklaşma, arkadaşların ailelerden önce gelmesi, kız-erkek ilişkilerinin önem kazanması bu dönemin özelliklerindendir. 18-21 yaşı kapsayan geç ergenlik döneminde ise ergen kendi ilgi ve yeteneklerini tanıyarak iş, meslek ve romantik ilişki seçimlerine yönelir. Bu dönemdeki ergen sorunlarla baş etme konusunda daha uyumlu hale gelir. Aileyle çatışmalar ve ailelerin müdahaleci tavırları daha da azalır. Aileyle olan en yoğun tartışmaların erken ergenlik döneminde olduğu ve en yoğun kavgaların anneyle yaşandığı yapılan çalışmalarda belirtilmiştir.

Ergenlik Dönemi Aile İçi İletişim

Ergenlik döneminde sorunlar, süreçler, ilişkiler gittikçe karmaşıklaşır; ergen birey için bu problemler hayatında ilk kez karşılaştığı durumlardır. Bu nedenle ergenlik dönemi kararsızlıkların, kendini ifade etme anlamında zorlukların yaşandığı bir süreçtir. Ergenin fizyolojik, bilişsel, sosyal ve duygusal alanda yaşadığı değişimler; artan bağımsızlık ve özerkleşme ihtiyacı, arkadaşlık ilişkilerinin önem kazanması ebeveynler için süreci oldukça baş edilemez hale getirebilmektedir. Ergen bireylerin benmerkezcilikinin artması, ebeveynlerin düşüncelerine, yaşam tarzlarına ve kurallarına karşı gelmeleri, değişken ruh halleri karşısında ebeveynlerin bu süreçlere anlam verememesi sıklıkla yaşanan sorunlardır. Ebeveynin ergene kurallar konusunda baskıyı arttırması ve onunla adeta bir güç mücadelesine girmesi ilişkileri bozarak iletişimde çatışmayı başlatır. Ergenlerin yaşadığı değişimler, ebeveynlerin kendi süreçleri, anne baba arasındaki ilişki ve aile içinde yaşanan diğer süreçler de bu çatışmalar üzerinde etkili olmaktadır.

Ergenlik dönemi ailedeki sistemin ve düzenin değişmesine yol açar. Bu dönemle birlikte ergen çocuğu olan aileye yeni görevler düşmektedir. Çocukun büyümesiyle beraber sorunların daha da azalacağını varsayan aileler çoğu zaman bu süreçe hazırlıksız yakalanmaktadır. Bu süreci yönetmekte ve yeni bir sisteme geçiş yapmakta zorlanırlar. Bazı ailelerde sınırların belirsiz ya da çok katı olması da ergenin gelişim sürecini olumsuz etkileyebilir. Ergenlik dönemi ayrıca çocuklukta yaşanan çatışmaların yeniden gündeme geldiği bir dönemdir. Yani ergenin nasıl bir çocuk olduğu, nasıl bir çocukluk yaşadığı ergenlik dönemindeki psikolojik süreçler için de belirleyici bir etken olabilir.

Bu dönemde ergenler ve aileleri arasındaki çatışmalar kaçınılmazdır. Sanılanın aksine orta düzeyde yaşanan aile içi çatışmalar ergenlerin psikososyal gelişimlerine olumlu yönde katkı sağlamaktadır. Ergenle aile arasındaki iletişimin sağlıklı bir şekilde yönetilememesi ergenin riskli davranışlara yönelmesine neden olmaktadır ve ruhsal problemler yaşama riskini de arttırmaktadır. Aileyle sağlıklı kurulan ilişkinin ruhsal açıdan koruyucu bir etkisi vardır.

Sonuç olarak, ergenlik dönemi çocukluktan yetişkinlike geçiş sürecinde iniş çıkış ve çatışmalarıyla birlikte uzun bir yolculuktur. Bu nedenle ailelerin ergenlerin kural ihlallerini, gerginliklerini ve çatışmalarını daha sakin bir şekilde karşılamaları gerekmektedir. Yetişkinlike yol alan ergenle iletişim dilinin değişmesi gerekir. Ergen ve aile arasında bir uzlaşma sağlanmalı yeni bir iletişim sistemi oluşturulmalıdır. Ona bir birey olduğu hissettirilmelidir.

Öneriler

• Hem aileler hem de ergenler ergenlik dönemiyle ilgili bilgilendirilmelidir. Psikoeğitimlerin ya da destek gruplarının bu süreçin yönetilmesinde önemli katkısı olacaktır.  
• Ergenler bağımsızlıklarını kazanmak adına aileleriyle güç savaşına girseler de bu süreçi nasıl yöneteceklerini bilememektedir. Ergenler kimlik kazanma sürecinde bir rol model ararlar. Bu nedenle ailelerin ergenler için bir rehber olduğu unutulmamalıdır.  
• Yapılan en büyük yanlışlardan biri de bu dönemde ergenin gönlünü hoş tutmak amacıyla her şeye izin verilmesidir. Bazı aileler ise daha müdahaleci sert bir tavır takınır. Yapılması gereken ergenin yaşadığı süreçin farkında olarak belirli sınırlar dahilinde bireysellikinin gelişmesine izin vermektir.  
• Ergenle ilişki ve iletişim kadar aile içinde kurulan ilişki de oldukça büyük önem taşımakta ve ergenin gelişiminde büyük rol oynamaktadır. Bu nedenle anne-baba arasında sağlıklı bir iletişimin olmasına dikkat edilmelidir.  
• Ailelerin ergenlerle konuşurken onları anladığını ifade eden duygusal ifadelere yer vermeleri ve empatik iletişim kurmaları önem taşımaktadır. Ergen bireylerin içinde bulunduğu duygusal çalkantılı süreçin zamanla durulacağı ve geçici olduğu ebeveyn tarafından hissettirilmelidir. Ayrıca ebeveynin her durumda rehberlik etmek amacıyla onun yanında bulunduğunu ifade etmesi ve güven vermesi gerekmektedir.  
• İletişimle ilgili sorunların artarak devam etmesi durumunda bir ruh sağlığı uzmanından destek alınmalıdır.

KAYNAKÇA

Kulaksızoğlu, A. (2013). Ergenlik Psikolojisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.

Santrock, J. (2012). Ergenlik. Çev: Diğdem Müge Siyez. 14. Basım. Nobel Yayıncılık.

Şahin, Ş., Özçelik, Ç. (2016). Ergenlik Dönemi ve Sosyalleşme. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi, 5(1): 42-49.

Yörükoğlu, A. (2012). Gençlik Çağı. 14. Basım. İstanbul: Özgür Yayınları.