Bilinçli Farkındalık Nedir?

Anda kalmak ya da bilinçli farkındalık, Kabat-Zinn’e göre yaşanan ana yargılamadan ve bilinçli olarak dikkat etmek olarak tanımlanırken; Bishop, geçmiş veya gelecekle ilgili duygu/yaşantılardan bağımsız olarak anın deneyimlerini yaşamak ve kabul etmek olarak tanımlar (Kabat-Zinn, 2003; Bishop vd., 2004). Anda kalmak, öğrenilebilir bir beceri olmasına karşın; günümüzde pek çok insanın deneyimlemesinin güç olduğunu söylememiz mümkün. Özellikle içinde bulunduğumuz yüzyıla bakacak olursak; birçoğumuzun zamanın çok hızlı aktığından şikayet ettiğini duyuyor ve görüyoruz. Şimdi bunun nedenlerinin biraz daha derinine inme zamanı.

Beynimizde Neler Oluyor Olabilir?

Nöropsikoloji uzmanları, bu terimi ele almak istediklerinde; çalışılması gereken konunun bu kadar soyut olmadığını; aslında bahsedilen kavramın algı ile alakalı olduğunu fark etmişlerdir. Fakat yine de konuyu kavramada algı tek başına yardımcı olamazdı, belki de algılarımız deneyimlerimizin ilk basamağı olabilirdi. Nitekim insana zamanın devamlılık hissiyatını veren/hissettiren şey yalnızca algı değil, aynı zamanda “zihinsel varoluş”tur. Bu durum, yaklaşık 30 saniyelik bir zaman diliminde gerçekleşir.  

Zihinsel varoluş, bize meydana gelen olayları bizzat tecrübe ettiğimizi hissettiren temel unsurdur. Wittmann’ın deyimiyle ise “‘ben’in veya insanın kendi öyküsünün şimdisidir.” Wittmann temelde anda kalmak ya da bilinçli farkındalık üzerine çalışmalar yapmamıştır, onun ilgilendiği kavram özgür iradedir; lakin yaptığı çalışmaları bilinçli farkındalıkla ilişkilendirmek de oldukça mümkündür.

Wittmann’ın Deneyi

Örneğin, Wittmann’ın yaptığı bir çalışmada, şimdiki anın nasıl algılandığı üzerine bir deney tasarlanmıştır. Wittmann, düzenli meditasyon yapan bireylerle yapmayanları karşılaştırmak amacıyla, toplamda 38 katılımcıdan oluşan iki ayrı grup oluşturmuştur. Her iki gruptan da, “Necker küpü” olarak bilinen iki boyutlu, algısal olarak muğlak bir şekle bakmaları istenmiştir. Bu çizim, gözlemcinin algısında zaman zaman perspektif değişimi yaratarak farklı yönlerde görülebilen bir küptür.  

Katılımcılardan, bu küpün algıladıkları perspektifi değiştiğinde (yani tersine döndüğünde) bir düğmeye basmaları istenmiştir. Bu tür görevler, bireyin algısal geçişleri deneyimleme sıklığını ölçerek “psikolojik an”ın süresini tahmin etmek için kullanılmaktadır. Perspektifin değişme süresi, bireyin şu anki anı ne kadar uzun veya kısa algıladığını yansıttığı için, bu deneysel bağlamda önemli bir ölçüt olarak değerlendirilir.  

Wittmann’ın bulgularına göre, bireylerin bu tür geçişleri ortalama olarak yaklaşık 4 saniyede bir yaşadığı gözlemlenmiş ve bu süre, şimdiki anın (psikolojik anın) yaklaşık 4 saniye uzunluğunda algılandığına işaret etmiştir (Wittmann, 2015).

Hepimiz Aynı “Anda” Yaşamıyor Olabiliriz

Wittmann’ın elde edilen bulgular, meditasyon yapan grubun iddialarıyla ilk bakışta çelişiyor gibi görünmüştür. Bu yüzden Wittmann, deneye ikinci bir aşama eklemiş ve önemli bir fark daha gözlemlemiştir. Bu aşamada katılımcılardan, Necker küpünü izlerken algıladıkları perspektifi mümkün olduğunca uzun süre korumaya çalışmalarını istemiştir.  

Bu görevde, meditasyon yapan bireylerin algıladıkları perspektifi ortalama 8 saniye boyunca sürdürebildikleri, meditasyon yapmayan grubun ise bu süreyi ortalama 6 saniyede tuttukları tespit edilmiştir (Wittmann, 2015).  

Bu sonuç, meditasyon yapan bireylerin dikkatlerini odakta tutma ve algısal geçişleri bilinçli olarak yavaşlatma konusunda daha başarılı olduklarını göstermektedir. Yani, ilk aşamada her iki grup da benzer sürelerle perspektif değişimi yaşasa da, ikinci aşama dikkat kontrolü ve bilinçli farkındalık düzeyi açısından meditasyon yapan grubun lehine anlamlı bir farklılık ortaya koymuştur.

Bilinçli Farkındalık ve Zaman Algısı

Bu bağlamda Wittmann, meditasyon yapan bireylerin dikkat ve çalışma belleği kapasitelerini ölçen testlerde genellikle daha yüksek puanlar aldıklarını belirtmektedir. Buna ek olarak, “Eğer etrafınızda olup bitenlerin daha çok farkına varırsanız, hem içinde bulunduğunuz anda daha fazla deneyim yaşarsınız hem de belleğinizin içeriği artar” ifadesiyle bilinçli farkındalığın belleği ve zaman algısını nasıl etkileyebileceğine dikkat çekmiştir.  

Bu durum, bireyin zamanın akışını algılama biçimini de değiştirmektedir. Daha fazla deneyim ve artan bilişsel kayıt, zamanın daha dolu ve uzun geçmiş gibi hissedilmesine neden olabilir. Yani, bilinçli farkındalık düzeyinin artması yalnızca dikkat ve bellek süreçlerini değil; aynı zamanda zamanın öznel deneyimini de doğrudan şekillendirmektedir.

Meditasyon Anda Kalmanın Tek Yolu Mu?

Sonuç olarak, meditasyon anda kalmanın tek yolu olmasa da, bu beceriyi geliştirmek için güçlü bir araçtır. Meditasyon uygulayan bireyler, hem içinde bulundukları anı hem de geçmişi daha yavaş ve yoğun bir biçimde deneyimlediklerini ifade ederler. Bu da bize zamanın aslında hızla akmadığını; aksine, biz bilinçli farkındalığımızı kaybedip hayatı otomatik pilotta yaşadığımızda zamanın elimizden kayıp gittiğini hatırlatır.  

Zamanın dizginlerini yeniden elimize almak, bilincimizi şimdiye yöneltmek ve yaşadığımız anı daha derin, daha keyifli bir şekilde hissedebilmek ise tamamen bizim elimizdedir. Ve bu farkındalığa adım atmak için en uygun zaman, her zaman olduğu gibi, tam da şu andır.  

Sevgiyle ve bilimle kalın…

Kaynakça

• Wittmann, M. (2015). Felt time: The psychology of how we perceive time. MIT Press.  
• Wittmann, M., & Schmidt, S. (2014). Mindfulness meditation and the experience of time. Consciousness and Cognition, 31, 86–93.  
• Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.  
• Bishop, S. R., Lau, M., Shapiro, S. L., Carlson, L., Anderson, N. D., & Carmody, J. (2004). Mindfulness: A proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice, 11(3), 230–241.

Beynimizin Yapı Taşları: Nöron Toplulukları

Bir insan beyninde yaklaşık 100 milyar nöron vardır, bunlar tek başlarına da çalışabilirler, lakin asıl olay devre adı verilen daha büyük ve karmaşık birimlerin ortak bir amaç doğrultusunda gruplar halinde çalışmasıdır. Zihnimizde canlandırabilmek için küçük bir giriş yapmak gerekirse, eski zamanlardaki bir dünya haritasını düşünelim, muhtemelen şu anki dünya haritası ile benzeyen ve benzemeyen yerleri olacaktır. Örneğin Roma İmparatorluğu’nun yıkılması, Sovyetler Birliği’nin bozulması vb. gibi. Bunları nöron toplulukları olarak düşünmemiz mümkün, bu bağlamda yeni ortaya çıkmış bir nöron topluluğunun olası diğer çevresel tehditlere karşı alanını kaptırmamak için daha çok savaşması gerekir, tıpkı yeni ortaya çıkmış küçük bir ülkenin ona komşu olan büyük bir devlet tarafından işgal edilmesi yahut edilmemesi gibi. Bu bağlamda eğer nöronlar gerekli desteği alamazlarsa komşu nöronlar tarafından işgal edilebilmeleri olasıdır ama gerekli desteği aldıkları noktada; genişleyebilir ve komşu nöronları işgal eden tarafta da olabilirler.

İşgal Geliyorum Demez

Bunun en güzel örneği, rüya görmemizdir. Evet, rüya görmek. Belki binlerce yıldır tartışıladursun, asıl rüya görmemizin temelinde çok basit evrimsel bir korunma mekanizması yatar. Evrimsel süreçte, elektrik henüz bulunmamışken, sirkadyen ritmimiz (yani biyolojik saatimiz) doğa ile daha uyumlu seyrediyordu, bu bağlamda günümüzün çoğu kısmını da uyuyarak geçiriyorduk çünkü karanlıkta yapılacak pek fazla iş söz konusu değildi. Oksipital lobumuz, yani görme korteksimiz ise her karanlıkla baş başa kaldığında, çevre nöronlar tarafından işgale oldukça müsait bir duruma hazır hale geliyordu. Bu bağlamda beynimiz, görme korteksimizdeki görmemizle ilişkili nöron topluluklarını koruyabilmek için, rüya görmeyi devreye soktu. Rüya görmek onun sınırlarını işgale karşı korumasının en işlevsel yolu olacaktı. Eğer uyurken sadece karanlığa maruz kalan bir sistem olmaya devam etseydi, muhtemelen işitsel ve dokunsal alanlarla ilgili beyin bölgelerimiz çoktan görme alanımızı işgal etmiş olacaktı. “Neden işitsel ve dokunsal alanlar işgal etsin ki?” diye soracak olduğumuzda ise; duyma, koku alma, dokunma gibi duyular zaten uyku halinde de kullanılmaya devam ettiklerinden, işgal onların bölgeleri için çok da olası değildi.

Keza yapılan bir çalışmada, bir grup üniversite öğrencisinin beyin görüntülemesi tekniğiyle görme kortekslerinde bulunan nöron topluluklarının ön ölçümü alındı, daha sonra bu öğrencilerin gözleri bağlandı ve yaklaşık 2 hafta boyunca gözleri bağlı kaldı. Son ölçümlerde duyma, işitme gibi algılardan sorumlu beyin bölgelerinin görme korteksine yaptığı işgaller görüntülenebilir nitelikteydi. Ayrıca bu öğrenciler aynı zamanda gözlerinin kapalı olduğu dönemde Braille (görme engelli bireylerin kullandığı alfabe) alfabesini de öğrenebilmişlerdi. Çünkü dokunsal duyu, görme korteksini işgal etmeye başlamıştı. Göz bantları çıkarıldıktan bir süre sonra tekrardan beyinleri görüntülendiğinde ise görme kortekslerinde bulunan nöron toplulukları gözleri bağlanmadan önceki ile aynı durumdaydı, fakat öğrenciler, Braille alfabesi ile okuyabilme yeteneklerini de kaybetmişlerdi. Çünkü dokunsal duyuları artık gözleri bağlı olduğu süreçteki kadar hassas değildi.

Beyin Adaptasyonu ve Deneyimler

David Eagleman’ın içinde bulunduğu başka bir çalışmada ise, sol perspektifi sağa, sağ perspektifi sola taşıyan bir gözlük tasarlandı. Bu gözlüğün asıl amacı, bebeklerin dünyaya gelmelerinden itibaren dünyayı nasıl algılayıp öğreniyor olabilecekleri hakkında fikirler elde etmekti. Nitekim doğdukları dünya onlar için çok yeniydi. Ama öğrenmeleri de bir o kadar hızlıydı. Keza David’de ilk deneyiminde; gözlüğü halihazırda 2 haftadır takan bir arkadaşıyla pasta yapma yarışmasına katıldığında çok fena çuvallamış, midesi bulanmış, malzemeleri kalıba dökememiştir. Oysaki arkadaşı sanki gözlük yokmuşçasına, pastayı yapabilmiştir. Burada kilit nokta, arkadaşının gözlüğü taktığı zamanla ilgilidir, beynin olası yeni algılama biçimini nöroplastisite sayesinde gerçekleştirmiştir.

Öyleyse bir önceki yazımızda bahsettiğimiz Mike’ı hatırlayalım. Mike görme yetisini küçükken kaybeden profesyonel bir kayakçıydı. Şimdi Mike’ın nasıl görme yetisi yokken kayak yapabildiğini daha iyi anlamış olabiliriz. Lakin 40 yıl sonra görme yetisini yeniden kazandığında yapabildiği çoğu şeyi yapamamaya, öyle ki görme yetisini yeniden kazandıktan sonra düz yürümeyi bile zar zor becerebilen birine dönüşmüştü. Bunun sebebi ise çok basitti; yaşı ilerledikçe beyni esnekliğini kaybetmişti ve onun için yeni olan görme yetisine alışması görme yetisini bebekken kaybedip çocukken geri kazanan biriyle aynı olamayacaktı.

Gerçek Dünyada Beyin Adaptasyonu

Aslında işleri bu kadar zorlaştırmaya da gerek yoktur, bir bisiklet sürdüğünüzü hayal edin lakin direksiyonu sağa kırınca bisiklet sola, sola kırınca da sağa doğru hareket etsin. Muhtemelen ilk denemelerinizde çok zorlanıp, dengenizi kaybedeceksinizdir. Bisiklete alıştığınızı gözlemlemek ise muhtemelen birkaç gününüzü almayacaktır, çok kısa süre içerisinde beyin adaptasyonunu sağladığınızı göreceksinizdir. Bahsedilen şeyler kulağa çılgınca gelse de yine bir önceki yazımızda bahsettiğimiz gibi David Eagleman bunun mümkün olduğunun en güzel örneğini BrainPort ile göstermiştir. Cihaz ilkte baş dönmesi tedavisi için tasarlanan bir denge cihazı olarak geliştirilmiştir. Basitçe anlatmak gerekirse, boyuna takılan bir kontrol ünitesi sayesinde ağzın içine yerleştirilen başka bir aparat dili elektrotlar ile uyarıyor. Dil de beyne kafanın koordinatlarını veriyor; öne arkaya yana eğildiğinde ise cihazın eğim sensörü kafa eğimini tespit ediyor. Öyle ki görme engelli olan Erik Weihenmayer, bu cihaz ile Everest’e tırmanmayı başarabilmiştir.

Tabi ki bahsettiğimiz tüm örneklerde, asıl ana karakterin cihazlardan çok, cihazların verdiği veriyi olması gerektiği işlemleyebilen beyin olduğu es geçilmemelidir. Beyin bunu nöroplastisite sayesinde yapar. Beynin plastisitesi, görmeyen bir bireyin en az gören bir birey kadar iyi yürüyebilmesini, yemek yapabilmesini, kısacası hayatta kalmasını sağlayabilir. Sevgiyle ve bilimle kalın…

Kaynakça

• Eagleman, D. (2014). Beynin Gizli Hayatı. (Çev. Zeynep Arık Tozar). Domingo Yayınları, İstanbul.
• Eagleman, D. (2022). Canlı Devre. (Çev. Zeynep Arık Tozar). Domingo Yayınları, İstanbul.

Sinir Sistemi ve Beyin İşlevi

Aslında hemen hemen her şeyi sinir sistemimize borçluyuz. Sinir sistemi, duyu organlarımızla algıladığımız girdileri (örneğin tenimize dokunan bir ipek kazağı, gün batımı manzarasını, çikolatalı dondurmayı), her duyuya özelleşmiş olarak işlev gören reseptörler ve bunların bağlı olduğu sinirler aracılığıyla beynimize sinyal gönderir. Peki hemen hemen her şey sinirsel bir uyarım sayesinde ise beyin bu bilgilerin nereden geldiğini nasıl anlar ve yorumlar? Öyleyse kör ya da sağır biri de belki görebilir ve işitebilir mi? İşte teknolojinin gelişmesiyle birlikte buna cevabımız EVET!

Çoğumuz koklear ya da retinal implant gibi aygıtları duymuşuzdur. Fakat bu tarz buluşlar söz konusu girdinin yine aynı alıcı organ tarafından yapılmasını sağlamaktadır. Oysaki beyine farklı ve alışılmadık kanallardan da veri aktarılabilmesi mümkündür. Son dönemlerde yapılan çalışmalar, beyine aktarılmasını istediğimiz bilgiyi bir şekilde elektrokimyasal sinyaller ile verebildiğimiz sürece bilginin alınmasının ve işlenmesinin mümkün olabileceğini göstermektedir. Hadi bazı çalışmalara birlikte bakalım.

Sağırlığa Bir Çözüm Olabilir: Neosensory Vest

Sinirbilimci David Eagleman, dünyaya açılan penceremizin bir avuç duyu organımızla algılayabildiklerimizle sınırlı olduğunu söyler. Ayrıca deri gibi hem yüzeysel olarak çok büyük hem de yapısal olarak inanılmaz karmaşık bir bilgisayarımsı malzemedir. David Eagleman buradan yola çıkarak sağır bireylerin duyması için bir yelek geliştirebileceği fikri üzerine düşünmüştür ve başarılı da olmuş gibi görülmektedir. Bir deri ile kulak yapısı elbette aynı yapısal düzeneğe sahip değildir, lakin bizler de duyduğumuz her şeyden anlam çıkaran organizmalar değiliz. Örneğin telefonla konuştuğumuzda duyduğumuz şey konuşmanın anlık kayıtlarıdır, lakin tüm konuşma kayıtları yerine beynimize gönderdiğimiz şey duyduklarımızın sıkıştırılmış bir halidir. İşte bu bağlamda Eagleman, sıkıştırma tekniğinden yararlanarak bu yeleği tasarlamıştır. Yeleği üstüne giyen katılımcılar ilk olarak sesleri deri üstünde oluşan tuhaf titreşimler olarak algılar fakat denemeler arttıkça beyin söz konusu sinyallerin şifrelerini çözümleyip anlamlandırıyor. Doğuştan sağır olan katılımcılar bile, bir süre sonra konuşulan bir ortamda titreşimlere odaklanıp konuşulanları anlayabiliyor. (Topaktaş,2021)

Dille Görmek: BrainPort

Normalde tat alma organı olarak düşündüğümüz dilin üstü yediklerimizin dokusunu anlayabilmemiz için bir sürü doku reseptörleriyle de doludur. Bach-y-Rita ve ekibi katılımcının alnına bir kamera ve diline de küçük bir elektrot ızgarası yerleştirdi. Elektrotlar şekillerin konumuyla uyumlu küçük atımlar üreterek nesnelerin konumu, biçimi, mesafesi ve hareket yönü gibi niteliklerin farkına varılmasını sağlıyor. (Eagleman, 2022)

Var olan Sistemi Güçlendirmek

Henüz yaygın olarak kullanılmayan yukarıda bahsettiğimiz iki araç dışında benzerleri üzerinde de çalışmalar yapılmakta. Hatta var olan duyularımızın işlevini de arttırmaya yönelik bazı cihazlardan bahsetmek mümkün. Örneğin renk körü olan ressam Neil Harbisson başına taktığı, renkleri titreşimlere dönüştüren ve kulağının arkasındaki kemiklere ileten Eyeborg cihazı ile renkleri duyarak ayırt etmeye, hatta öyle ki morötesi ve kızılötesi gibi renkleri de kodlayabilmeye başlamıştır. Ya da yukarıda bahsettiğimiz VEST ile yapılan bir deneyde kokpit verilerinin ve insansız hava araçlarından gelen verilerin pilotlara aktarılması denenmiş ve başarılı olmuştur. Bu bağlamda pilotluk eğitiminde ya da var olan pilotluk becerilerinin geliştirilmesinde de kullanılabilecek bir alet olabilmesi mümkün.

Görmek İstemiyorum!

Yukarıda bahsettiğimiz gelişmeler her zaman insanları mutlu etmeyebilir. Görme yetisini kimyasal bir patlama sonucu küçükken kaybeden Mike May, gelişen teknoloji ile görme yetisini 40 yıllık körlükten sonra geri kazanmıştır. Ama Mike için işler hiç de iyiye gitmemiştir. Görme yetisinin beraberinde getirdiği derinlik algısı, Mike’ın beyni ile adeta dalga geçiyor gibidir. Mike profesyonel bir kayakçı iken, görme yetisini kazandıktan sonra kaymayı becerememiştir. Ağaçlar, çukurlar, ışık oyunları kayak yapmasını bırakın, yürümesini bile zorlaştırır hale getirmiştir. Belki Mike, daha genç yaşta görme yetisini geri kazabilseydi, beyni yeni duruma daha kolay uyum sağlayabilirdi. Ama yaşının da getirisiyle, uyum sağlama yeteneğini de eskisine göre görece kaybetmişti. Bu uyum sağlama yeteneğine de ilerleyen bir yazımızda değinebiliriz.

Sonuç

Sonuç olarak beynimizin kapalı bir kutu olmasına karşın aynı zamanda ona sunduğumuz verileri ne kadar karmaşık ve büyüleyici şekilde işleyip bize geri sunabildiğini gördük. Aslında belki de beynin kapalı bir kutu olması onu açık bir kutu olmasından daha işlevsel yapıyor olabilir. Sevgiyle ve bilimle kalın…

Kaynakça

Eagleman, D. (2022). Canlı devre (Z. Arık Tozar, Trans.). Domingo Yayınları.

Topaktaş, C. E. (Ed.). (2021). Beynimiz nasıl çalışır? Say Yayınları.

]]> https://psychologytimes.com.tr/kapali-bir-kutu-beynimiz/feed/ 0