Psikoloji literatürüne baktığımızda, sınav döneminde yaşanan bu yoğun duygu durumunun çok net karşılıkları vardır. Bunlardan ilki, performans ve kaygı arasındaki ilişkiyi açıklayan ünlü Yerkes-Dodson Kanunudur. Bu kurama göre, bir işi en yüksek verimle yapabilmek için sıfır strese değil, tam tersine “optimum” yani belirli bir düzeyde kaygıya ihtiyaç duyarız. Hiç kaygı duymamak motivasyonsuzluğu getirirken, aşırı kaygı ise performansı bloke eder. Dolayısıyla, sınav yaklaştığında hissedilen o hafif kalp çarpıntısı ya da heyecan, sistemi çökerten bir düşman değil; aslında zihni ve bedeni uyanık tutmaya yarayan, performansı destekleyen sağlıklı bir yakıttır. Burada asıl amaç stresi tamamen yok etmek değil, onu bu optimum seviyede tutmayı başarmaktır.

Bir diğer sık yaşanan durum ise, ne kadar çalışılırsa çalışılsın zihnin bomboş hissetmesi, yani “hiçbir şey hatırlamıyorum” algısıdır. Bu durum psikolojide genellikle bilişsel aşırı yüklenme ile açıklanır. Sınav döneminde zihin, çok kısa bir zaman diliminde yoğun miktarda bilgiyi işlemeye ve uzun süreli belleğe aktarmaya çalışır. Bu yoğun transfer esnasında, özellikle stres seviyesi de yüksekse, bilgiyi geri çağırma mekanizmaları geçici olarak tıkanabilir. Bu durum, bilginin hafızadan silindiği anlamına gelmez; sadece stres hormonlarının odaklanmayı zorlaştırmasından kaynaklanan geçici bir perdelenmedir. Bunu bilmek ve bu hissin olağanlığını kabul etmek, panik döngüsünü kırmak adına oldukça önemlidir.

Adayların sınav sürecinde fark etmeden düştüğü en büyük zihinsel tuzaklardan biri de Aaron Beck’in bilişsel terapi kuramında sıkça bahsettiği “felaketleştirme” eğilimidir. Zihin, henüz gerçekleşmemiş bir geleceğe dair en kötü senaryoyu yazar ve ona inanır: “Sınavda donup kalacağım”, “Her şey mahvolacak”, “Tüm emeklerim boşa gidecek.” Bu bilişsel çarpıtma, beynin ilkel bölgelerini harekete geçirerek vücudu bir savaş ya da kaç moduna sokar. Gelecekteki bir olasılığı bugünün mutlak gerçeği gibi yaşamak, mevcut çalışma verimini baltalar. Bu noktada yapılması gereken en sağlıklı hamle, zihni gelecek simülasyonlarından çıkarıp “şimdi ve burada” ilkesine sadık kalmaya zorlamaktır. Büyük resmi veya sınav sonrasını düşünmek yerine, odağı sadece o gün tamamlanması gereken mikro hedeflere indirmek zihinsel kontrolü yeniden sağlar.

Tüm bu süreçte, performansın sadece zihinsel antrenmanlarla değil, fizyolojiyi doğru yönetmekle de doğrudan ilişkili olduğunu unutmamak gerekir. Yoğun kaygı anlarında prefrontal korteks, yani beynin mantıklı düşünen, problem çözen kısmı baskılanır. Nefes egzersizleri gibi basit fizyolojik müdahaleler, parasempatik sinir sistemini uyararak beynin yeniden stabil konuma geçmesine yardımcı olur. Fiziksel olarak sakinleşmeyen bir bünyenin, zihinsel olarak tam odaklanma sağlaması biyolojik olarak zordur.

Sonuç olarak; sınav dönemi sadece akademik bilginin yarıştığı bir süreç değil, aynı zamanda bir zihin ve duygu yönetimi maratonudur. Bu süreçte yaşanan stres, korku ya da kaygı son derece insani, normal ve psikoloji biliminin sınırları dahilinde açıklanabilir durumlardır. Önemli olan bu duygulardan kaçmak değil, onların dilini anlamak ve süreci daha esnek, kendimize karşı daha şefkatli bir yaklaşımla yönetebilmektir. Unutulmamalıdır ki, sınavlar sadece belirli bir zaman dilimindeki bilgi birikimini ölçer; bireyin potansiyelini, karakterini veya hayattaki nihai değerini asla tayin edemez.

Henry Cloud ve John Townsend sınırları, bireyin nerede başlayıp nerede bittiğini belirleyen psikolojik çizgiler olarak tanımlar. Sınır, kişinin sorumluluk alanını ayırt etmesini sağlar. Ancak aile içinde bu ayrım netleşmezse birey kendisine gerçek anlamda sahip olamaz. Dışarıdan sıcak ve uyumlu görünen bazı aile yapılarında duygusal ayrışma engellenir; sevgi ile kontrol iç içe geçer.

Sorun sevginin varlığı değil, kontrolün sevgiyle karıştırılmasıdır. Aile üyeleri “bizden” oldukları için bireyin psikolojik alanına müdahale edebilir. Sınır, bir duvar değil; kimliğin başladığı yeri gösteren bir işarettir. Buna rağmen kültürel bağlamda sınır koymak çoğu zaman saygısızlık, nankörlük ya da bencillik olarak yorumlanır. Böylece birey kendi isteğini savunduğunda suçluluk hisseder; ailesinin isteğini yerine getirdiğinde ise kendisine yabancılaşır.

Sınırların öğrenilmemesi yalnızca ebeveyn–çocuk ilişkisini etkilemez. Aile sistemleri yaklaşımında da vurgulandığı gibi, bir ilişkideki dengesizlik diğer ilişkileri de etkiler. Kişi bir aile üyesine gereğinden fazla güç verdiğinde romantik ilişkilerinde bağımlılık, arkadaşlıklarında pasiflik ya da iş yaşamında hayır diyememe gibi örüntüler geliştirebilir. Bu tablo yetişkinlikte ortaya çıkmış gibi görünse de kökeni çoğu zaman çocuklukta öğrenilmiş sınır kurallarına dayanır.

Türk aile yapısında yaygın görülen dinamiklerden biri üçgenlemedir. İki kişi arasındaki çatışmanın üçüncü bir aile üyesi üzerinden yürütülmesi, bireyin taraf olmaya zorlanmasına yol açar. Özellikle kardeşler söz konusu olduğunda suçluluk baskıyı artırır. Böyle bir sistemde büyüyen birey, çatışmayı doğrudan çözmek yerine kendi ihtiyacını geri plana atmayı öğrenir.

Bağımsızlık yalnızca duygusal değil, işlevseldir de. Ekonomik sorumluluğunu üstlenemeyen bir yetişkinin psikolojik ayrışması zordur. Yetişkinliğin önemli adımlarından biri ebeveyn otoritesinden çıkıp yaşamın gerçekliğini kabul etmektir. Ancak birçok kişi bunun yerine ebeveynlerini memnun etmeyi sürdürür. Böylece büyümek yerine geçmişten devralınan ilişki kalıplarıyla hareket eder.

Bu noktada kimlik sorunu belirginleşir. Birey kendi arzusunu ailesinin arzusundan ayırt edemediğinde “ben olmayan” bir yaşam sürmeye başlar. Sürekli memnun etme çabası fedakârlık gibi görünse de uzun vadede zorunluluktan doğan bir bağlılık üretir. Sevgi korku temelli olduğunda değil, özgürlükle seçildiğinde sağlıklıdır. Sevildiğinden emin olmayan birey iki seçenek arasında sıkışır: ya sınır koyup ilişkiyi riske atacak ya da sınır koymayıp kendi ihtiyaçlarından vazgeçecektir.

Çocuk Kalmak mı, Yetişkin Olmak mı?

Sınır koyma süreci romantize edilecek bir gelişim süreci değildir. Hem içsel hem dışsal direnişi içerir. Çoğu insan sınır koyarken dış dünyanın tepkisinden korkar; oysa en güçlü direnç içeridedir. Çünkü sınır koyamamanın temelinde çoğu zaman bağlanılan kişiyi kaybetme korkusu yatar. Denetlenmek, özgürlükten daha tanıdık bir güvenlik hissi sunabilir.

Bu nedenle kişi kendisine şu soruları yöneltmelidir: Sınırlarım olmadığında ne kazanıyorum? Sınırlarım olduğunda neyi kaybetme riskiyle karşılaşacağım? Her değişim bir kayıp ihtimali içerir. Büyümenin önemli adımlarından biri, bu riski bilinçli biçimde üstlenebilmektir.

İçsel direniş çoğu zaman “içsel anne baba”nın sesiyle konuşur. Suçluluk burada en güçlü mekanizmadır. Oysa suçluluk her zaman yanlış yaptığımızın değil, yeni bir sınır denediğimizin işareti olabilir. Alışılagelmiş düzende kalmak kolaydır; fakat kolay olan her zaman sağlıklı değildir.

Dış direniş ise çoğunlukla öfke biçiminde ortaya çıkar. Sizi kontrol etmeye alışmış bir sistem artık bunu yapamadığında tepki gösterecektir. Bencillikle suçlanmak ya da manipülatif mesajlara maruz kalmak bu sürecin parçası olabilir. Ancak sınır koymak saldırganlık değildir; netliktir. Kişi ne için bu yola çıktığını unutmamalıdır: kendi hayatının sorumluluğunu almak için.

Gerçek yetişkinlik, başkalarının beklentileriyle değil, yaşamın gerçekliğiyle temas kurmaktır. Sınır koymak aileyi reddetmek değildir; çocuk kalmayı reddetmektir. Olgun sınır, karşı tarafın anlayıp anlamamasına bağlı değildir. Sonuçta kişi bir psikolojik sınır seçimi yapmak zorundadır: kontrol edilmenin güvenli konforu mu, yoksa özgürlüğün belirsizliği mi?

Bugünlerde “ben kimim?” sorusu, sadece felsefi ya da psikolojik bir merak değil. Neredeyse herkesin kendine sorduğu ama cevabını tam veremediği bir arayış. Çünkü eskiden “kendini tanımak” içsel bir yolculuktu. Sessizlikte, yalnızlıkta, yazarken, düşünürken kendimize yaklaşırdık. Şimdiyse “kendini göstermek” ön planda. Hatta bazen, bir şeyi paylaşmadığımızda o anı gerçekten yaşayıp yaşamadığımızı bile sorguluyoruz. Giderek daha fazla kişi için “ben kimim” sorusunun cevabı çevresindekilerin onu nasıl gördüğüyle şekilleniyor.

Sosyal medyada oluşturduğumuz “dijital benlik” gerçek kimlikimizin yansıması olabilir. Ama çoğu zaman bu yansıma ne tam gerçek ne de tam sahte olabiliyor. Bir şey paylaşmadığımızda sanki o an gerçekten yaşanmamış gibi hissediyoruz. Sırf elimizde içerik olsun diye kahve içtiğimiz, fotoğraf çekmek için bir yere gittiğimiz hatta sadece bir şeyler yapıyor görünmek için çabaladığımız anlar oluyor. Hepimiz bu döngünün içindeyiz. Kimse dışarıdan bakan, her şeyi çözmüş biri değil. Tam tersine hepimiz bu görünürlük kültürünün hem yarattığı hem de içinde var olmaya çalışan bireyleriyiz. İyi anlarımızı gösteriyoruz, güzel çıktığımız kareleri paylaşıyoruz, daha mutlu daha başarılı daha “estetik” görünmeye çabalıyoruz. Bu çaba içinde bazen gerçek duygularımızı, acılarımızı, kırgınlıklarımızı da perde arkasına atıyoruz.

Sosyal medya bize çok şey sunuyor: bağ kurmak, paylaşmak, anlatmak… Ama aynı zamanda bizi belli bir kalıba sokuyor. Ne kadar üretkensin, ne kadar güzelsin, ne kadar yoğunsun, ne kadar iyi bir hayatın var? Bu sorulara verdiğimiz cevaplar bazen gerçekten yaşadıklarımızla değil başkalarının bizde ne görmek istediğiyle ilgili oluyor. Burada bir ikilem ortaya çıkıyor: kendimizi mi tanıyoruz, yoksa başkalarının görmek istediği bir versiyonumuzu mu inşa ediyoruz?

Psikolojideki “ayna benlik” kavramı tam da bu konu için kullanılabilir. İnsan, kendini başkalarının gözünden görmeye başlar. Bir süre sonra bu dış bakış, iç bakışın yerini alır. Öz benlik kaybolmasa da arka plana itilir. Ne hissettiğimizden çok nasıl göründüğümüz önem kazanır. Oysa benlik dediğimiz şey yalnızca gösterilerek değil, hissedilerek de oluşur.

Elbette bu paylaşma ihtiyacı sadece bireysel değildir. Sosyal psikolojiye göre insanın kimliki bir yönüyle sosyal olarak inşa edilir. Yani “biz kimiz?” sorusunun cevabı biraz da “biz kime benziyoruz, kimlerle birlikte hissediyoruz?” gibi sorularla da şekilleniyor. Dolayısıyla hem içsel bir benlikimiz hem de sosyal bir yansımamız var. Sosyal medya bu ikisini çok güçlü biçimde birbirine karıştırabiliyor.

Dahası, sosyal karşılaştırma döngüsü de benlik algımızı etkiliyor. Herkesin en iyi halini gördüğümüz bir dünyada kendi sıradanlığımızla baş başa kalmak bazen ağır gelebiliyor. Bu kıyaslama eksik hissetmemize, yetersizlik duygumuzun ortaya çıkmasına sebep olabiliyor. Oysa kimse her gün harika görünmüyor, kimse her an mutlu değil. Ama bunu bildiğimiz halde izlediğimiz o kesitler sanki gerçekmiş gibi üzerimizde baskı kurabiliyor. Bu da bizi daha fazla gösterme, daha fazla onay alma ihtiyacına itiyor. Ve böylece kendi benlikimizden uzaklaşabiliyoruz.

Ancak bu noktada sosyal medyayı suçlamak kolaycılık olur. Çünkü mesele sadece platformlar değil, bizim onlarla kurduğumuz ilişkidir. Kimi insan sosyal medyada kendine alan açar, gerçekliğini ifade eder. Kimi ise bir karakter yaratır ve zamanla o karakterin gölgesinde yaşamaya başlar. Fark, niyette ve farkındalıktadır.

Peki çözüm ne?

Sosyal medya kullanmamak mı, her şeyden uzaklaşmak mı? Elbette ki hayır. Bu dünya artık bizim hayatımızın bir parçası. Önemli olan görünürle samimiyet arasındaki dengeyi bulmakta. Kendini tanımak ve kendini göstermek birbiriyle çelişmek zorunda değil. Hatta doğru şekilde birleştiğinde biri diğerini besleyebilir. Kendimizi tanıdıkça daha “orijinal” paylaşımlar yapmaya başlayabiliriz. Ve kendimizi samimiyetle ifade ettikçe kendimizi daha yakından tanırız.

Asıl sorun sadece görünmek için var olmakta. Duyguların, düşüncelerin, seçimlerin yerine “izlenme sayısı” geçince içsel olan değerini yitirir. Bu yüzden “ben kimim” sorusu belki de en çok sessizlikte cevap bulur; paylaştığımız anlarda, kendimize doğru dürüst baktığımızda, başkalarının görmediği taraflarımızla yüzleştiğimizde… Ama bu paylaşmamak anlamına gelmez. Sadece paylaşırken kendimize sadık kalmak anlamına gelir.

Sonuç olarak, benlik sadece bakmakla ya da paylaşmakla şekillenmez. “Ben kimim?” sorusunun cevabı hem içsel bir arayışın hem de dışsal ifadenin dengesinde saklıdır. Kendimizi göstermekten korkmadan ama başkalarının beklentileriyle şekillendirmeden yaşamak mümkün. Bazen aynaya, bazen ekranımıza bakarız ama asıl önemli olan her zaman içimize bakmayı unutmamaktır.

“Ebeveyn” kavramı biyolojik ya da hukuki olarak çocuğun bakımından sorumlu olan anne-babayı ifade ederken, “aile” kavramı daha çok sevgi, güven, destek ve aidiyet/kabul gibi duygusal bağların bulunduğu bir yapıyı ifade eder. Fakat ne her ebeveyn aile olabilir ne de her çocuk sağlıklı bir ailede büyüme şansı elde edebilir. Bilinen aile kavramıyla gerçekte yaşanan ebeveynlik arasındaki uçurum farkı birçok bireyin çocukluk yaşamında derin izler bırakır. Susan Forward’ın Zor Bir Ailede Büyümek adlı kitabı bu farkı göz önünde tutarak toksik ebeveynlik kavramını ele alır. Bu yazıda kitap, bağlanma kuramı çerçevesinde ele alınacak, sağlıksız ebeveynlik biçimlerinin bireyin duygusal gelişimine ve iyileşme sürecine etkisi incelenecektir.

Toksik Anne-Babalar Kimlerdir?

Susan Forward, toksik ebeveynleri yalnızca istismar eden ya da şiddet uygulayan bireyler olarak değil; bunların yanı sıra kontrolcüler, alkolikler ya da kusursuzun peşinde olan ebeveynler olarak da değerlendirmiştir. Bu ebeveynlik türlerinin ortak noktası, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının görmezden gelinmesi, bastırılması ya da zarar verilmesidir. Kitapta bahsedilen toksik anne-baba türleri birebir şu şekilde açıklanmıştır:

• Yetersiz Anne-Babalar: Sürekli kendi problemlerine odaklanıp çocuklarını, kendilerine bakan “küçük anne-babalara” dönüştürenler.

• Kontrolcüler: Çocuklarının hayatlarına manipülasyon yoluyla, suçluluk duygusu yaratarak ve yardım amaçlı da olsa çok fazla karışarak yön verenler.

• Alkolikler: Gerçeklerden kaçan, düzensiz ruh durumlarıyla boğuşup ezilen, bağımlılıkları yüzünden anne-babalık görevlerini yerine getirmeyenler.

• Sözel/Duygusal Tacizciler: Çocuklarını sözleriyle döven; alaylı, iğneleyici ve küçümser yorumlar yapan, onları devamlı aşağılayarak demoralize eden ve özgüvenlerini çalanlar.

• Fiziksel Tacizciler: İçlerindeki derin öfkeyi kontrol edemeyerek kendi davranışlarından çocuklarını sorumlu tutanlar, onları suçlayanlar.

• Cinsel Tacizciler: Ahlaksızca cinsel tacizde bulunarak ya da gizlice baştan çıkartarak çocuklarının masumiyetini çalan ve bu şekilde onlara en büyük ihaneti yapanlar.

Toksik Ebeveynlerin Bağlanma Şekilleri Üzerindeki Etkisi

Bağlanma kuramı, bireyin çocuklukta bakım verenleriyle kurduğu ilişki biçiminin, ilerleyen yaşlarda dış dünyayla kurduğu ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini açıklar. Bu kuramda kaygılı, kaçıngan, dağınık ve güvenli bağlanma olarak 4 tür bulunmaktadır. Sağlıklı ebeveyn ve aile sisteminde güvenli bağlanma görülür. Fakat toksik ebeveynlik ve aile sisteminde bu bağlanma türleri değişmektedir. Şimdi hem bağlanma türlerini hem de toksik ebeveyn türlerini birbirleriyle eşleştirerek inceleyelim:

1- Yetersiz Ebeveynler – Kaçıngan Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Yetersiz ebeveynler genellikle kendi problemleriyle meşgul olduklarından dolayı çocuklarının duygusal ihtiyaçlarını fark etmezler. Çocuk, ebeveyn rolüne bürünüp ebeveynine bakmak zorunda kalabilir.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Duygusal ihtiyaçları karşılanmayan çocuk zaman içinde bu ihtiyaçlarını bastırmayı öğrenir. Duygusal destek beklemekten vazgeçer. Kendi sorunlarını kendi içinde çözmeye çalışır. Dışarıdan sakin ve kontrollü görünse de iç dünyasında yalnızlık ve değersizlik taşıyabilir.

2- Kontrolcü Ebeveynler – Kaygılı Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Kontrolcü ebeveynler, çocuğun hayatının her alanına müdahale ederler. Genellikle bunu iyiliği için yaptıklarını düşünseler de aslında çocuk üzerinde suçluluk, bağımlılık ve itaat duyguları yaratırlar. Sevgi, koşullara bağlanır. Ebeveynin istekleri yerine getirildiğinde sevgi gösterilir.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Çocuk, ebeveynlerinin sevgisini kaybetmemek için aşırı uyumlu ve sürekli onay arayan biri haline gelir. Sevgiyi kaybetme korkusunu yoğun bir şekilde yaşar. Duygusal olarak yoğun-bağımlı ilişkiler kurar ve reddedilmeye karşı aşırı hassas olur. “Beni sevmesi için hep onun dediğini yapmalıyım” düşüncesine inanır.

3- Alkolik Ebeveynler – Kaçıngan Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Bu ebeveynler genellikle tutarsız, ilgisiz, bazen ne yapacağı kestirilemeyen ve saldırgan bireyler olabilirler. Duygusal olarak güvenli bir alan sunamazlar. Ebeveynin duygusal iniş çıkışları çocuk için karışık ve korkutucudur.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Bu koşullarda büyüyen çocuk, duygusal ihtiyaçlarını bastırarak hayatına yön vermeyi öğrenir. Ebeveynle güvenli bir bağ kuramadığı için başkalarına güvenmemeyi zorunlu olarak tercih eder. Kendi duygularını kontrol altında tutmaya çalışır ve ihtiyaç duysa bile yardım istemekten kaçınır. Dışarıdan soğukkanlı görünse de aslında yoğun bir güvensizlik taşır.

4- Sözel/Duygusal Tacizci Ebeveynler – Kaygılı Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Bu ebeveynler çocuklarına sürekli aşağılayıcı, alaycı ya da iğneleyici sözler söylerler. Sevgi, çocuğun kişiliğine değil davranışlarına göre verilir. Çocuk koşulsuz olarak sevilmediğini hisseder.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Çocuk değerli olmadığını düşünür ama aynı zamanda bu değersizliği telafi etmek için ebeveyn sevgisini kazanmaya çalışır. Duygusal olarak dengesiz ve yetersizlik kaygısıyla yaşayan biri haline gelir. Onay alma ihtiyacı yetişkinlikte yaşadığı ilişkilerinde de devam eder.

5- Fiziksel Tacizci Ebeveynler – Dağınık Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Fiziksel şiddet uygulayan ebeveynler çocuk için hem sevgi hem de tehdit kaynağıdır. Çocuğa karşılık beklemeden değil, korkutarak ve cezalandırarak yaklaşırlar.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Çocuk, ebeveynlere yaklaşmak ister fakat aynı zamanda ondan korkar. Bu ikili durum çocuğun kendi içinde çelişkiler yaşamasına sebep olur; yaklaştığında zarar görme ihtimali, uzaklaştığında terk edilme korkusu gelişir. İlişkilerde tutarsız, savunmacı, güvensiz bir tutum sergiler.

6- Cinsel Tacizci Ebeveynler – Dağınık Bağlanma

Ebeveyn Tutumu: Cinsel taciz çocuğun en temel güven ilişkisine büyük zarar verir. Ebeveyn, çocuğu koruması gerekirken çocuğun masumiyetini tehdit eden bir kişiye dönüşür.

Çocuğun Bağlanma Davranışı: Çocuk için sevgi ve istismar iç içe geçer. Güven duygusu temelinden yıkılır. Çocuk utangaç, suçluluk ve kendini kirli hissetme gibi duygular geliştirir. İlerleyen yaşlarında sınır koymakta zorlanır, bedeniyle bağ kuramaz ve toksik ilişkiler yaşamak gibi sorunlar yaşar.

Sonuç

Susan Forward’ın Zor Bir Ailede Büyümek kitabı yalnızca geçmişi anlamaya değil, geleceği yeniden inşa etmeye yönelik güçlü bir kaynak sunar. Toksik ebeveynlik kavramı, bağlanma kuramı çerçevesinde ele alındığında bireyin neden belirli ilişki kalıplarına sıkıştığı daha anlaşılır hale gelir. Ancak en önemlisi bu kalıpların değiştirilebilir olduğunu gösterir. Ayrıca kitap, teori, vaka ve çözüm odaklı önerileriyle hem kuramsal hem insani bir derinlik sunmaktadır. Her birey geçmişi değiştiremese de onun hayatındaki etkisini dönüştürme gücüne sahiptir.