Bilinçli farkındalık, zaman içerisinde deneyim ve uygulamalar yoluyla geliştirilebilen bir beceri olarak görülmektedir. Bu anlarda bireyler, geçmiş ya da geleceğe odaklanmak yerine tamamen içinde bulundukları ana yönelmektedirler. Bu durum, kişinin olaylara dışarıdan daha objektif bir şekilde bakabilmesine ve yaşananları fark edebilmesine katkı sağlamaktadır. Gelişen dikkat becerisi sayesinde bireyler kendilerini daha canlı, enerjik ve zihinsel olarak daha uyanık hissedebilmektedir. Bilinçli farkındalık anları; dikkatin bilinçli ve yargısız bir biçimde şimdiki ana yöneltildiği, bireyin gözlem ve keşiflerine dayanan, özgürleştirici ve sözel olmayan deneyimler olarak ifade edilmektedir.

Otomatik Pilot Kavramı

“Otomatik pilot” kavramı, bilinçli farkındalığın karşıtı olarak değerlendirilmektedir. Günlük yaşamda bireylerin birçok davranışı farkında olmadan ve amaçsız biçimde gerçekleştirdiği görülmektedir. Bu durumlarda zihin çoğunlukla geçmiş yaşantılar ya da geleceğe ilişkin düşünceler arasında dolaşmakta ve bireylerin anda kalmasını zorlaştırmaktadır. Sonuç olarak bireyler, günlük yaşamda karşılaştıkları olaylara bilinçli bir değerlendirme yapmadan, alışılmış ve otomatik tepkiler verebilmektedir. Otomatik pilot devreye girdiğinde verilen tepkiler çoğu zaman farkındalık dışında ve düşünmeden ortaya çıkmaktadır. Bilinçli farkındalığın temel amacı ise bunun tersine, bireyin dikkatini içinde bulunduğu ana yönlendirmesi ve o anda yaşananları bilinçli, dikkatli ve yargısız bir şekilde gözlemleyebilmesini sağlamaktır.

Mindfulness (Bilinçli Farkındalık)’taki Temel Tutumlar

Bilinçli farkındalık uygulamalarında benimsenmesi gereken bazı temel tutumlar şunlardır:

• Yargılama: Farkındalık anında değerlendirmeye ilişkin süreçlerin araya girmemesini ifade etmektedir.
• Sabır: Olacak şeylerin olması için kendi zamanlarının olduğunu anlamak ve kabul etmektir.
• Başlangıç Ruhu: Her tecrübenin özgünlüğünün, tekliğinin ve kıymetli olduğunun farkına varmaktır.
• Güven: Bireyin düşünce ve duygularının yaşamı üstünde temel belirleyici olmasıdır.
• Çabasızlık: Herhangi bir şeyi değiştirmek için çaba harcamadan var olabilmektir.
• Kabullenme: Kişinin duygu, düşünce ve olayları olduğu gibi görmesi ve bu durumdan hoşlanmasa bile bunu yaşadığını açık biçimde ifade edebilmesi.
• Spontanlık: Olayları olduğu gibi görme ve onların geçip gitmesine müsaade etme.
• Şefkat: Bir rahatlama duygusunun yaratılması temennisi ile orada, anda kalmak ve temasta olma isteğini barındırmaktadır.
• Şükran: Bir şeye veya birine ilişkin minnet hissetmek veya iyi niyet duymaktır.
• Cömertlik: Herhangi bir karşılık beklemeksizin, zorunluluk veya tanınma gereksinimi duymadan, içten ve açık biçimde verici olma isteğidir.

Mindfulness Temelli Stres Azaltma Programı

Kökleri Budist felsefesine dayanan ve bilimsel olarak desteklenen Mindfulness, herhangi bir dini veya felsefi yaklaşımına dayanmamaktadır. Bilinçli Farkındalık Temelli Stres Azaltma Programları, bireylerin zorlayıcı duygu ve durumlarla beraber kalmasını sağlamaya yönelik, bireylerin gündelik yaşamlarındaki stres ve zorlukları yönetebilmesine yardımcı programlardır. Bu programlar, Kabat-Zinn tarafından ilk adımları atılmıştır. Bilinçli farkındalık, bireylerde koşulsuz, önyargısız kabul durumunu oluşturmaktadır. Bireylerin önyargısız kabul tutumu ise bu bireylerde problemle baş etme stratejilerinde katkı oluşturmuştur.

Sonuç

Bilinçli farkındalık, bireylerin yaşamlarının farklı alanlarında; eğitim, sağlık, kişisel gelişim ve kendini yönlendirme süreçlerinde önemli bir yere sahiptir. Bireyler, bilinçli farkındalık sayesinde kendilerini daha iyi tanıyabilmekte; güçlü ve zayıf yönlerinin farkına vararak hedefledikleri sonuçlara ulaşabilmektedirler. Ayrıca bir süreci planlama, yürütme, değerlendirme ve gerekli durumlarda yeniden düzenleme becerileri de farkındalık düzeyiyle yakından ilişkilidir.

Bu gelişim sürecinde, özellikle erken çocukluk dönemindeki aile içi faktörler kritik bir belirleyicidir. Ebeveynlerden kopyalanan davranış modelleri, kardeşler arası dinamikler ve aile içindeki hiyerarşik konum; bireyin sosyal çevreyle kurduğu iletişimin temel taşlarını oluşturur. Birey, aile ortamında edindiği bu kazanımları içselleştirerek toplumsal alana taşır ve dış dünyaya bu pencereden yansıtır.

Kişilik Yapısının Şekillenmesi ve Beş Faktör Modeli

İnsan davranışlarının kökenine dair duyulan bilimsel merak, tarihsel süreçte kişiliği tanımlamaya ve açıklamaya çalışan pek çok kuramsal yaklaşımın doğmasını sağlamıştır. Bu yaklaşımlar arasında, modern literatürün en güçlü dayanaklarından biri olan Beş Faktör Kişilik Kuramı, kişiliği beş temel boyutta ele alarak dikkat çekmektedir. Onlarca yıllık ampirik çalışmaların meyvesi olan bu model, kişiliğin doğasını açıklamak adına kapsamlı bir çerçeve sunar.

Söz konusu modelin merkezinde, bireyin genetik potansiyelini temsil eden temel eğilimler ile bu eğilimlerin çevreyle etkileşimi sonucu şekillenen karakteristik uyarlamalar yer almaktadır. Bu karmaşık ve katmanlı yapı nedeniyle, kişilik özelliklerinin doğrudan bir gözlemle saptanması oldukça güçtür; bu nitelikler ancak bireyin dış dünyayla kurduğu etkileşimler ve sergilediği tutarlı davranışlar üzerinden analiz edilebilir.

İkiz Bağı

İkizler arasında doğum öncesi süreçte temellenen ve yaşam boyu süren deneyimlerle pekişen özel bir bağın varlığından söz edilmektedir. Bu bağ, bireylerin farkındalıklı ya da farkındalık dışı düzeyde birbirlerine duygusal olarak yakınlık geliştirmelerine ve karşılıklı etkileşimlerinin yoğunlaşmasına yol açmaktadır. Aynı zamanda, ikizlerin belirli özellikler açısından birbirleriyle özdeşleşmeleri ve bazı yönlerden ayrışma çabası göstermeleri, gelişimsel süreçte önemli bir dinamik olarak ortaya çıkmaktadır. Bu durum, özellikle bireyselleşme süreci içerisinde çeşitli güçlüklerin yaşanmasına zemin hazırlayan temel alanlardan biri olarak değerlendirilmektedir.

İkizler arasındaki bu özgün bağ ile ayrışma ve bütünleşme süreçleri karşılıklı olarak birbirini etkileyen ve şekillendiren yapılar olarak ele alınmaktadır. Bu etkileşim, bireylerin hem kendi kimliklerini inşa etme sürecini hem de ilişkisel sınırlarını belirleme biçimlerini doğrudan etkilemektedir. İkiz bağı, bireylerin kendilerini diğerinin bir uzantısı ya da tamamlayıcısı olarak algılamalarıyla ilişkili bir olgudur. Bu durum, ikizler arasında yüksek düzeyde duygusal senkronizasyon, empatik hassasiyet ve kimi zaman olağanüstü düzeyde sezgisel uyumun gelişmesine zemin hazırlayabilmektedir. İkizlerin birlikte büyümeleri ve uzun yıllar boyunca benzer çevresel koşulları paylaşmaları, bu bağın güçlenmesine katkıda bulunmaktadır. Söz konusu etkileşim, başta kişilik gelişimi olmak üzere bireylerin yaşamlarının pek çok alanını etkileyen ve süreklilik gösteren bir süreç olarak değerlendirilmektedir.

İkiz Kardeşlerde Ebeveyn Tutumlarının Kişilik Üzerinde Etkisi

Aile, bireyin ilk öğrenmelerini gerçekleştirdiği; duygu, düşünce ve davranışlarının temellerinin atıldığı en önemli sosyal ortamdır. Bu bağlamda özellikle anne ve babanın çocuklarına yönelik tutumları, bireyin kişilik gelişimi üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Nitekim yapılan pek çok araştırma, anne babaların çocuk yetiştirme tarzlarının bireylerin kişilik özellikleriyle yakından ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Bu doğrultuda ebeveynlerin tutarsız, aşırı korumacı, ilgisiz ve otoriter tutumlarının, bireylerde nevrotik eğilimlerin artmasına katkı sağladığı belirlenmiştir.

Öte yandan, ikiz kardeşler söz konusu olduğunda bu ebeveyn tutumlarının etkisi daha da dikkat çekici hale gelmektedir. Aynı aile ortamını paylaşan ikiz kardeşler, benzer ebeveyn tutumlarına maruz kalsalar da bu tutumları farklı şekillerde içselleştirerebilmekte ve kişilik gelişimleri bu doğrultuda farklılaşabilmektedir. Bu çerçevede yapılan çalışmalarda, ilgisiz anneye sahip bireylerin anksiyete ve depresyon düzeylerinin daha yüksek olduğu saptanmıştır. Nevrotizm düzeyi yüksek bireylerin depresif eğilimler gösterdiği göz önüne alındığında, özellikle ikiz kardeşler arasında anneden algılanan ilgi düzeyinin farklılaşmasının, nevrotik özelliklerin gelişiminde belirleyici olabileceği düşünülebilir.

Benzer şekilde, babayla kurulan ilişkinin niteliği de özellikle kadın bireylerin kişilik özellikleri üzerinde etkili olmaktadır. Nitekim babalarıyla ilişkileri tutarsız olan kadınların daha histerik özellikler sergilediği bulunmuştur. Duyguların abartılı yaşanması ve dikkat çekme eğilimiyle tanımlanan histeri, nevrotizmle ilişkili bir özellik olarak değerlendirilebilir. Bu noktada ikiz kardeşlerden birinin baba ile daha tutarlı bir ilişki kurarken diğerinin daha tutarsız bir ilişki deneyimlemesi, iki kardeş arasında kişilik farklılıklarının ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Ayrıca yapılan çalışmalar, babanın davranışlarının kız çocuklarının kişilik gelişimi ve sosyal uyumu üzerinde önemli bir etkisi olduğunu ortaya koyarak, özellikle baba-kız ilişkisinin önemini vurgulamaktadır. Bu durum, ikiz kardeşler arasında baba ile kurulan ilişkinin niteliğinin bireysel farklılıkları nasıl şekillendirebileceğini de düşündürmektedir.

Bununla birlikte babaların yalnızca kız çocuklarıyla değil, tüm çocuklarıyla aktif biçimde ilgilenmeleri; çocukların bilişsel, sosyal-duygusal, cinsiyet rolü ve kimlik gelişimleri üzerinde olumlu etkiler yaratmaktadır. İkiz kardeşler bağlamında ele alındığında ise babanın her iki çocukla kurduğu ilişkinin dengeli ve destekleyici olması, kardeşler arası gelişimsel farklılıkların sağlıklı bir şekilde yönetilmesine katkı sağlayabilir. Anne ve baba tutumları ile kişilik özellikleri arasındaki ilişki yalnızca nevrotizmle sınırlı değildir. Literatürde, ebeveynlerinden ilgi gören, sevgi dolu bir ortamda yetişen ve demokratik tutumlarla karşılaşan bireylerin daha dışadönük özellikler sergilediği belirtilmektedir.

Bu durum, ikiz kardeşler arasında benzer ebeveyn tutumlarına rağmen bireysel farklılıkların nasıl ortaya çıktığını anlamak açısından da önemlidir. Ayrıca deneyime açıklık özelliği yüksek olan bireylerin, daha destekleyici, sevgi dolu ve baskıcı olmayan ebeveyn tutumlarıyla yetiştikleri görülmüştür. Benzer şekilde sorumluluk düzeyi yüksek bireylerin de demokratik, ilgili ve sevgi temelli bir aile ortamında yetiştikleri belirlenmiştir. Son olarak, yapılan çalışmalarda anne babasını demokratik olarak algılayan bireylerin öfkelerini sosyal açıdan daha kabul edilebilir biçimde ifade edebildikleri bulunmuştur. Bu bulgu, özellikle ikiz kardeşler arasında ebeveyn tutumlarının farklı algılanmasının duygusal düzenleme becerileri üzerindeki etkisini anlamak açısından önemlidir. Kontrolsüz öfkenin yıkıcı sonuçları göz önünde bulundurulduğunda, duygularını uygun şekilde ifade edebilen bireylerin uyumluluk düzeylerinin daha yüksek olduğu söylenebilir. Bu bağlamda, ikiz kardeşlerin ebeveyn tutumlarını nasıl algıladıkları ve bu tutumları nasıl içselleştirdikleri, onların kişilik gelişiminde belirleyici bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kaynakça

Arzuman, R. (2023). Genç yetişkinlik dönemindeki bireylerin kişilik özelliklerinin anne baba tutumları ve kardeş ilişkileri açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi. ProQuest Dissertations & Theses. Baştemur, Ş. (2019). Tek yumurta ikizi ergenlerde ikiz bağı ve ayrışma-bütünleşme süreci. Psikoloji Çalışmaları / Studies in Psychology, 39(1), 1–1.

Romantik İlişkilerde Kıskançlık ve Güven Kavramı

Romantik ilişkilerde kıskançlık çok boyutlu bir olgu olup çeşitli bireysel ve çevresel etkenlerle ilişkilidir. Literatürde, kıskançlığın ortaya çıkışında sosyo-demografik özellikler, kişilik yapısı ve ilişkiye özgü değişkenlerin belirleyici rol oynadığı belirtilmektedir. Romantik ilişkilerde güven, ilişkinin niteliğini etkileyen temel duygusal unsurlardan biridir. Sevgi sonrasında ilişkiyi şekillendiren en önemli faktörlerden biri olarak değerlendirilen güven; sadakat, bağlılık ve fedakârlık gibi kavramlarla yakından ilişkilidir. Bu duyguların karşılıklı olarak deneyimlenmesi, ilişkinin sağlıklı biçimde sürdürülebilmesi açısından önem taşımaktadır.

Psikoloji ve sosyoloji alanındaki çalışmalar, güvenin romantik ilişkilerde merkezi bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Güven, bireyin partnerinin iyi niyetli, dürüst ve zarar vermeyeceğine yönelik inancı olarak tanımlanabilir. Aynı zamanda kişinin duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını tehdit algısı olmaksızın ifade edebilmesini mümkün kılar. Karşılıklı güvenin varlığı, çiftler arasında samimiyeti ve duygusal yakınlığı artırırken; güven eksikliği ise kıskançlık ve çatışma düzeyinin yükselmesine zemin hazırlayabilmektedir.

Benlik Saygısının Kıskançlık Üzerindeki Rolü

Romantik ilişkilerde kıskançlıkla ilişkili bir diğer önemli değişken benlik saygısıdır. Benlik saygısı, bireyin kendine yönelik değer algısını ifade eder. Kendi değerini kabul eden ve kendisiyle barışık bireylerin ilişkilerinde daha dengeli ve güvene dayalı bir tutum sergiledikleri; düşük benlik saygısına sahip bireylerin ise partnerlerine yönelik daha yoğun kıskançlık tepkileri gösterebildikleri ifade edilmektedir. Bu bağlamda, sağlıklı ve sürdürülebilir romantik ilişkiler için hem karşılıklı güvenin hem de olumlu benlik algısının geliştirilmesi önemli görülmektedir.

Alıntı: Solmuş’un yaptığı bir diğer çalışmada romantik ilişkilerdeki güven oluşumunun erken yaşta anneyle kurulan ilişkinin niteliğine göre oluştuğu ve çocuğun bu dönemde güven oluşturabilmesi durumunda bunun yetişkinlikte kurulan romantik ilişkileri pozitif yönde etkileyeceği vurgulanmıştır. (Kara-Yüksel Şahin,2018:379)

Toplumsal Bakış ve Kıskançlığın Davranışsal Yansımaları

Ülkemizde romantik ilişkiler bağlamında kıskançlık çoğu zaman sevginin doğal ve hatta gerekli bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır. “Seven insan kıskanır” biçiminde özetlenen yaygın toplumsal inanç, kıskançlığı meşru ve beklenen bir duygu haline getirmektedir. Bu bakış açısı, ilişkisinin sürekliliğini korumak isteyen bireyin partnerini kaybetme kaygısıyla kıskançlık yaşamasını olağanlaştırmaktadır. Ancak kıskançlık çoğu zaman-burada güven kavramının kıskançlık üzerine etkisinden bahsedilmektedir- güvensizlik, şüphe ve kuşku ile iç içe ilerlemekte; birey karşısındaki kişinin sadakatini sınamak amacıyla gerçekçi olmayan aldatılma senaryoları üretebilmektedir.

Bu şüpheleri doğrulama ya da yatıştırma ihtiyacı, çeşitli kontrol davranışlarını beraberinde getirebilmektedir. Partnerin sürekli nerede olduğunu öğrenmeye çalışma, kişisel eşyaları karıştırma, telefon görüşmelerini sorgulama ya da karşı cinsle kurulan ilişkileri kısıtlama gibi davranışlar kıskançlığın davranışsal yansımaları arasında yer almaktadır. Bu tür kontrol edici tutumlar, ilişkide güven ve özerklik alanını daraltarak çatışma riskini artırmaktadır. Öte yandan kıskançlık, yoğunlaştığında şiddet ve saldırganlık gibi yıkıcı sonuçlara da zemin hazırlayabilmektedir. Nitekim literatürde kıskançlığın romantik ilişkilerde yaşanan doyumsuzluk, çatışma ve ilişki tatminsizliği ile yakından ilişkili olduğu belirtilmektedir. Bu bağlamda kıskançlık, her ne kadar kültürel olarak sevgiyle ilişkilendirilse de, kontrol edilemediği takdirde romantik ilişkilerde en önemli mutsuzluk kaynaklarından biri haline gelebilmektedir.

Kaygılı Bağlanma ve Güven Eksikliği

Kaygılı bağlanma ile kıskançlık arasındaki ilişki literatürde güçlü biçimde ortaya konmuştur. Kaygılı bağlanma düzeyi yüksek olan bireylerin daha yoğun kıskançlık yaşadıkları; partnerlerinin kendilerini başka biri için terk edebileceğine ilişkin şüphe ve endişelere daha yatkın oldukları belirtilmektedir. Bu durum özellikle bilişsel kıskançlık boyutunda, yani aldatılmaya ilişkin düşüncelerin zihinde tekrar tekrar canlandırılması ve olası tehdit senaryolarının üretilmesi şeklinde kendini göstermektedir. Bununla birlikte kaygılı bireyler, kıskançlık uyandıran durumlara korku, üzüntü ve öfke gibi yoğun duygusal tepkiler verme eğilimindedir. Davranışsal düzeyde ise partnerin günlük aktivitelerini yakından izleme, sosyal ilişkilerini kontrol etmek, kişisel eşyalarını karıştırma ya da gözetleme davranışları sergileme gibi kontrol edici tutumların daha sık görüldüğü bildirilmektedir.

Araştırmalar ayrıca romantik ilişkilerde güven düzeyinin bağlanma stillerine göre farklılaştığını göstermektedir. Güvenli bağlanma stiline sahip bireylerin partnerlerine yönelik güvenlerinin daha yüksek olduğu; kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerde ise güven düzeyinin daha düşük seyrettiği belirtilmektedir. Güvensiz bağlanma örüntüsüne sahip bireylerin, geçmişteki olumsuz güven deneyimlerini daha kolay hatırladıkları, zaman içinde daha az olumlu güven yaşantısı bildirdikleri ve güven ihlallerine daha uyumsuz biçimlerde tepki verdikleri ifade edilmektedir. Bu bulgular, güvenle ilgili yaşantıların değerlendirilme ve işlenme biçiminin, bireyin ilişkilere dair geliştirdiği içsel çalışma modelleriyle bağlantılı olduğunu ve bağlanma stiline dayalı güven farklılıklarının altında yatan temel mekanizmalardan biri olabileceğini düşünülmektedir.

Bu doğrultuda, bağlanma kaygısı yüksek olan bireylerde partnerine duyulan güvenin düşük olması durumunda kıskançlık düşüncelerinin ve buna eşlik eden bilişsel süreçlerin daha yoğun yaşanabileceği; aynı zamanda gözetleme ve kontrol davranışlarının artabileceği öngörülmektedir. Bunun yanı sıra literatürde kıskançlık ile ilişki çatışması, saldırganlık ve şiddet arasında anlamlı ilişkiler bulunduğu vurgulanmaktadır. Bu nedenle kaygılı bağlanma örüntüsüne sahip bireylerin, ilişkilerinde düşük güven deneyimlediklerinde partnerlerine yönelik yıkıcı ya da saldırgan davranışlar gösterme olasılıklarının artıp artmadığının incelenmesi önem taşımaktadır.

Kaynakça

 Rodriguez, L. M., DiBello, A. M., Øverup, C. S., & Neighbors, C. (2015). The price of distrust: Trust, anxious attachment, jealousy, and partner abuse. Bulut Genç, C., & Topkaya, N. (2019). Romantik ilişki yaşayan bireylerde çok boyutlu kıskançlık ile ilişkili değişkenler. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(3)