İlayda Gönülaçar – Psychology Times Türkiye

Hayatımızı Yöneten O Gizli Güç: “Elalem”

İlayda Gönülaçar — Wed, 17 Jun 2026 10:11:18 +0000

Kategori: Sosyal Psikoloji

Giriş
Yazıya klişe bir “başkalarını takmayın” tesellisiyle değil, bu kavramın bizim coğrafyamızda nasıl bir sosyal kontrol mekanizmasına dönüştüğünü anlatarak girmek gerekiyor. Çünkü “elalem” dediğimiz o soyut kitle, bu topraklarda bireyin etrafını saran, adımlarını milim milim ölçen ve daha çocukken zihnimize fısıldanan kolektif bir denetim aracıdır. Birey; kendi içindeki saf arzular, hayaller ve özgün benliği ile toplumun ondan beklediği kalıplar arasında sıkışıp kaldıkça, derin bir varoluşsal gerilimin içine sürüklenir. Kendi hayatımızın başrolündeyken, senaryoyu hiç tanımadığımız figüranların eline teslim etmek, modern insanın en köklü ve en sessiz çıkmazlarından biridir. Peki, sesini her duyduğumuzda bizi felç eden bu kurşun asker, yani “elalem ne der?” korkusu, gerçekten dışarıda bir yerde bizi yargılamayı mı bekliyor; yoksa o jüri, aslında kendi zihnimizin loş koridorlarında inşa ettiğimiz bir illüzyondan mı ibaret? Bu yazıda, bizi kendi özgünlüğümüzün hapishanesine kapatan bu kültürel ve psikolojik mekanizmanın arkasındaki bilimsel gerçekleri masaya yatırıyoruz.

Gelişme: Zihnimizdeki Ortak Jüri ve Kendi Kendini Sansürlemek
Bu coğrafyada büyürken hepimiz farkında olmadan zihnimize kalabalık bir misafir grubu kabul ederiz. Normalde bir insanın iç sesi, çocukken anne babasından duyduğu uyarılardan oluşur. Ancak bizim gibi komşuluğun, akrabalık bağlarının ve toplumsal onayının çok güçlü olduğu kültürlerde bu iç ses; teyzelerin, amcaların, bakkalın, hatta yoldan geçen yabancıların bile sesini içine alır. Yani “elalem” dediğimiz o soyut kitle, aslında dışarıda bizi bekleyen bir düşman grubu değildir; bizim kendi zihnimizin içine yerleştirdiğimiz kalabalık bir jüridir. İşte bu yüzden, hayatımızla ilgili en ufak bir karar alırken (bu yeni bir işe başlamak, bir ilişkiyi bitirmek ya da sadece o gün canımızın istediği gibi giyinmek olabilir) aslında sokaktaki insanlardan değil, kendi içimizdeki bu jüriden korkarız. Psikolojide buna “Spot ışığı etkisi” denir. Tıpkı sahnede üzerine güçlü bir ışık tutulan bir oyuncunun, en ufak bir hatasında herkesin onu yuhalayacağını düşünmesi gibi, biz de sosyal hayatın içinde her an gözetlendiğimizi ve açığımızın arandığını varsayarız. Kendimizi o kadar büyük bir baskı altında hissederiz ki, daha kimse tek bir kelime bile etmeden kendi kendimizi sansürler, kendi isteklerimizi kendi ellerimizle boğarız. Oysa gerçek şu ki, o jürideki herkes tıpkı bizim gibi kendi hayat sahnesinde, kendi spot ışığının altında ne yapacağını şaşırmış durumdadır. Herkes kendi elaleminin derdine düşmüşken, bizimle sandığımız kadar ilgilenmeye vakitleri bile yoktur.

Buna rağmen, hayatımızın en büyük virajlarına —mesela kiminle evleneceğimiz, hangi mesleği seçeceğimiz ya da nasıl bir hayat kuracağımız gibi hayati kararlara— geldiğimizde o jürinin sesi birden kulakları sağır edecek bir gürültüye dönüşür. Toplumsal mekanizma önümüze hemen parlak bir dış ambalaj koyar: Statü, zenginlik, dışarıdan alkış alacak vitrinler… Oysa bizim ruhumuz çok daha sade ve gerçek bir şeyin; dürüstlüğün, güvenin ve samimiyetin peşindedir. İşin ironik kısmı şudur: Akşam kapıyı kapatıp o hayatın ‘içini’, gerçeğini ve tüm yükünü tek başımıza yaşayacak olan bizken; elalem sadece dış ambalaja bakıp, birkaç saniyeliğine ‘Bak ne yapmış, kiminle evlenmiş, ne iş seçmiş’ diye konuşur ve kendi çayını yudumlamaya devam eder. Biz ise sırf o birkaç saniyelik dış fısıltı yüzünden, ömür boyu sürecek bir iç savaşı göze alıp kendi değerlerimizi askıya alma ikilemine düşeriz.

Gelişme: Mahalle Duvarından Instagram Akışına
Eskiden “elalem” dediğimiz o kitle; karşı komşu, akrabalar ya da mahallenin esnafıyla sınırlıydı. En azından akşam eve gelip kapıyı kapattığımızda o gözlerden uzaklaşabiliyorduk. Ancak bugün durum çok daha karmaşık ve yorucu bir hal aldı. Artık cebimizde taşıdığımız telefonlar yüzünden, hiç tanımadığımız, bizi sadece birkaç saniyelik bir fotoğraf veya video üzerinden yargılayan binlerce insanın gözetimi altındayız. Mahalle baskısı, yerini dijital bir “beğeni” ve “takipçi” baskısına bıraktı. Sosyal medya, içimizdeki o doğuştan gelen “onaylanma açlığını” adeta bir oyun haline getirdi. Paylaştığımız bir fotoğrafın ne kadar beğeni aldığı, altına ne yorumlar yapıldığı, aslında modern dünyanın “Elalem benim hakkımda ne düşünüyor?” testidir. Bu durum bizi farkında olmadan tek tipleştiriyor. Herkes aynı yerlerde tatil yapmak, aynı tarz kıyafetleri giymek, hep mutlu ve kusursuz görünmek zorundaymış gibi hissediyor. Çünkü dijital elalem, sıradanlığı, başarısızlığı ya da mutsuzluğu sevmiyor. Kendi gerçekliğimizi, sırf başkalarının ekranlarında güzel dursun diye filtrelemek, bizi kendimize yabancılaştırırken içimizdeki o varoluşsal kaygıyı da her gün biraz daha büyütüyor.

Sonuç: Kendi Sahnenin Başrolü Olmak
Günün sonunda, zihnimizin loş koridorlarında ağırladığımız o kalabalık jüriyi, yani “elalem” mitini ait olduğu yere, yani illüzyonlar dünyasına geri göndermek gerekiyor. Psikolojide “içsel denetim odağı” gelişmiş olan insanlar, hayatlarının direksiyonunu başkalarının onayına değil, kendi değerlerine ve kararlarına teslim ederler. Dışarıdan gelecek alkışlara veya eleştirilere bağımlı yaşamak, ruh sağlığımızı başkalarının insafına bırakmak demektir. Oysa bizim adımıza nefes alan, bizim adımıza acı çeken ya da faturalarımızı ödeyen bir “elalem” yok. Hayat, başkalarının ne diyeceğini tahmin etmeye çalışarak harcanamayacak kadar kısa ve benzersiz. Kendimizi o görünmez hapishaneden çıkarmanın ilk adımı, herkesi memnun edemeyeceğimiz gerçeğiyle barışmaktır. Unutmayalım ki, biz kendi hikayemizin başrolüyüz; başkalarının bizim hakkımızda yazacağı senaryoların figüranı değil. Kendi sesimizi topluluğun gürültüsünden ayırabildiğimiz gün, gerçekten yaşamaya başlayacağız.

Masumiyet Müzesinde Patolojik Bağlanma

İlayda Gönülaçar — Thu, 16 Apr 2026 22:55:55 +0000

Bazı ruhlar kaybetmeyi öğrenemez; bunun yerine kaybın etrafına devasa kaleler inşa eder. Orhan Pamuk’un Masumiyet Müzesi, Kemal Basmacı’nın Füsun’a olan tutkusunu sadece bir aşk hikayesi olarak değil, bir insanın egosuyla özdeşleşmiş içsel bir hapishane olarak karşımıza çıkarır. Freud’un Yas ve Melankoli kuramında belirttiği gibi; Kemal’in durumu, kayıp nesneyi kendi benliğinin içine çekerek onu dondurma ve böylece yas tutmayı reddetme sürecidir. Kemal’in bu reddedişi, sadece bir kadına duyulan özlem değil, hayatın akışına karşı eşyalarla örülmüş bir barikattır.

Nesnenin İstilası: Hatıra mı, Ruhsal Kelepçe mi?

Kemal’in Füsun’un gidişinden sonra topladığı o binlerce eşya, basit birer hatıra olmanın çok ötesinde, her biri birer ruhsal sığınağa dönüşür. Psikolojide “Nesne İlişkileri” olarak tanımladığımız kavram, bireyin dış dünyadaki insanları zihninde nasıl konumlandırdığını açıklar. Kemal’in dünyasında Füsun, artık nefes alan, değişen ve kendi kararları olan bir “insan” (özne) değildir; o, Kemal’in içsel boşluğunu yamamak için dondurduğu bir “nesne” halini almıştır. Topladığı her sigara izmariti veya her tuzluk, Kemal’in kaybın yakıcılığına karşı inşa ettiği birer “geçiş nesnesi“dir. Tıpkı bir çocuğun annesinden ayrılırken bir battaniyeye veya oyuncağa annesinin varlığını yükleyerek teselli bulması gibi, Kemal de Füsun’un yokluğunu bu eşyaların maddesel varlığıyla telafi etmeye çalışır. Füsun’un kendi başına var olan hayatıyla değil, yalnızca kendi zihninde kutsallaştırdığı o kusursuz imgeyle temas kurmayı seçmesi, eşyaların zamanla Kemal için birer “ruhsal proteze” dönüşmesine neden olur. Müze, dış dünyanın gerçekliğine ve getirdiği hayal kırıklıklarına karşı örülmüş devasa bir savunma duvarıdır; Kemal bu duvara yaslanırken aslında yasın o kaçınılmaz ama iyileştirici acısını sonsuza dek askıya alır.

Bu patolojik evren, Sibel ile kurulan o “normallik” dekoru sayesinde ayakta kalır. Dönemin ağır toplumsal baskısı ve çizilmesi gereken “kusursuz aile” tablosu, Sibel’i Kemal için emniyetli ama ruhsuz bir limana dönüştürür. Sibel’in bu sessiz kabullenişi, Kemal’in saplantısını besleyen görünmez bir onay mekanizmasına dönüşür. Bu ilişkide Sibel, var olan ama gerçekten görülmeyen birine; duygusal olarak ihmal edilen, ikincil bir konuma sıkışmış bir figüre dönüşür. Toplumun ve Sibel’in sağladığı bu “uygunluk” perdesi, Kemal’e gizli bir oyun alanı sunar. Kemal, bu konforlu normallik örtüsünün altına saklanarak, Füsun’un eşyalarından inşa ettiği o melankolik dünyayı hiç kimseye hesap vermeden, sessizce büyütmeye devam eder. Böylece Sibel ile kurulan “gerçek” hayat, Kemal’in “hayali” müzesini finanse eden ve meşrulaştıran trajik bir dış cepheye dönüşür.

Ruhsal Sönme ve Bedendeki Çığlık: Füsun’un Dönüşümü

Kemal’in Füsun’a sekiz yıl boyunca, adeta zamanı durdururcasına bağlanması basit bir sadakat gösterisi değildir; bu, psikolojideki “fiksasyon” kavramının, yani bir kişinin zihinsel enerjisinin geçmişteki bir ana veya kişiye tamamen çakılıp kalmasının en somut örneğidir. Kemal için dış dünya Füsun olmadan anlamını yitirmiş, tüm yaşama arzusu bu tek bir imgeye hapsolmuştur. Ancak bu hikayenin en büyük trajedisi, Füsun’un yaşadığı sessiz “ruhsal sönme” sürecidir. İlk karşılaştıklarında yaşama sevinciyle parlayan, cıvıl cıvıl bir genç kız olan Füsun, Kemal’in saplantılı arzusunun altında ezildikçe, gülüşünde bile ağır bir acı taşıyan bir gölgeye dönüşür. Füsun’un yaşadığı bu yıkım, sadece ruhunda değil, bedeninde de karşılık bulur. Kemal’e duyduğu aşkın ve imkansızlığın yarattığı o ağır yükü ruhu taşıyamadığında, devreye “somatizasyon” dediğimiz mekanizma girer; yani dille ifade edilemeyen acı, beden aracılığıyla konuşmaya başlar. Füsun’un yataklara düşmesi, yemek yiyememesi ve günden güne erimesi, aslında ruhun taşıyamadığı yasın bedendeki çığlığıdır. Füsun, Kemal’in zihnindeki o karanlık müzeye hapsoldukça, gerçek hayattaki neşesi sönmüş; arzu, her iki taraf için de hayatın akışını durduran sessiz ve yıkıcı bir zehre dönüşmüştür.

Kırık Aynalarda Kendi Suretini Aramak

Füsun, Kemal’in zihninde sadece bir aşık değil; kendi çocukluğuna, o hiç bozulmamış masumiyetine açılan sihirli bir kapıdır. Kemal, Füsun’u sevdiğini iddia ederken aslında Füsun’un yanındaki “kendi mutlu ve tertemiz versiyonunu” sevmektedir. Carl Jung’un bahsettiği o “Anima” kavramı, yani bir erkeğin ruhundaki dişil ve duygusal yarısı, Kemal’de tamamen Füsun’un üzerine yansıtılmıştır. Kemal, kendi iç dünyasındaki güzelliği Füsun’a yüklemiş (projeksiyon yapmış) ve bu hayal kırıklığıyla sonuçlandığında dünyası başına yıkılmıştır.

Füsun’un gidişiyle bu yansıma tamamen kırıldığında, Kemal o darmadağın olan aynanın parçalarını tek tek toplar ama onları birleştirip yeniden kendine bakabileceği bir ayna yapamaz. Sadece o keskin, can yakan kırık parçalara bakarak kaybettiği geçmişi seyretmeye başlar. Bu noktada Kemal artık kendi kimliğini yitirmiştir; o artık bir “özne” değil, Füsun’un hayaletinden kalan eşyaların sadık bir bekçisidir. Kendi suretini ancak o müzedeki eşyaların tozlu yansımasında görebilen, benliğini geçmişin raflarına feda etmiş bir gölgeye dönüşür.

Kontrol İllüzyonu: Kaosu Eşyalarla Dizginlemek

Kemal’in binlerce eşyayı biriktirme tutkusu, aslında ağır bir saplantı (obsesif-kompülsif) döngüsünün dışavurumudur. 4121 adet sigara izmaritini tarihlerine göre milimetrik bir düzenle dizmek, Kemal için sadece bir koleksiyon merakı değildir; bu, iç dünyasındaki o devasa ve kaotik acıyı sistematik bir düzene sokarak evcilleştirme çabasıdır. Füsun’un gidişiyle hayatının kontrolünü tamamen kaybettiğini hisseden Kemal, teselliyi eşyalar üzerinde kurduğu bu sahte hakimiyette bulur. Gerçek hayatta Füsun’u tutamamanın verdiği çaresizlik, müzedeki nesnelerin yerini kontrol ederek telafi edilmeye çalışılır. Psikolojik açıdan “kompülsif biriktirme” ve “ertelenmiş yas” sendromlarının iç içe geçtiği bu tabloda müze, aslında huzur bulunan bir sığınak değil; geçmişin, acının ve yasın dondurulduğu soğuk bir depodur. Kemal bu depoda her şeyi yerli yerine koyarak, aslında kaybettiği hayatının kontrolünü elinde tuttuğu illüzyonuna tutunur.

Sonuç: Estetize Edilmiş Bir Travmanın Sonu

Masumiyet Müzesi, bir kaybın ve travmanın sanatla harmanlanarak meşrulaştırılması hikayesidir. Ruh sağlığı, değişimi kabul etmeyi, zamanın akışına uyum sağlamayı ve en önemlisi “bırakabilmeyi” gerektirir. Oysa Kemal Basmacı bu akışa var gücüyle direnmiş, hayatı ve zamanı o tozlu raflarda durdurmayı seçmiştir. Kemal’in kurduğu müze, estetik açıdan muazzam bir sanat eseri sayılabilir; ancak klinik bir pencereden bakıldığında, yas tutma cesaretini gösteremeyen bir ruhun, kendini geçmişin nesneleri arasına canlı canlı gömme hikayesidir. Gerçek iyileşme, anıları nesnelerde hapsetmekle değil, o yaşanmışlıkları ruhun derinliklerinde sindirip hayata yeniden karışabilmekle başlar. Kemal’in trajedisi, dünyayı bir müze titizliğiyle seyretmesi değil; o müzenin dışındaki gerçek hayatı yaşamayı unutmuş olmasıdır veya onu gerçekten sevmemiş olması….

Sınırların Gölgesinde Yaşamak

İlayda Gönülaçar — Mon, 16 Mar 2026 23:15:11 +0000

Bugünlerde gökyüzüne baktığımızda sadece bulutları veya yaklaşan baharın müjdesini değil, sınır ötesinden gelen fırtınaların ağırlığını da hissediyoruz. İran, İsrail ve ABD ekseninde giderek gerilen fay hatları, sadece coğrafi haritaları değil; bizim zihinsel haritalarımızı da sarsıyor. Bir sabah uyanıp haber akışına düştüğümüzde hissettiğimiz o ani göğüs sıkışması, aslında sadece bireysel bir endişe değil; coğrafyanın kaderimize fısıldadığı kolektif bir kaygının yansımasıdır. Bir birey olarak şu soruyu sormak zorundayız: Savaşın fiziksel olarak uzağında ama psikolojik olarak tam kalbindeyken, zihnimiz bu devasa yükle nasıl başa çıkıyor?

Belirsizliğin Yarattığı Sessiz Travma ve “Vekaleten Travma”

İnsan zihni, hayatta kalabilmek için tahmin edilebilirliğe ve güvenli bir zemine ihtiyaç duyar. Psikolojide “Belirsizliğe Tahammülsüzlük” olarak adlandırılan kavram, geleceğin muğlak olduğu durumlarda beynimizin en yüksek alarm seviyesine geçmesini ifade eder. Savaş tamtamları çalarken, “Bize ne olacak?”, “Yarını hangi manşetle karşılayacağız?” soruları, beynimizin ilkel bölgesi olan amigdalayı sürekli tetikte tutar. Ancak bu durumun daha sinsi bir boyutu vardır: Vekaleten Travma (Vicarious Trauma).

Vekaleten travma, olaylara doğrudan maruz kalmasak da, sürekli olarak dehşet görüntülerine, acı dolu hikayelere ve yıkım haberlerine tanıklık etmemizle gelişir. Televizyon ekranlarından evlerimize sızan patlama sesleri, sosyal medyadaki kontrolsüz bilgi akışı, bizde bir “empati yorgunluğu” yaratır. Bir yandan coğrafyadaki sivil halklar için derin bir üzüntü duyarken, diğer yandan kendi güvenliğimiz için duyduğumuz korku bizi bir cendereye sıkıştırır. Bu çatışma, zamanla kişide uykusuzluk, iştah kaybı ve genel bir mutsuzluk hali gibi somatik belirtilerle kendini gösterebilir.

Öğrenilmiş Çaresizlikten Psikolojik Sağlamlığa

Sürekli olarak kontrol edemediğimiz büyük felaket haberlerine maruz kalmak, bizi “Öğrenilmiş Çaresizlik” girdabına sürükleyebilir. “Ben ne yaparsam yapayım dünya kötü bir yer olmaya devam edecek” düşüncesi, bireyin kendi hayatındaki değişim gücünü de elinden alır. Oysa savaşın yarattığı o büyük dalganın bizi yutmaması için kendi güvenli limanlarımızı inşa etmeliyiz.

Psikolojik sağlamlık, zorlukları yok saymak veya Polyannacı bir tutum sergilemek değildir; aksine, o zorlukların içinden geçerken esneyebilme ve yeniden ayağa kalkabilme becerisidir. Burada devreye “Bilişsel Yeniden Yapılandırma” girer. Evet, Orta Doğu’daki büyük siyasi denklemleri değiştiremeyiz ancak kendi evimizdeki huzuru, okuduğumuz kitabın derinliğini, bir arkadaşımızla içtiğimiz kahvenin samimiyetini koruyabiliriz. Kontrol edilemeyeni kabul edip, kontrol edilebilir olan “mikro alanlarımıza” odaklanmak, zihnimizin savunma mekanizmalarını güçlendirir.

Dijital Hijyen: Bir Öz Savunma Yöntemi

Günümüzde savaş sadece cephede değil, avucumuzun içindeki telefonlarda da sürdürülüyor. Sürekli kötü haberleri kaydırma davranışı, zihnimize aralıksız bir stres hormonu pompalanmasına neden olur. Yazarlık yaptığım bu platformda okuyucularıma en büyük tavsiyem, dijital hijyeni bir öz savunma yöntemi olarak kullanmalarıdır. Doğruluğu kanıtlanmamış her haber, zihnimize atılmış birer el bombasıdır. Bu kirlilikten uzaklaşmak, dünyada olup bitene duyarsızlaşmak değil, yardım edebilmek için gereken zihinsel enerjiyi muhafaza etmektir.

Sonuç: Umudu Bir Direniş Biçimi Olarak Görmek

Sonuç olarak, savaşın gölgesi ne kadar koyu olursa olsun, insan ruhu her zaman ışığa yönelme eğilimindedir. Coğrafyanın ortasında bir sarkaç gibi sallanırken, birbirimize tutunmak ve sosyal desteği canlı tutmak, kolektif bir iyileşmenin anahtarıdır. Unutmamalıyız ki; belirsizlikle başa çıkmanın yolu, kesin cevaplar bulmak değil, bu belirsizliğin içinde bile anlamlı bir hayat sürmeye devam etme cesaretini göstermektir.

Barış, önce kendi zihnimizde yeşerttiğimiz o sakinlik tohumlarıyla başlar. Yarın uyandığımızda daha huzurlu, daha şeffaf ve sınırların değil, paylaşılan güzelliklerin konuşulduğu bir dünyaya göz açma umuduyla… Ruh Sağlığımızı korumak ve bu karanlık dönemde birbirimize fener olmak, bugün en büyük insanlık sorumluluğumuzdur.

Kaynakça

American Psychological Association. (2024). Building your resilience.
Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine.
Pearlman, L. A., & Saakvitne, K. W. (1995). Vicarious Traumatization. Norton.