Trikotillomani Nedir?

Trikotillomani, kişinin tekrarlayıcı olarak ve belirgin saçsız alanlar oluşturacak şekilde saçlarını yolmasıdır. DSM-5’te “Obsesif Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar” kategorisi altında yer almaktadır.

DSM-5 tanı ölçütleri şunlardır:

• Saç yitimiyle sonuçlanacak biçimde yineleyici şekilde saç yolma.
• Yineleyici olarak saç yolmayı azaltma ve durdurma girişimleri.
• Toplumsal ya da klinik açıdan belirgin bir sıkıntı ve önemli diğer alanlarda işlevsellikte belirgin bozulma.
• Kişinin saç yolma davranışı ya da davranışa karşı gelme sırasında artan gerginlik hissetmesi, saç yolma davranışı sırasında keyif alma, doyum sağlama ve rahatlama belirtileri bulunması.

Trikotillomanide kişilerin büyük bir bölümü olumsuz sonuçlarına rağmen saç yolmaya devam etmektedir. Ayrıca, davranışı kontrol etmede zorlanma, saç yolma için güçlü bir istek duyma ve bunu yaparken haz alma gibi özellikler, bağımlılık alanındaki kavramlarla daha iyi açıklanmaktadır.

Neden Ortaya Çıkar?

Kişide ortaya çıkış nedeninin çok faktörlü olduğu, hem genetik yatkınlıkları hem de çevresel etkileri içerdiği düşünülmektedir. Genellikle erken ergenlik döneminde (12-13 yaş) başlar. Saç yolmanın başlaması, ebeveynlerin boşanması, yaşanan bölgeden başka bir yere taşınma, okul değiştirme, fiziksel kötüye kullanım, travma, kayıp ya da kayıp algısı gibi yaşam olayları ile ilişkili olduğu ileri sürülmüştür.

Sıklıkla diğer psikiyatrik bozukluklarla birlikte görülür. Yaygın eşlik eden hastalıklar arasında anksiyete bozuklukları, majör depresif bozukluk, madde bağımlılığı, yeme bozuklukları, travma sonrası stres bozukluğu, kişilik bozuklukları ve vücut dismorfik bozukluğu yer alır. Trikotillomanili bireylerin içsel inanç sistemleri araştırıldığında mükemmeliyetçilik ve öz eleştirinin tekrarlayan bilişsel temalar olduğu bulunmuştur.

Farkında Olmadan mı, İsteyerek mi?

Saç yolmanın sıklığı ve yolunan saçın miktarı kişiye özgü birçok koşulda değişiklik gösterebilir. Bazı koşullar yolmayı kolaylaştırabilir, akla getirebilir, başlatabilir ya da arttırabilir. Yolma davranışı iki kategoride sınıflandırılır:

1. Otomatik Yolma Davranışı: Okuma veya televizyon izleme gibi pasif aktiviteler sırasında çok az veya hiç farkındalık olmadan gerçekleşir.
2. Odaklanmış Yolma Davranışı: Kasıtlıdır ve genellikle kaygı, can sıkıntısı veya hayal kırıklığı gibi belirli bilişsel tetikleyiciler veya duygusal durumlar tarafından tetiklenir.

Ritüeller ve Bölge Seçimi

Vücuttaki kılların yolunması için seçilen bölgeler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Yaygın olarak saç derisinde, kirpiklerde ve kaşlarda görülürken, kasık ve koltuk altı bölgelerine az rastlanır. Genellikle yolunacak saçta belirgin özellikler aranır. Yeni uzamış, kırılmış, kabalaşmış, kısa ya da beyazlamış olması saçın yolma için seçilme nedeni olabilir. Trikotillomanili hastaların yoldukları saça uyguladıkları işlem de farklılık gösterebilir. Yolunan saç çöpe atılabilir, tamamı ya da kökü gibi bir kısmı ısırılabilir hatta yutulabilir. Yapılan bu işlemin ne olduğunun bilinmesi, tedavinin şekillendirilmesi açısından önemlidir.

Görünmeyen Yaralar

Trikotillomani, kişinin yaşamını ve işlevselliğini hem yolmanın kendisi hem de bu davranışın sonuçları nedeniyle etkiler. Yolmayı durduramayan kişiler, görünüşlerinde meydana gelen bozukluklar sebebiyle utanç, özgüven kaybı ve azalmış yaşam memnuniyeti yaşayabilmektedirler. Yolmanın olumsuz sonuçlarını çevreden saklamak için geliştirilen stratejiler, kişileri yalnızlığa ve sosyal izolasyona itebilir. Bu yıkıcı döngüyü kırmak ve yaşam kalitesini artırmak için, öz-farkındalık, bilişsel yeniden yapılandırma ve daha olumlu bir öz-imaj geliştirme gibi kendine odaklı becerileri teşvik etmek esastır.

İyileşme Yolculuğu

Trikotillomani için öne çıkan tedavi seçenekleri şunlardır:

• Farmakoterapi (ilaç tedavisi)
• Alışkanlığı Tersine Çevirme Eğitimi (HRT)
• Bilişsel Davranışçı Terapi programları

Kontrollü çalışmalar, hem yetişkinlerde hem de çocuklarda davranışçı yaklaşımın ve alışkanlığı tersine çevirme eğitiminin trikotillomani tedavisinde etkililiğini ve farmakoterapiye göre göreceli üstünlüğünü göstermiştir. Kombine tedavi ise monoterapiye göre daha etkili bulunmuştur.

Farkındalık

Pek çok insan çevresinde trikotillomaniye sahip bir tanıdığı olmadığını söyleyebilir; ancak trikotillomaninin dünya genelinde yaygınlığı tahmini olarak %0,6 ile %3 arasında değişmektedir. 2024 yılında Türkiye’de yapılan bir çalışma ise öğrenciler arasında %2,3’lük bir yaygınlık oranı bulmuştur. Bireylerin durumu kabullenme, tedaviyi erteleme ve kaçınmasındaki en büyük sebepler utanç, farkındalık eksikliği ve müdahalenin etkisiz olacağına dair inançlar olarak bulunmuştur. Bu süreçte akran desteği ve sosyal bağlılığın önemi vurgulanmaktadır. Bu durum irade eksikliği değil, tedavisi mümkün olan psikolojik bir rahatsızlıktır. Eğer bireyler çevrelerinden yeterli desteği görürlerse, tedaviye başvurma ve sürdürme oranları da artış gösterecektir.