Mindfulness Nedir

Mindfulness, bireyin zihinsel süreçlerini fark etmesini sağlayarak stres ve duygusal tepkileri daha sağlıklı yönetmesine yardımcı olan bir anlık farkındalık durumudur. Bu farkındalık açık, kabul edici ve yargısız bir tutumla gerçekleşir.

Goldberg ve arkadaşları yaptıkları araştırmada mindfulness temelli uygulamaların psikolojik ve fiziksel sağlık üzerindeki genel etkilerini değerlendirmişlerdir ve farklı klinik ve psikolojik alanlarda (depresyon, kaygı, stres, kronik ağrı, uykusuzluk) mindfulness uygulamalarının etkilerini incelemişlerdir.

Araştırmanın bulgularına göre mindfulness temelli uygulamalar birçok psikolojik ve sağlık problemi üzerinde olumlu etkiler göstermiştir. Özellikle depresyon, kaygı, stres, uykusuzluk ve kronik ağrı gibi sorunların azaltılmasında da etkili olduğu görülmüştür. Bunun yanı sıra mindfulness uygulamalarının bağımlılık davranışlarını azaltmaya, bireylerin duygusal düzenlemelerini geliştirmeye ve yaşam kalitelerini artırmaya yardımcı olabileceği belirtilmiştir. Mindfulness uygulamaları sadece terapi ortamında değil, okullarda sağlık kurumlarında ve iş yerlerinde de kullanılabilmektedir. Bu uygulamaların stres yönetimi ve psikolojik dayanıklılık açısından faydalı olduğu ifade edilmektedir.

Mindfulness Teknikleri

Bilinçli farkındalık tekniklerini uygulamak için herhangi bir materyal gerekmediği için bunlar günlük hayatta birçok deneyime dâhil edilebilir.

Nefes Farkındalığı Meditasyonu: Nefese konsantre olmak için zaman ayırmayı ve süreç boyunca deneyimlenen herhangi bir duyguyu hissetmeyi içerir. Pratik esnasında odaklanma seviyesini artırabilmek için nefes alıp verme arasındaki süre sayılabilir. Örneğin nefesi 4 saniyede alıp 7 saniye boyunca tutmak ve ardından 8 saniyede vermek odaklanma seviyesini artırabilir.

Yürüyüş Meditasyonu: Yürüyüş meditasyonu başlangıçta her adımda vücuttaki değişiklikleri hissederek yavaşça yürümeyi içerir. Ayak kaslarına ve vücudun yere temas ettiğinde hissedilenlere odaklanmak önemlidir. Bu meditasyon sakin bir şekilde yürüyerek yapılabileceği gibi koşma esnasında da deneyimlenebilir. Bedenin yüzeylerdeki farklı dokulara ve çevresindeki seslere veya kokulara karşı farkındalıkla yaklaşmasını zamanla artırabilir.

Vücut Taraması Meditasyonu: Bu teknik yavaşça bedenin farklı bölümlerine odaklanmayı içerir. Önce baş kısmından başlayıp bedenin her bir bölümüne dikkat verilerek sırayla ayak parmaklarına varınca sona erer. Bu pratik esnasında vücudun farklı bölgelerinde sıcaklık, gerginlik, karıncalanma ve gevşeklik gibi çeşitli hisler deneyimlenebilir.

Dinleme Pratiği: Bireyin karşısındakini aktif olarak dinlemesini içeren bir tekniktir. Bu teknik, odaklanılan bireyin kelimeleri nasıl telaffuz ettiğine, beden diline veya mimiklerine dikkat kesilerek yapılabilir.

Yemek Yeme Pratiği: Bu teknikle yapılmak istenen yemek yeme esnasında tüm dikkati yemeğe vermektir. Yemeğin tadı, kokusu, ağızda nasıl hissettirdiği ve boğazdan ne zaman geçtiği gibi aşamalar ve ayrıntılar üzerine odaklanmayı içerir. Yemek yeme pratiği sayesinde zamanla yemekten daha fazla keyif alınmaya başlanabilir.

Çizim Pratiği: Özel olarak bir çizim yapmak yerine zihni serbest bırakarak tekrarlayan şekiller veya o an gelen hislerle çizgiler çizmeyi içerir. Bu teknik için bir mindfulness boyama kitabı kullanılabilir veya boyama resimleri indirilebilir.

Meditasyon Pratiği: Nefese, düşüncelere, duygulara veya duyumlara odaklanıp sessizce durmaktan oluşur. Meditasyon oturuşunda veya sırtüstü yatarak yapılabilir. Zihin odaktan uzaklaşmaya başlayınca odak şu ana yeniden getirilmeye çalışılır. Bu pratik sırasında tek amaç akıp giden düşüncelere takılmadan anda kalmak ve çalışmaktır.

Mindfulness temelli müdahaleler sayesinde kişi duygularını daha sağlıklı yönetme zihnin berraklaşması dikkat kapasitesinde artma kronik ağrı ve uyku problemlerine iyi gelme ve yaşam doyumunda artma meydana gelebilmektedir.

Mindfulness Uygulamalarında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Mindfulness pratikleri için öncelikle zaman ve alan yaratmak önemlidir. Başlangıçta, günün daha sakin ve dikkat dağıtıcı unsurlardan uzak olan zamanları tercih etmek, odağın korunmasına yardımcı olur. Pratik sırasında dikkatin dağılması doğal bir durum olduğu için bu noktada kendinize karşı yargılayıcı olmadan, sabırla uygulamaya devam etmek gerekir. Süreklilik sağlandıkça, zamanla dikkat yeteneği de gelişir.

Mindfulness’ın temel amacı, geçmişi veya geleceği düşünmeden ve zamanı takıntı haline getirmeden şimdiki ana odaklanmaktır. Bu nedenle pratiği yaparken süreye veya odaklanma seviyenize fazıyla takılmadan uygulamayı tamamlamak önemlidir. Eğer pratik sırasında yargı içeren düşünceler fark edilirse, bunların gelip geçici olduğunu kabul etmek ve serbest bırakmak gerekir. Düşünceler geçicidir ve yargılar kalıcı değildir; bu farkındalık, yapılan pratiğin etkili olmasını sağlar.

Unutulmaması gereken bir diğer nokta ise, mindfulness’ı “en doğru şekilde yapmak” gibi bir zorunluluğun olmadığıdır. Mükemmel şartlar ve koşullar her zaman olmayabilir en mükemmeli aramak yerine, bulunduğunuz hâliyle uygulamaya devam etmek, ilerleme için çok daha sağlıklı bir yoldur.

Sonuç olarak mindfulness temelli müdahaleler birçok psikolojik ve biyopsikososyal sorun için umut verici bir yaklaşımdır ve denemeye değer olduğunu bize anlatmaktadır.

Kaynakça

Goldberg, S. B., Tucker, R. P., Greene, P. A., Davidson, R. J., Wampold, B. E., Kearney, D. J., & Simpson, T. L. (2018). Mindfulness‑based interventions: An overall review. British Medical Bulletin, 138(1), 41–53. https://doi.org/10.1093/bmb/ldy016

Acıbadem. (2024, 18 Eylül). Zihinsel sağlık için bilinçli farkındalık (Mindfulness) nedir? Acıbadem Hayat. https://www.acibadem.com.tr/hayat/zihinsel-saglik-icin-bilincli-farkindalik-mindfulness-nedir/

Toplumda her 100 kişiden %1–2’sinde görülen bipolar bozukluk, sıklıkla genç erişkinlikte 15–35 yaş aralığında ortaya çıkar, bipolar bozukluk veya manik depresif hastalıklarda, kişinin motivasyon, düşünme ve ruh halinde belirgin dalgalanmalar göze çarpar. Buna göre bipolar bozukluk hastaları hem depresif dönemler hem de coşkulu veya olağanüstü sinirli bir ruh haline kapıldıkları dönemler geçirirler. İkinci tür dönemler, belirgin bir motivasyon artışıyla beraber görülür. Bu dönemler hafif şekilde ortaya çıkarsa hipomanik epizotlardan, güçlü şekilde ortaya çıkarsa manik epizotlardan söz edilir. Ağır manilerde, mevcut belirtilere bir psikozun semptomları da (hastalık belirtileri) eklenir, örneğin büyüklük hastalığı veya takip edilme korkusu gibi.

Hipomanik bir epizotta dört gün üst üste olağanüstü neşeli veya sinirli bir ruh hali görülür. Ayrıca şu belirtilerden en az üçü görülür: artan hareketlilik, huzursuzluk, konuşkanlık, konsantrasyon zorluğu, azalan uyku ihtiyacı, libidonun artması, düşüncesiz davranışlar, artan neşelilik hali, taşkınlık, irritabilite, enerji artışı, hızlı konuşma ve riskli davranışlarla kendini gösterir.

Depresif dönemde ise çökkünlük, anhedoni, yorgunluk ve yoğun suçluluk duyguları görülebilir. Yeloğlu ve Hocaoğlu, bipolar bozukluğun heterojen bir spektrum olarak değerlendirilmesinin daha doğru olacağını, çünkü hastalığın başlangıç zamanı, seyri ve tedavi yanıtının bireyden bireye büyük değişkenlik gösterdiğini belirtmektedir.

Dsm -5 E Göre Tanı Kriterleri

Dsm-5’e Göre Bipolar I Bozukluk – Manik Dönem Tanı Kriterleri

A. En az bir hafta boyunca (veya hastaneye yatış gerektiriyorsa süre şartı aranmaksızın) belirgin şekilde taşkın, taşma eğiliminde ya da kolay öfkelenen bir duygu durum ile artmış enerji veya etkinlik.

B. Duygu durumundaki bu değişiklik döneminde aşağıdaki belirtilerden en az üçü (eğer duygu durumu irritabl ise en az dört) bulunur:

1. Benlik saygısında aşırı artış veya büyüklük düşünceleri

2. Uyku ihtiyacında belirgin azalma

3. Normalden çok daha konuşkan olma veya konuşmaya baskı hissetme

4. Düşüncelerin uçuşması veya zihnin hızla akması

5. Kolay dikkatin dağılması

6. Amaca yönelik etkinlikte artış veya psikomotor ajitasyon

7. Zevk veren ancak yüksek risk içeren davranışlara aşırı yönelim (para harcama, cinsel davranışlar, yatırımlar vb.)

C. Belirtiler, toplumsal ya da mesleki işlevselliği bozacak, hastaneye yatışı gerektirecek kadar belirgindir veya psikotik özellikler vardır.

D. Dönem, bir maddenin (ilaç, madde kullanımı) veya fiziksel bir hastalığın etkilerine bağlı değildir.

Dsm-5’e Göre Bipolar Iı Bozukluk – Hipomanik Dönem Tanı Kriterleri

A. En az dört gün süren, belirgin şekilde taşkın, enerji artışı olan veya irritable duygu durum. B. Yukarıdaki manik kriterlerdeki aynı yedi belirtiden en az üçü (irritable ise dört) bulunur. C. Kişinin olağan hâline kıyasla gözle görülür bir değişiklik vardır. D. Bu değişiklik başkaları tarafından fark edilebilir. E. İşlevsellikte ciddi bozulma, hastaneye yatış veya psikotik belirtiler yoktur (bunlar varsa artık mani sayılır). F. Dönem madde kullanımı veya tıbbi bir duruma bağlı değildir.

Dsm-5’e Göre Majör Depresif Dönem Tanı Kriterleri

A. En az iki hafta boyunca aşağıdaki belirtilerden en az beşi bulunur ve bunlardan biri mutlaka:

• Çökkün duygu durum veya

• İlgi/zevk kaybı

Belirtiler:

1. Çökkün duygu durum

2. İlgi veya zevk kaybı

3. İştah ya da kilo değişiklikleri

4. Uyku artışı veya azalması

5. Psikomotor ajitasyon veya yavaşlama

6. Yorgunluk, enerji kaybı

7. Suçluluk/değersizlik duyguları

8. Düşünme, odaklanma güçlüğü

9. Ölüm veya intihar düşünceleri

B–E. Belirtiler işlevselliği bozar, madde veya tıbbi bir duruma bağlı değildir ve yas ile daha iyi açıklanamaz.

Bipolar Bozuklukta Tedavi Yöntemleri

Bipolar bozukluk, kişinin duygu durumunu bir uçtan diğer uca savuran, bazen aşırı enerjik ve coşkulu, bazen de derin bir çökkünlüğe sürükleyen karmaşık bir ruh sağlığı durumudur. Bu dalgalanmalar kişinin düşünme biçimini, davranışlarını, ilişkilerini ve günlük işlevselliğini önemli ölçüde etkiler ve kişiyi fazlasıyla zorlar. Ancak hastalığın yol açtığı yoğun duygusal değişkenliklere, zaman zaman ortaya çıkan kontrolsüz enerji artışlarına rağmen, bipolar bozukluk tedavisi mümkün olan bir hastalıktır. Tedavi çoğunlukla farmakoterapi, psikoterapi, eğitim ve yaşam biçimi düzenlemeleri gibi birçok bileşeni içerir. Farmakoterapik yöntem olarak duygu durum düzenleyicileri, antidepresanlar, hastane yatışı ve antipsikotikler kullanılır.

Farmakoterapi tek başına yeterli olmadığından psikoterapiler tedavinin önemli bir parçasıdır. BDT, Psikoeğitim, IPRST, Aile Odaklı Terapi yöntemleri kullanılabilir.

1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Olumsuz düşünce kalıplarını tanımlama, dürtü kontrolü, atakların erken belirtilerinin fark edilmesi, düzenli uyku ve aktivite planı oluşturma. BDT özellikle depresif dönemlerde etkilidir.

2. Psikoeğitim Hasta ve aileye hastalığın doğası, tetikleyiciler, ilaç kullanımı ve atak belirtileri öğretilir. Psikoeğitim, tedaviye uyumu artırır ve yineleme riskini azaltır. İç görü kazanmasına destek sağlar.

3. Aile Odaklı Terapi Aile içi iletişimi düzenler, stres faktörlerini azaltır ve epizotların şiddetini hafifletebilir.

4. Kişilerarası Ve Sosyal Ritim Terapisi (Ipsrt) Uyku-uyanıklık ritmini ve günlük biyolojik düzeni korumayı amaçlar. Duygudurum dalgalanmaları ritim bozukluklarıyla ilişkilendirilir.

Bipolar Bozuklukta Baş Etme Yöntemleri

Bipolar bozukluğu yönetmek yalnızca ilaç almakla sınırlı değildir. Kişinin kendi yaşamını düzenlemesi ve tetikleyicileri tanıması da büyük önem taşır.

1. Düzenli Uyku Uyku düzenindeki bozulmalar manik epizotları tetikleyebilir. Her gün aynı saatte uyuyup kalkmak önem taşır.

2. Stres Yönetimi Stres; mani, hipomani ve depresyonu hızla tetikleyebilir. Nefes egzersizleri, Mindfulness, Hafif fiziksel aktiviteler (yürüyüş, yoga) yarar sağlayabilir.

3. Madde Kullanımından Kaçınma Alkol ve uyarıcı maddeler epizot riskini belirgin şekilde artırır.

4. İlaç Düzenli Kullanımı İlaçların düzensiz alınması epizotların ortaya çıkmasına ve hastalığın ağırlaşmasına neden olur.

5. Tetikleyici Günlüğü Belirtilerin başlangıç işaretlerini not etmek epizotların erken fark edilmesine yardımcı olur.

6. Sosyal Destek Aile, arkadaşlar ve destek grupları iyileşmeyi hızlandırır.

Bipolar bozukluk yaşam boyu süren bir durumdur. Ancak uygun tedavi, düzenli takip ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla kişiler stabil, üretken ve işlevsel bir yaşam sürdürebilir. En iyi prognoz; düzenli ilaç kullanımı, erken müdahale, güçlü sosyal destek ve psikoterapi uyumu ile elde edilir. Erken tanı konması, özellikle genç bireylerde hastalığın şiddetini ve yineleme oranını büyük ölçüde azaltmaktadır.

Kaynakça

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2014; 6(2):199-209 doi: 10.5455/cap.20130920014550

Romantik ilişkiler, bireylerin yaşam kalitesini ve psikososyal uyumunu belirleyen önemli bir alan olarak kabul edilir. Bu ilişkilerin niteliği, yetişkinlikteki davranış ve tutumların yanı sıra çocukluk döneminde aileden edinilen deneyimlerle de yakından ilişkilidir. Özellikle ebeveyn tutumlarının, bireyin bağlanma stilini şekillendirerek romantik ilişkilerde nasıl davranacağını öngördüğü ileri sürülmektedir (Luo, 2025).

Ebeveyn Tutumlarının Bireyin Bağlanma Stillerine Etkisi

Ebeveyn tutumları, güvenli ve tutarlı bakım sağlayıp sağlamadığına göre bağlanma stillerini etkiler. Bağlanma teorisine göre, çocuklukta güvenli bağlanma geliştiren bireyler, yetişkinlikte daha sağlıklı romantik ilişkiler kurar; bu, hem güven hem de stresli durumlarda bir partnerden destek alma kapasitesiyle de ilişkilendirilir. Aksine, tutarsız, eleştirel veya duygusal olarak uzak tutumlar, kaygılı ya da kaçınan bağlanma stillerine yol açabilir.

Bowlby’e göre bağlanmanın evrimsel bir geçmişi vardır. Ona göre bakım veren, bebeğe güvenlik ve koruma sağlamalıdır. Bağlanma evrimsel teori göze alındığında, bebeğin bakım verenle kurduğu bağ sayesinde hayatta kalma şansının da artmasıdır. Aslında kurulan bu sosyal ilişki biyolojik bir ihtiyaçtır. Bowlby’e göre bebekler stres altındayken, bakım verenleriyle yakınlık arama ihtiyacı hissederler.

Bunu Harry Harlow’un yeni doğan maymunlar üzerine yaptığı sahte anne deneyiyle açıklayabiliriz. Harlow, deney odasına birisi demirden ve biberonla süt veren, diğeri yumuşak ve sıcak havludan oluşan ama yemek vermeyen anne figürü olmak üzere iki ayrı anne figürü koydu ve maymunların hangi figüre gideceğini gözlemledi. Maymunlar beslenmek için demirden anneye gitmeyi tercih etseler bile, deney odasına korkunç bir ses uyaranı koyulduğunda yeni doğan maymunlar, tehditten korunmak için havlu anne figürüne gitmeyi tercih ettiler. Maymunlar, tehdide karşı hayatta kalabilmek için sıcak anne figürünü (onlara güven veren), içgüdüsel olarak yemek veren soğuk anne figürünü tercih ettiler.

Bowlby’nin de bahsettiği bu davranış, yaşama şansımızı artırmak için bağ kurmanın gerekliliğini gösterir. Bebekler, dünyayı keşfetmek ve hayata dair güven duygusu sağlamak için güvenli bir üs ihtiyacı duyarlar. Bu yüzden bağlanmanın belirleyicisi yemek değil, ilgi ve duyarlılıktır. Bağlanma ilişkisi için 0-5 yaş kritik bir dönemdir. Bu ilişki, gelecekteki tüm sosyal ilişkiler için bir prototip görevi görür. Eğer 0-5 yaş arasında güvenli bir bağlanma gelişmemişse, ileriki yaşantı da ona göre şekillenir.

Bağlanma stilleri güvenli bağlanma, kaygılı bağlanma, kaçıngan bağlanma ve kaygılı-kaçıngan (dağınık bağlanma) olarak ayrılmaktadır.

Güvenli Bağlanma

Bakım veren, çocuğun ihtiyaçlarına duyarlıdır. Çocuk bakım verenle sağlıklı bir şekilde bağlanabilmiştir. Çocuk, bağlandığı kişi yanından gitse bile geri geleceğini bilir ve geldiğinde neşelenir. Çocukluklarında bu tür bağlanmaya sahip olan insanlar, yetişkinliklerinde kalıcı, güven dolu, romantik ve sosyal ilişkiler kurar. İnsanlara ve kendilerine güven duyarlar. Duygularını ifade etmekte zorlanmazlar ve dünya onlar için güvenilir bir yerdir.

Güvenli bağlanma stiline sahip bireyler, romantik ilişkilerde rahatlıkla duygusal yakınlık kurabilir, duygularını açıkça ifade edebilir ve hem yakınlığa hem bağımsızlığa dengeli şekilde yer verirler. Bu bağlanma stili, ebeveynin tutarlı sıcaklık ve desteğine bağlıdır; böylece çocuk, “destek arayışında reddedilmeyeceğini” öğrenir. Yetişkinlikte bu bireyler, tartışma ve streste yapıcı iletişime yönelirler ve “bağlanma güveni” yüksek ilişki tatmini sergilerler.

Örnek: X kişisi ve sevgilisi tartıştı. X: Öncelikle kendi duygularını fark ediyor ve kırgınlığını belirtiyor: “Bugün biraz üzgün ve sana kırgınım. Bunu seninle paylaşmak istedim çünkü sana güveniyorum.” Yakınlık kurmak ve çözüm aramak için öneri sunuyor: “Birlikte oturup bunu konuşabilir miyiz?” Sonuçta partneri, X’in duygularını dinliyor ve empati gösteriyor. İkisi de duygularını güvenli bir şekilde paylaşıyor ve tartışmayı çözüme kavuşturuyor. Böylelikle ilişkide güven ve yakınlık artıyor.

Kaygılı/Kararsız Bağlanma

Bakım veren, çocuğa karşı duyarlı bir mesafelidir. Bağlandığı kişi yanından gittiğinde çocuk kendisini sakinleştirmekte zorlanır. Bakım veren yanına gelse bile bu kaygılı durum bir süre devam eder. Çocukluklarında bu tür bağlanmaya sahip olan insanlar, yetişkinliklerinde kaygılı ve karşı tarafa bağımlı sosyal ilişkiler kurarlar. Kendilerine değil, karşı tarafa güvenme eğilimindedirler. Dünya onlar için belirsiz bir yerdir. Bu bireylerde romantik ilişkiler sıklıkla “bağımlılık” ve “ilişki kaygısı” ile karakterizedir; ebeveyn reddi ile bağlanma kaygısı arasındaki ilişki bu bağlamda araştırmalarda incelenmiştir.

Örnek: X ve sevgilisi tartıştı. Kaygılı bağlanan X bu durumda Kendi duygularını fark ediyor ama aşırı yoğunlaşıyor ve arkadaşlarına: “Çok üzgün ve korkuyorum, beni artık sevmiyor olabilir mi?” diyor. Partnerinden sürekli onay istiyor: “Beni sevdiğini söylersin değil mi? Bir şey değişmedi değil mi?” Tartışmayı çözmeye çalışmak yerine kaygısını partnerin davranışına bağlayarak takip ediyor, hatta küçük bir sessizlikte bile panikleyebiliyor. Yakınlık kurmak istiyor ama çok fazla bağımlılık veya kontrolcülük sergileyebiliyor. Bu durumda sonuç olarak partner bazen baskı altında hissediyor ve tartışmayı sakin şekilde çözmek zorlaşıyor. Kaygılı bağlanan kişi, kendi içindeki belirsizlik ve terk edilme korkusu nedeniyle sürekli teyit arıyor.

Kaçıngan Bağlanma

Duygusal olarak ulaşılmaz veya uzak ebeveynlerle büyüme, bireylerde duygusal mesafe koyma eğilimlerini artırabilir. Bakım veren çocuğa karşı mesafeli ve soğuktur. Çocuk, bağlandığı kişi yanından gitse bile bunun farkında değildir ve geldiğinde de tepkisiz kalır. Çocukluklarında bu tür bağlanmaya sahip olan insanlar, yetişkinliklerinde ilişki kurmakta zorlanırlar. Etrafa değil, sadece kendilerine güvenir ve ilişkileri kendi çıkarları üzerinedir. Duygularını ifade edemezler ve sosyal ilişkilerine duygusal yatırım yapamazlar. Dünya onlar için güvensiz bir yerdir. Bu bireyler, romantik ilişkilerde duyguları ifade etmede zorlanabilir, çatışmadan kaçınabilir ve yakınlık kurma konusunda isteksiz davranabilirler. Bu eğilimin arkasında, ebeveyn bakımının yetersiz veya ilgi eksikliği yaşadığı erken dönem deneyimler bulunabilir.

Örnek: X, sevgilisiyle tartıştı. Sevgilisi, “Beni daha çok görmek istiyorum, neden uzak duruyorsun?” diye sordu. X, tartışmadan sonra sessizleşti, telefonunu eline alıp mesajlara geç cevap verdi ve evde kendi odasına çekildi. İçten içe üzülüyordu ama duygularını açmayı ya da özür dilemeyi zor buluyordu. Tartışmanın sonunda bile samimi bir yakınlık kurmaktan kaçındı ve bir süre mesafeli davrandı. Sonrasında tartışma sonrası geri çekildi, duygularını paylaşmadı ve partnerinin yakınlık talebinden rahatsızlık duydu; yalnız kalmayı tercih etti.

Kaygılı-Kaçıngan (Fearful-Avoidant) Bağlanma

Bazı bireylerde hem kaygılı hem de kaçınan davranışlar birlikte görülür; bu stil “kaygılı-kaçıngan” (fearful-avoidant) olarak adlandırılır. Bu kişiler hem toplumsal yakınlık arayışı hem de reddedilme korkusu yaşar, bu da ilişkilerde çelişkili davranışlar ve istikrarsızlık yaratır. Bu stil, ebeveynin duygusal bakımda hem tutarlı hem de mesafeli yaklaşımlar sergilediği durumda gelişebilir.

Bu bağlanma şekli, aynı anda hem derin yakınlık ihtiyacı hem de bağlanmaktan kaçınma eğilimi gösterir. Bu bağlanma türü en sağlıksız olanıdır. Genelde bakım veren patolojik bir duruma sahiptir (borderline, şizofreni gibi). Çocuğun ihtiyaçlarını görmez ve duymaz. Bakım veren, çocuk için yakınlık kurulmak istenilen ama bir o kadar da güven duyulmaz biridir. Çocuk bakım vereni yanından gidince huzursuzlanır ancak tekrar gelse bile ya sakinleşemez ya da sarılır; birkaç saniye sonra ise bakım verenden uzaklaşır. Çocukluklarında bu tür bağlanmaya sahip olan insanlar, yetişkinliklerinde ilişki kurmakta zorlanırlar çünkü ne kendilerine ne de karşı tarafa güvenebilirler. Dünya onlar için güvensiz bir yerdir.

Örnek: X, sevgilisiyle tartıştı. Sevgilisi, “Neden bana daha çok ilgi göstermiyorsun?” dedi. X hem üzgündü hem de öfkeliydi. Bir yandan sevgilisinin yanında olmak istedi, diğer yandan tartışmadan kaçmak için odasına çekildi. Mesaj attı ama sonra gönderip silmek zorunda hissetti. Sevgilisiyle konuşmak istedi ama bağlanmaktan korktuğu için sürekli kararsız kaldı: “Yaklaşsam mı, uzaklaşsam mı?” diye düşündü. Tartışmanın sonunda hem özür dilemek istedi hem de yalnız kalmayı tercih etti. Partnerin ilgisini test etme veya sınama davranışı gösterdi. Sarılmak istedi fakat aynı zamanda panikleyip geri çekildi. Partnerden hem güvence talep etme hem de uzaklaşma isteği duydu. Kararsız ve tutarsız davranışlarda bulundu.

Sonuç olarak, ebeveynlerin bu tutumları, bireylerin yetişkinlikteki romantik ilişkilerindeki davranış ve tutumlarını şekillendirmede önemli bir etkiye sahiptir. Sıcak ve destekleyici ebeveyn yaklaşımı genellikle güvenli bağlanmayı teşvik eder ve dengeli ilişkilerle sonuçlanır. Tutarsız veya uzak ebeveyn tutumları, kaygılı, kaçınan veya kaygılı-kaçınan bağlanma stillerine ve bunlara bağlı ilişki sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle bağlanma stilleri, romantik ilişkilerin kalitesini anlamamızda güçlü bir çerçeve sunar.

Kaynakça

Gupta, A., & Singh, M. (2024). Influence of Parenting Style and Adult Attachment Style on Experience of Close Relationship among Adults. Int. J. of Indian Psychology. ijip.in Luo, J. (2025). The Effect of Parenting Style and Attachment Style on New Adult Intimacy. Studies in Psychological Science. pioneerpublisher.com Study on family origins and adult attachment security. PubMed PMC. PMC Monapsikoloji. (t.y.). John Bowlby ve bağlanma kuramı. https://www.monapsikoloji.com/john-bowlby-ve-baglanma-kurami/

Dürtü Kuramı ve Freud’un Katkıları

Nesne İlişkileri Kuramı, Melanie Klein ile özdeşleşmiş olmasına rağmen, nesne kavramı psikanalitik kuram içindeki kavramı ilk kez Sigmund Freud tarafından Dürtü Kuramı açıklanırken kullanılmıştır. Freud, dürtülerden ilk kez Cinsellik Üzerine Üç Deneme makalesinde yer verir ve dürtüsel yaşantının çocuğun dünyaya gelmesiyle başladığını belirtir.

Bu Dürtü Kuramına göre, kişinin nevrozu, bastırılmış bir gerçek anının sonucu olarak oluşur. Sonrasında Freud, bu fikrini değiştirir ve bu nevroza neden olan anının yalnızca gerçek anı ile meydana gelmeyeceğini; bilinçdışında olan düşlemsel travmaların da bu nevrozu oluşturabileceğini söyler.

Çocukluk döneminde öğrenilmiş olan bu haz, bedenin tümünü kapsamaz ve bedenin çeşitli bölgelerinde kısmen yaşanır. Bu dönemin ilk adımı, bebeğin ağız yoluyla erotik haz aldığı oral dönemdir. Ağızdan hem doyum hem de cinsel haz yaşanır. Sonrasında, bu oral dönemden alınan haz, anal bölgeye geçer. Genital dönemde ise çocuk, cinsel organının farkına varmış olur. Kısmi hazlar, ergenlik dönemi ile birlikte cinsel hazlarla bedende bütün olarak yaşamaya başlar; insan, bu haz veren kısmi bölgeleri bırakır. Bu hazlar bastırılır ve nevrozu oluşturur.

Ayrıca, süperego kavramını fallik dönemdeki çocuk tarafından içselleştirilmiş bir ebeveyn sesi olarak tanımlamış ve süperegonun dürtüleri erteleyip düzenlemesindeki değişiminde nesne ilişkileri etkisini vurgulamıştır.

Nesne İlişkileri Kuramı ve Melanie Klein

Bu kuramlara bazı diğer psikanalistler de ortak olup derinleştirmişlerdir. Freud’un nesne olarak adlandırdığı libido/libidinal nesneler, kuramcıların da katkılarıyla agresif nesneler ile genişletilmiştir. Bu kuramı ilk ele alan Freud olsa da, terimi kavramsal olarak kullanan kişi Melanie Klein’dır. Dürtü Kuramından İlişkisel Kurama geçiren temel teorisyen odur.

Klein, fikirlerinde Freud gibi yalnızca dürtüler ile ele almak yerine, bebeğin ruhsal dünyasıyla iç içe olmayı ve bunun anne karnında başladığını söyler. Klein’a göre, bebekler dış dünyadaki nesnelerden bağımsız olarak içselleştirilmiş çeşitli imgeler ile doğar ve bu imgeleri dış dünya ile etkileşime girerek geliştirir. Doğum sonrası dönemde, bu dürtünün tatmini sevgi veya yıkım ile gerçek nesneler üzerinden gerçekleşir. Bu gerçekleşme ile sevgi veya nefret dürtülerini gerçek nesnelere yönlendirir ve gelecek olası deneyimleri için temel oluşturur; ilk hedef annedir.

Paranoid Şizoid ve Depresif Konumlar

Klein’a göre, bebekler kaygı ve endişeyi duyar ve bunlarla başa çıkabilmek için bir benlik ve ego mekanizmasıyla dünyaya gelir. Bebek, içsel olarak yaşadığı ölüm dürtüsüyle ve dışsal gerçeklikle başa çıkma çabası bulundurur ve kaygı yaşar. Bu şekilde bebek, memeye yönelik ikili tutumunu gerçekleştirir. Bu ikili tutum ile benlik ikiye bölünür ve savunma mekanizması olan splitting (bir kişinin ya da olayın tamamen iyi ya da tamamen kötü olarak algılanması) ile ölüm dürtüsü olan benlik parçasını anneyle en yakın bağ olan memeye yansıtır.

Kaygı dışsallaştırma çabası ile ele alınmış olur; fakat meme doyum sağlaması açısından devam eder ve meme ile bebek arasında yaşanan libidinal ilişki ve kaygı yönetimi eş zamanlı ilerler. Memeden yoksun kalan bebeklerde olumsuz meme imgesi oluşurken, memeye doyum sağlayan bebeklerde olumlu meme imgesi ortaya çıkar.

Bu teori paranoid şizoid dönem olarak adlandırılır ve bebek, bölme mekanizmasının da etkisiyle bütün olarak algılayamadığından, anneye dair nesne imgeleri dağınık bir biçimde bulunur. Bu bölme mekanizması, iyi ve kötü nesne temsillerini birbirinden ayırır ve olumlu-olumsuz temsillerin karışmasını engeller. Memeden kopan bebek, iyi meme-kötü ayrımı yerine bir bütün olarak bakmaya başlar, kendisi ve nesnenin farkını ayırt eder.

Depresif konum olarak adlandırılan bu aşama, çifte değerliliği (ambivalans) fark eder ve içselleştirir; kendi benliğinde olumlu bir iç nesne yerleştirmiş olur. Bebek, kötü meme olarak algıladığı ve kaygısını yansıttığı yönü ve iyi meme ile yaşadığı yönü ikileminde yaşar. Bu durum, meme ve anneyi bütün olarak ele alamamasına neden olur.

Günlük Yaşamdaki Psikanalitik İzler

Melanie Klein, memeyi sadece araç değil, derinlemesine incelemiştir. Meme, kendilik ve ilişki temsilini içerir. Ve anne-bebek arasındaki ilişkinin önemini vurgulamış olur.

Freud’un Dürtü Kuramı ve Klein’ın Nesne İlişkileri Kuramı, ilk bakışta soyut ve kuramsal görünse de günlük yaşamda sıkça karşımıza çıkan durumları anlamamıza yardımcı olur. Freud’un haz ve bastırma kavramı, bireyin çocuklukta yaşadığı doyum ya da engellenmelerin yetişkinlikteki davranışlarını şekillendirdiğini gösterir. Örneğin, sürekli istekleri engellenen bir çocuk yetişkin olduğunda çekingen, kaygılı ya da aşırı uyumlu davranışlar sergileyebilirken; her istediğini alan bir çocuk ise sabırsız, doyumsuz veya benmerkezci bir kişilik geliştirebilir.

Yetişkinlikte de bastırılan öfke, arzular ya da hayal kırıklıkları farklı şekillerde dışavurum bulur; işyerinde öfkesini tutan birinin evde küçük bir olayda patlaması buna örnek olarak verilebilir.

Klein’ın kuramı ise, özellikle ilişkilerdeki tutumlarımızı açıklamada yol göstericidir. Bebeklikte annenin “iyi meme” (doyuran, tatmin eden) ve “kötü meme” (yoksun bırakan) olarak algılanması, yetişkinlikte başkalarını ya tamamen iyi ya da tamamen kötü olarak görme eğilimine benzer.

Örneğin, bir arkadaşımız bizi aramadığında hemen “beni umursamıyor” diye düşünmek, ertesi gün ilgi gösterdiğinde ise “aslında çok iyi biri” demek bu bölme mekanizmasına örnektir. İlerleyen süreçte, aynı kişide hem olumlu hem de olumsuz özelliklerin bir arada bulunabileceğini kabul etmek, sağlıklı ilişkilerin temelini oluşturur. Bu da Klein’ın tanımladığı “depresif konum”un günlük hayattaki karşılığıdır.

Sonuç olarak, bu kuramlar yalnızca bebeklik ya da erken dönem gelişimi açıklamakla kalmaz; yetişkinlikteki dostluk, aile ve romantik ilişkilerdeki tutumlarımızı da anlamamıza yardımcı olur. İnsanların sevgi ve öfke arasında yaşadığı gelgitler, bastırılmış arzuların beklenmedik biçimlerde ortaya çıkması ya da birini “ya tamamen iyi ya tamamen kötü” görme eğilimi, bu psikanalitik yaklaşımların günlük yaşamla ne kadar iç içe olduğunu gösterir.

Hitler’in daha önceleri ilişki kurduğu insanlar, Hitler’in kendi büyüklüğüne kesin bir inancı olduğu konusunda hemfikir olmuşlardır. Aynı zamanda onun en büyük savaş tanrısı olduğuna inandığı tutumu da bu fikri desteklemektedir. Hitler aynı zamanda kendisini yargı konularında da bilirkişi olarak görmektedir. Bunun yanında Güzel Sanatlar Okulu giriş sınavında başarı göstermemesine rağmen kendini Alman mimarların en büyüğü olarak görmüştür. Açıkça görüldüğü gibi Hitler, kendisinin Almanya’ya kurtarıcı bir tanrı olarak gönderildiğine ve özel bir görevle yükümlü olduğuna inanmıştır. İncil’den sürekli örnekler getirmiş, böylece giriştiği durumlara dinsel bir görünüm de kazandırmıştır. İsa ile kendisi arasındaki karşılaştırmaları da gitgide artıyordu. Alman politikacı Eckart, Hitler’in bu tutumu için “Bir adam kendisini Hz. İsa ile aynı kaba koyarsa onun yeri tımarhanedir.” cümlesini kurmuştur.

Hitler: Ruh Bilimsel Çözüm ve Birleşim

Dünya Adolf Hitler’i güçlü olma konusundaki doymak bilmeyen tutkusu ve zalimliği ile tanımaya başlamıştı. Kimi insanlar tarafından desteklenirken kimi insanlar tarafından da delinin teki olarak görülüyordu. Kuşkusuz Hitler’in kendisi kimi zaman davranışları hakkında birtakım açıklamalar yapmaktadır. Fakat bunlar ya ulusal temeller üzerine oturmakta ya da sorunu geçmişe atmaktadır. İşte bu noktada ilk kez kapıyı çalan nevrotik hasta ile karşılaşılan bir durum içine girilmektedir. Bu durumda Hitler’in çocukluk yıllarına inip o dönemde edindiği izlenimleri araştırmak işe yarayacaktır.

Hitler, aşağı sınıftan bir aile çevresinde yetişmiş; babası gümrük memuru, annesi ise kendisini evine ve ailesine adayan bir kadın olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu aile dinamiğinde Hitler’in babasının vaktinin çoğunu meyhanede geçirdiğini; evde kavga ve dırıltının eksik olmadığını, içkiyi fazla kaçırıp karısı ya da çocukları tarafından eve getirildiğini öğreniyoruz.

Hitler’in aile yuvasından çok bahsetmemesi, bu tür olayların onda genç yaşlarda bir nefret ve öfke yarattığını tahmin etmemize yol açmaktadır. Babasının ayık olduğu zamanlarda da farklı bir izlenim yaratmaya çalışması, bu tür duyguları arttırmaktadır. Onuruna çok düşkün olan ve memurluğu ile böbürlenen babası, emekli olduktan sonra bile resmi giysilerini çıkartmamıştır. Aynı zamanda köy sokaklarında unvanının eksik söylenmesine tahammül edememiş ve bunu hemen karşı tarafa anımsatmıştır.

Çocuğun özyapısı üzerinde baba kavramının etkisi büyüktür ve temel taştır. Fakat Hitler’de bu temel sağlam atılmış değildir. Bu koşullar altında Hitler kendi davranışlarına yön verecek bir model bulamadığından şaşırmış durumdaydı. Bu durumdan ötürü dünya Hitler için tehlikeli, hak tanımaz ve belirsiz görünmüştür. Babası eve geldiğinde nasıl davranacağını kestiremediğinden güvensizlik duygusu gitgide artmıştı. Hitler’in bu yoksunluğunun belirtisi, saygı duyabileceği, öykünebileceği bir erkek tipini örnek olarak aramasıdır. Çevresinde bulamadıkça tarihe yönelmiş, fakat politik inançları Hitler’in usunda örnek olma işlevini yerine getirmemiştir.

Hitler’in Psikopatolojik Eğilimleri

Hitler tipindeki psikopatlarda olgun birini kendisine önder seçme durumu tüm yetişme yılları boyunca sürmektedir. Fakat Hitler günün sonunda hep onların bir kusurunu yakalayıp kendisinden üstün olmadığı inancına kapılmıştır. Çocukluğundan gelen unvan ya da adlarını eksiksiz söyleme takıntısı vardır ve bu durum, çocukluğundan gelen babasının gölgesinden kaynaklanmaktadır.

Bunun yanında, babasına göre annesinin Hitler’e epey güçlü bir sevgi bağı bulunmaktaydı. Bu nedenle annesinin üzerine düşen tutumları, Hitler’in huylarını bozacak şekilde şımartması da kaçınılmaz olacaktı. Kadın tüm sevgisini Adolf’a yoğunlaştırmış olup kocasıyla bir aşk ilişkisi bulunmadığından, nedenini bu noktada anlayabiliriz. Anne-oğul arasında kurulan bu libidinal bağ ve Adolf’un geçirdiği kudurganlık (tantrum) nöbetleri, istediği şeyi elde etmesine neden olmuştur. Böylece annesine istediğini yaptırıp, istedikleri yerine getirilmezse babası gibi biri olacağı korkusunu annesine aşılamıştır.

Bir yandan büyürken diğer yandan da annesine duyduğu libidinal sevgi gelişmekte ve Hitler’in kişiliğinde Oedipus karmaşası yaşamasına neden olmuştur. Annenin sevgisi başına toplanırken, babanın öz yapısı bu karmaşanın gelişimini hızlandırmaktaydı. Böylece babaya duyulan nefretle anneye duyulan sevgi artmakta ve bununla birlikte babasının kininin kurbanı olma korkusu çoğalmaktaydı.

Hitler’in sevgiye, kadınlara ve evliliğe karşı tutumu da annesi-babası üzerinden şekillenmiştir. Annenin babasına olan itaati, Hitler’in kadın cinsine saygısını yitirmesine neden olmuştur. “Erkekleri yoldan çıkaran kadınların kusurlarıdır.” sözünü sıkça söyler ve kadınları ayartıcı bulmuştur. Ne var ki yine de sadık bir kadın bulduğu takdirde ideal aşk ve evlilik düşüncesine inanmayı sürdürmüştür.

Hitler aynı zamanda hayatının bir bölümünden sonra etyemez olmuştur. Araştırmalar, sevdiği birinin ölümünden sonra bu durumun ortaya çıktığını söylemiştir. Bu nedenle Hitler’in gösterdiği sapkınlıkların (dışkı yeme ve çiş içme gibi psikopatoloji eğilimler) toplumsal uyum içinde normal bir yaşam sürme arasındaki uzlaşma olarak görülebileceğini söyleyebiliriz. Bu tip durumlar, mazoşizmin aşırı biçimini ortaya çıkarmaktadır.

Sonuç

Bunların yanı sıra Hitler ailesi dışında da çok boyutlu, daha kapsamlı bir incelemeyi hak etmektedir. Fakat günün sonunda baktığımızda, onun bu tutumunun sebeplerinin en büyük etkisi ailesi ve yaralı geçen çocukluk dönemidir.

Kaynakça

Langer, W. C. (Yayın yılı, 6. basım). Hitlerin psikopatolojisi (Çev. Kemal Bek & Zeki Çakılalan). Donkişot Yayınları. (Orijinal çalışma 1943; 1972 tarihinde ilk kez yayımlanmıştır)

Can’ın psikopatolojik durumunu ele aldığımızda ana eksen narsist olmasıdır. Ayrıca, sınırda kişilik bozukluğu özelliklerinden sadece bir kısmını görürüz, fakat tanı olarak koymaya yeterli değildir.

Manipülasyon Ustası Can Manay

Can Manay insanlarla iletişimde her tepkisini örtük biçimde verir. O yüzden duygu durumu ve ne düşündüğü hakkında çok net yorum yapamayız. Ayrıca tam bir manipülasyon ustasıdır. Bunu işleri kendi lehine çevirmek için her fırsatta kullanır. En fazla da takıntılı olduğu Duru karakterine uygular.

DSM-5’e Göre Muhtemel Ruh Sağlığı Tanısı ve Tanı Kriterleri

Can Manay’ın her fırsatta büyüklenmesi, Can Manay olduğunu belirtmesi, mükemmel olduğunu düşündüğü için mükemmel kadını idealize etmesi, kendi çıkarı için başkalarını kullanmaktan çekinmemesi, başkalarının duygularını ve gereksinimlerini anlamaması, daima kendi beğenmiş tutumlar sergilemesi narsistik kişilik bozukluğunu gösterir.

Özsever (Narsistik) Kişilik Bozukluğu Tanı Ölçütleri

A. Aşağıdakilerden beşi (ya da daha çoğu) ile belirli, erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan; büyülenme (düşlemlerde ya da davranışlarda), beğenilme gereksinimi ve eşduyum yapamama ile giden yaygın bir örüntü:

1. Büyüklüğün (örneğin başarılarını ve yeteneklerini abartır; gösterdiği başarılarla orantısız biçimde, üstün biri olarak görülme beklentisi içindedir).

2. Sınırsız başarı, güç, zeka, güzellik ya da yüce bir sevgi düşlemleriyle uğraşıp durur.

3. “Özel” ve eşi benzeri bulunmaz biri olduğuna ve ancak özel ya da üstün diğer kişilerce (ya da kurumlarca) anlaşılabileceğine ve ancak onlarla ilişki kurması gerektiğine inanır.

4. Çok beğenilmek ister.

5. Hak ettiği duygusu içindedir (özellikle kayırılacak bir biçimde davranılacağına ya da her ne istiyorsa yapılacağına ilişkin anlamsız beklentiler içinde olma).

6. Kendi çıkarı için başkalarını kullanır (kendi amaçlarına ulaşmak için başkalarından yararlanır).

7. Eşduyum yapamaz: Başkalarının duygularını ve gereksinimlerini anlamak istemez.

8. Sıklıkla başkalarını kıskanır ya da başkalarının kendisini kıskandığına inanır.

9. Başkalarına saygısız davranır, kendini beğenmiş davranışlar ya da tutumlar sergiler.

İdealizasyon ve Değersizleştirme Döngüsü

Can Manay karakterinde sıkça gözlenen narsistik savunma mekanizmalarından biri değersizleştirmedir. Özellikle de duygusal olarak yakınlaşmada korktuğu zamanlarda karşısındaki kişinin duygularını geçersizleştirerek ve küçümseyerek uzaklaştırır. Bu durumla beraber olarak idealizasyon ve devülasyon döngüsü görülür. İdealizasyon, bir kişinin bir kişiye, yere veya kavrama abartılı olumlu nitelikler yükleme eğilimini ifade eder. Duru karakteri ilk başta Can Manay tarafından “ulaşılamaz ve kusursuz” olarak görülürken, Can’ın kontrolünü kaybettiği zamanlarda da devülasyon yani değersizleştirme durumu görülür. Bu olumsuz duygular öfkeye, küçümsemeye yol açar.

İlişkilerde Kontrol ve Duygusal Manipülasyon

Borderline kişilik bozukluğu ve narsistik kişilik bozukluğu ile mücadele eden bireyler için “bölünme” olarak adlandırılan idealleştirme ve değersizleştirme döngüsü, ilişkilerinin toksik ve yönetilemez hale gelmesine neden olabilir. Duru ve Can ilişki dinamiğinde de bu duruma rastlarız. Bu dinamik, narsistik kişiliğin derinlerde taşıdığı değersizlik duygusuna karşı geliştirdiği bir koruma biçimidir.

Can Manay’ın ilişkilerinde temel güdüsü kontroldür. İnsanları etkileyici, entelektüel ve karizmatik kişiliği ile kendine çeker; ancak ilişkilerinin ilerleyen aşamalarında karşısındakine psikolojik üstünlük kurma eğilimi gösterir. Duru ile olan ilişkisi, bir duygusal bağ kurmaktan ziyade, onun üzerinden kendini tamamlamaya yönelik bir arzunun ürünüdür. Bu bağlamda, Duru’nun özgür iradesi tehdit altında olduğunda Can’ın öfke, kıskançlık ve baskılayıcı tavırları ortaya çıkar. Bu davranışlar, narsistik kişiliğin altında yatan kırılgan benliğin dışavurumudur.

Tedavi ve Yönetim

Psikologlar arasında narsisizmin tedavisi konusunda bir fikir birliği bulunmamaktadır. Doğası gereği tedavisi zor olan bir kişilik bozukluğudur. Zira narsist bir kişinin kendisinde herhangi bir yanlışlık ya da bozukluk görme olasılığı oldukça düşüktür. Dolayısıyla bir narsistin tedavi amaçlı psikolojik destek alması nadir görülen bir durumdur.

Bir diğer zorluk, narsistik kişilik bozukluğuna eşlik eden olası rahatsızlıkların varlığı ve çeşitliliğidir. Depresyon, bipolar bozukluk ve kaygı bozukluğu eşlik eden rahatsızlıklar arasındadır (Yakely, 2018). Diğer taraftan, tedaviyi seçen kişilerde narsistik kişilik bozukluğuna dönük özel bir müdahale olmamasına rağmen tedavilerin işe yaradığı ifade edilmektedir (Yakely, 2018). Narsisizmin tedavisinde kullanılan müdahalelerin henüz başlangıç aşamasında olduğu söylenebilir. Bununla birlikte, tedavide kullanılan yöntemler psikodinamik, kişilerarası ve bilişsel olmak üzere üç kategoriye ayrılmaktadır (Magnavita, 2018).

KAYNAKLAR

Terapi Psikiyatri. (16.06.2017). Psikanaliz: Can Manay. Terapi Psikiyatri Dergisi.
https://www.terapipsikiyatri.com/dergi-yazilari/psikanaliz-can-manay/
Amerikan Psikiyatri Birliği. (2013). DSM-5: Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayısal elkitabı (5. baskı, Çev. Ed. E. Köroğlu). HYB Yayıncılık. (Orijinal çalışma yayımlanma tarihi: 2013)
Korkmaz Yıldırım, N., & Kansu, A. F. (2022). Bir narsisizm incelemesi: Gelişimi, türleri, etiyolojisi, tanısı ve tedavisi. International Academic Social Resources Journal. https://asrjournal.org/files/asrjournal/5bba580c-6b83-4335-ae66-d247bc9b4466.pdf

Bu dönem, genellikle 10-18 yaş aralığını kapsar, ancak yetişkinliğe geçiş bazı bireylerde daha uzun sürebilmektedir. The Edge of Seventeen filmi bu ergenlik döneminin gelişimlerini büyük ölçüde ele alır. Nadine, karşımıza ergenlik döneminin özelliklerini gösteren 16-17 yaşlarında bir kız olarak çıkar.

Nadine’in ayna karşısında saçını beğenmemesi, sivilceli suratına bakması bize ilk mesajı verir. Bu durum, ergenlik döneminde beden imajıyla fazla meşgul olma durumunu bize gösterir. Sonrasında babasının vefatı, kendisinde yalnızlık ve boşluk duygusunun yanı sıra annesiyle ilişkisini de etkiler. Annesinin sürekli Nadine’ye karşı eleştirel davranımı, abisiyle kıyaslaması ve acınası biri olduğunu düşünmesi, Nadine’in özsaygısında eksiklik yaratır.

Ergenlik döneminde ebeveynlerin tutumu, birey olma yolundaki kişinin özsaygısını belirleyici düzeyde etkiler. En yakın arkadaşının abisiyle yaşadığı ve devam ettirdiği ilişkisi sonrası Nadine kendini yalnız hisseder ve bunu içselleştirir. Bu durumu sosyal bağlamda ele aldığımızda, Nadine’in en yakın arkadaşına duyduğu aidiyetin büyük ölçüde sarsıldığını görürüz. En yakın arkadaşına yaptırmaya ittiği seçim, ergen bireylerin yaşadığı durumları büyütüp abartı tepkilerle gösterdikleri bir örnektir ve sosyal bağları da bu kopuşmalar üzerinden şekillenir.

Sonrasında yakın arkadaşını da kaybeden Nadine, sosyal olarak çevresine uyum sağlayamaz ve kimlik arayışına girer. Bu durumu, Erikson’un psikososyal gelişim kavramıyla ele alabiliriz. Bu durumda odaklanacağımız aşama, beşinci yani ergenlik dönemidir. Erikson, bu dönemdeki rol çatışmasını kimlik ile kimlik karmaşası olarak tanımlamıştır.

Öğretmenine kolaylıkla yalan söylemesi, hoşlandığı Nick karakterinin ıslahevinde yatmış olmasının ona çekici gelmesi düşüncesi de ergenlikteki yansımaların göstergesidir. Nadine’in ondan hoşlanmadığı halde Erwin’in evine gitmesi, ona “seks yapalım mı?” diye bir teklifte bulunması, yaşadığı duygusal eksikliğin karşılanma isteği olarak yorumlanabilir ve ergenliğin getirisi olan dürtüsellikle bağdaştırılır.

Aynı zamanda annesinin arabasını kaçırması, düşünmeden hareket etmesine bilişsel olarak baktığımızda gelişmemiş prefrontal korteks ile ilişkilendirilebilir. Dürtü kontrolünü sağlamada bu bilişsel yetersizlik etkiler.

Nadine’in öğretmeniyle olan bağına baktığımızda ise, intihar edeceğim söylemi ve intihar pandomimi yapması aslında bu yaşadıklarının bir yansımasıdır. Ergenler, yaşadıkları küçük olayları bile fazlasıyla abartma eğilimindedirler. Bunun yanı sıra öğretmenine karşı kendi akranlarını eleştirmesi: “Bizim neslimiz gerizekalı, ben eskilerin ruhuna sahibim, o insanlarla hiçbir ortak noktam yok” demesi ve kendini farklı görmesi, tipik bir ergenlik kimlik bunalımı örneğidir.

Filmin son kısımlarına doğru abisiyle olan yüzleşme sahnesi, Nadine’in duygusal gelişimine örnek olarak gösterilebilir. “Kendime yukarıdan, dışarıdan bakıyorum, konuşma biçimim ve davranışlarım beni tiksindiriyor” kısmı da onun bu dönemde karşılaştığı duygusal zorluklarının bir ifadesidir ve Nadine’in öz değerini, kendilik algısını derinden sarsar.

Bunun yanı sıra, “Sorunları olan tek kişinin ben olmama sebep oluyor ve böyle özel biri gibi hissediyorum” cümlesi de kişisel efsane/mit düşünce tarzının sonucudur. Ergen birey, benzersiz olduğuna inanır ve kendini farklı, özel hisseder. Nadine’in cümlelerinde bu benzersiz olma ve farklı hissetme düşüncesini görürüz.

Film, ergenliğin gelişim süreciyle ilgili duygusal, sosyal ve bilişsel çatışmaların dinginleşmesini, Nadine’in olgunlaşma sürecini ve kimliğini geliştirmesini, bireyleşmeye doğru giden yolunu gösteriyor. Karakterin değişim ve gelişim süreçlerini ele aldığımızda, Nadine’in abisiyle olan yüzleşmesi çok anlamlıydı ve kendini olgunlaşmaya doğru attığı en büyük adımdı.

Hoşlandığı, ona sadece cinsel obje olarak bakan Nick’in peşinden koşmak yerine ona değer veren Erwin ile ilişki kurması, onun gelişimi açısından olumlu oldu. Nick ona kendini çok daha kötü hissettirip özsaygısını daha fazla zedeleyebilirdi ve Nadine’in yetişkinlik hayatında bu zedelenme ile öz güvensiz bir birey olarak devam etmesine sebep olabilirdi.

Erwin’in gösterisine giderken annesine mesaj olarak güvende olduğunu haber vermesi de ebeveyn ile ilişkisi açısından çok değerliydi. Aykırı olmak yerine, onun da uyumlu yaklaşması bir şeyleri düzeltmek için sorumluluk alıp çabalaması Nadine’in olgunlaşmasındaki büyük bir parçaydı.

Kaynaklar

Mentalup. (n.d.). Psikososyal gelişim kuramı nedir, evreleri nelerdir. Mentalup. Erişim adresi: https://www.mentalup.net/blog/psikososyal-gelisim-kurami-nedir-evreleri-nelerdir

Ahioglu, E., & Lindberg, N. (2011). Piaget ve ergenlikte bilişsel gelişim. Kastamonu Eğitim Dergisi, 19(1), 1-10.

İnsanların günden güne dijital medyaya ilgisinin artmasıyla ve dijital medyanın sürekli olarak gelişmesi ile birlikte bireylerin benlik algıları, çevresiyle kurduğu sosyal ilişkileri, dikkat dağınıklıkları, kimlik inşaları bu durumla paralel olarak büyük ölçüde etkilenmekte ve bu etkinin sürekli olarak devam edeceği öngörülmektedir.

Bu süreç, bütün sosyal bilim dallarının ilgisini çekmekte, fakat psikoloji bilimi bu süreci kapsamlı biçimde alt dallarıyla ele almaktadır.

Dijital Medyanın Bilişsel Süreçler Üzerindeki Etkileri

Bu alt dallar, dijital medyanın bilişsel süreçler üzerindeki etkilerini incelediğinde, dijital medyanın bireylerin üzerindeki etkisini sadece sosyal bağlamda ele almaktan ziyade bireylerin bilişsel süreçlerini de önemli ölçüde etkilemektedir. Ortaya çıkan veriler, bu etkinin olumlu ya da olumsuz olabileceğini söylese de nörobiyolojik mekanizmalarla ilgili kanıtlar sınırlı kalmıştır.

Maslow’un genişletilmiş ihtiyaçlar hiyerarşisine göre bilişsel ihtiyaçlar, günlük görevleri kolaylaştırmak için dijital medyaya başvurma ihtiyacını temel bir insan talebi olarak ortaya koyar ve bu da zamanla yüksek derecede esnek bilişsel süreçleri önemli değişimlere götürür. Cohen ve Dehaene’nin beyin okuma ağı üzerine yaptığı araştırmalarda ise yeni bir araç, beceri ya da düşünce edinilmesinin aynı işlemlerden sorumlu olan beyin sistemlerini kademeli olarak şekillendireceğini öne sürmüşlerdir. Bu durum, beyinde olumlu ya da olumsuz izler bırakabileceğini ve nöroplastisite durumunu etkileyebileceğini desteklemektedir.

Dijital Medyanın Olumsuz Etkileri ve Dikkat

Bu konu ile ilgili güçlü kanıtlar bulunmasa da, aşırı dijital medya kullanımıyla oluşan hafıza kaybı, dikkat bozukluğu ve karar verme becerilerinde eksiklik gibi bilişsel gerilemeleri kapsayan şemsiye bir terim olarak dijital demans terimi kullanılmaktadır.

Bazı yazarlar, bilgi aramak için arama motorlarının aşırı kullanımının uzun süreli hafıza ve dikkatle ilgili beyin bölgelerinin olumsuz etkileneceğini belirtmişlerdir. Bu etkilerin yanı sıra Green ve Boveiler, video oyunlarının oyuncuların dikkat becerilerini artırıp artırmadığı konusunu test etmişlerdir ve dikkat dağıtıcı bilgileri göz ardı etme gibi bilişsel görevlerde daha iyi performans gösterdiğini bulmuşlardır. Bunun yanı sıra video oyunlarının zihinsel döndürme, bilişsel haritalama, mekânsal hafıza gibi becerileri artırabildiği gözlemlenmiştir.

Sosyal Medya ve Dikkat Dağılması

Sosyal medya kısmı incelendiğinde ise çevrim içi sosyal platformların, bildirimlerin, reel gibi kaydırma akışlarının kişinin dikkatini uzaklaştırarak sürekli bölünmüş dikkat durumuna yol açabileceği fikri ortaya çıkmıştır.

Özellikle günümüzde ön plana gelen yapay zekâ (AI) aracı; anlama, bilgi aktarımı, matematik gibi alanların düşünme, öğrenme, karar verme şeklini etkilemektedir. Bu insan benzeri yapay zekâ simülasyonu, farklı bakış açılarını keşfetmeyi sağlasa da insan tembelliğine katkı sağlayarak insanın düşünme gücünü zayıflatabileceği fikri ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda yapay zekâ temelli olan GPS sistemleri, hipokampüse bağlı mekânsal biliş ile ilgili beyin bölgelerini etkileyebilmektedir.

Çalışmalarla Dijital Medyanın Etkileri

Tüm bu incelediğimiz çerçeveler içerisinde literatürde yapılan birçok çalışma, dijital medyanın en olumsuz etkilediği işlevin dikkat olduğunu ortaya koymuştur. Bununla ilgili yapılan bir çalışmada, aynı dersi dinleyen fakat derste bir grubun dizüstü bilgisayar kullandığı ve diğer grubun kullanmadığı iki öğrenci grubu karşılaştırılmıştır. Sonuçta dizüstü bilgisayar kullanan grubun performansı daha düşük olmuştur ve bu durum, öğrenme üzerinde olumsuz etki yaratıp dikkatin bölünmesine bağlanmıştır.

Aynı zamanda hafıza da dijital medyada etkin rol oynamaktadır ve bununla ilgili dijital fotoğraf çekmenin hafızayı etkilediği bulunmuştur. Bu durum, en iyi fotoğrafı yakalamak için harcanan dikkatin zihinsel temsile değil, kameranın hatırlayacağı varsayımına yöneltilmesidir.

En çok incelenen dijital bileşenlerden biri olan internet kullanımı da hem avantaj hem de dezavantaj olarak ele alınmaktadır ve bununla ilgili olarak genç yetişkinlerle yapılan bir müdahale çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada katılımcılara her gün bir saatlik internet arama görevleri verilmiştir ve buna bağlı olarak değerlendirme yapılmıştır. Bu değerlendirmede, uzun süreli hafıza ve geri çağırma ile ilgili temporal girus gibi beyin bölgelerinde işlevsel bağlantılarda ve senkronizasyonda azalma olduğu bulunmuştur.

Sonuç: Dijital Medyanın Dengeli Kullanımı

Sonuç olarak, dijital medyanın bilişsel süreçler üzerindeki etkileri olumlu veya olumsuz etki göstermekte olup, medyayı olumlu etkilerin daha yüksek olacağı şekilde kullanılmasına dikkat edilmelidir. Bu durum, beyin sağlığımızı desteklemesi ve beynin farklı bölgeleri arasındaki bağlantıları güçlendirmesi amacıyla dikkat edilmesi gereken önemli noktalardan biridir.

Kaynakça

• Barros, E. (2024). Understanding the influence of digital technology on human cognitive processes: A review. Preprint, 2024041844. 
• Correia de Barros, E. (2024). Understanding the influence of digital technology on human cognitive functions: A narrative review. IBRO Neuroscience Reports, 16, 415–422. 
• Study.com. (t.y.). Impacts of digital technology on cognitive development. Erişim adresi: https://study.com/academy/lesson/impacts-of-digital-technology-on-cognitive-development.html