Stanford Hapishane Deneyi’ni konu alan film, tam da bu sorunun etrafında şekillenir. Filmde başlangıçta yalnızca belirli roller üstlenen bireylerin, zaman içerisinde bu rollerin gerektirdiği davranışları giderek daha yoğun biçimde sergilemeye başladıkları görülür. Deneyin ilk aşamalarında “gardiyan” ve “mahkûm” yalnızca birer görev tanımıyken, kısa süre içerisinde bireylerin kimliklerini belirleyen psikolojik konumlara dönüşür. Metindeki gözlem de bu dönüşümün özellikle gözetleme, güç ve kontrol üzerinden ilerlediğine dikkat çekmektedir.

Bir insan ne zaman rolüne dönüşür?

Bilişsel psikoloji açısından davranışlarımız yalnızca dışarıdan gelen uyaranların sonucu değildir. Olayları nasıl yorumladığımız, kendimizi hangi konumda gördüğümüz ve diğer insanların davranışlarını nasıl anlamlandırdığımız davranışlarımızı doğrudan etkiler.

Filmde gardiyanlara verilen üniforma, güneş gözlüğü ve mahkûmlara isimleri yerine numaralarıyla hitap edilmesi bu açıdan önemlidir. Bir bireyin kişisel kimliğinin geri plana itilmesi, karşısındaki kişinin de “birey” olarak algılanmasını zorlaştırabilir. Mahkûmun adının 8612 gibi bir numaraya dönüştürülmesi, yalnızca sembolik bir değişiklik değildir; bireyin zihinsel temsilinin de değişmesine hizmet eder.

Böylece “karşımda bir insan var” düşüncesinin yerini “karşımda kurallara uyması gereken bir mahkûm var” düşüncesi alabilir. Davranışın sınırlarını belirleyen şey artık kişinin kendi değerlerinden çok, içinde bulunduğu rolün kuralları olmaya başlar.

Davranış nasıl giderek sertleşir?

Davranışçı psikoloji açısından filmin en dikkat çekici noktalarından biri, davranışların sonuçları tarafından şekillenmesidir.

Örneğin filmde belirli davranışların ardından yemek verilmesi, bazı davranışların ise yiyecekten mahrum bırakılması bir pekiştirme-cezalandırma döngüsü yaratır. Filmde özellikle üçüncü hücredeki mahkûmların diğerlerinden farklı olarak yemekle ödüllendirilmesi Skinner’ın edimsel koşullanma yaklaşımıyla ilişkilendirilmektedir.

Burada önemli olan nokta, davranışın bir anda ortaya çıkmamasıdır. Önce küçük bir sınır ihlali gerçekleşir. Ardından bu davranışın ciddi bir sonucu olmadığı görülür. Daha sonra davranış tekrarlandığında daha güçlü bir davranış gelir. Eğer sistem bu davranışı engellemek yerine ödüllendiriyor veya görmezden geliyorsa davranışın sürdürülme ihtimali artar.

Bu nedenle şiddetin giderek artmasını yalnızca “gardiyanların kötü insanlar olması” ile açıklamak yetersiz kalır. Davranışın öğrenildiği ve pekiştirildiği bir sistem söz konusudur.

Gözetleyen kişi neden müdahale etmez?

Filmin en çarpıcı sorularından biri ise şudur: Kötü davranışı yalnızca yapan kişi mi sorumludur, yoksa onu gören ve müdahale etmeyen kişi de bu sistemin parçası mıdır?

Filmde bu durum, seyirci kalma etkisi üzerinden ele alınmaktadır. Kalabalık içerisinde bireyin sorumluluğu diğer insanlara dağıtması, “Bir başkası müdahale eder” düşüncesine yol açabilir.

Bilişsel açıdan burada sorumluluğun yeniden yorumlanması söz konusudur. “Ben bunu durdurmalıyım” düşüncesi zamanla “Bu bir deney, ben yalnızca gözlem yapıyorum” düşüncesine dönüşebilir.

Bu düşünce değişimi oldukça kritiktir. Çünkü birey davranışını kendi ahlaki değerleri üzerinden değil, bulunduğu sistemin tanımı üzerinden değerlendirmeye başladığında kişisel sorumluluk algısı zayıflayabilir.

Güç, bilişsel çelişki ve davranışın normalleşmesi

Film ilerledikçe gardiyanların başlangıçta rahatsız oldukları bazı davranışları daha sonra sıradanlaştırdıkları görülür. Bu durum bilişsel çelişki kavramıyla da açıklanabilir.

Bir insan kendisini “iyi ve adil biri” olarak görürken aynı zamanda başka bir insana zarar veriyorsa iki biliş arasında çatışma oluşur. Bu çatışmayı azaltmanın yollarından biri davranışı yeniden anlamlandırmaktır.

“Ben kötü bir şey yapıyorum” demek yerine;

“Bunu hak etti.”

“Kurallara uymadığı için böyle oldu.”

“Ben sadece görevimi yapıyorum.”

“Burası bir hapishane ve ben gardiyanım.”

gibi düşünceler ortaya çıkabilir.

Böylece davranış değişmeden kalırken davranışa ilişkin bilişsel açıklama değişir. Bu da kişinin kendisini hâlâ “iyi insan” olarak görmesine olanak sağlar.

Filmde Philip’in giderek deneyin gözlemcisi olmaktan çıkıp sistemin bir parçası hâline gelmesi bu açıdan oldukça dikkat çekicidir. Hatta deneyin sınırlarının aşıldığını fark etmesine rağmen süreci sürdürmesi, araştırmacının gözlemci kimliği ile sisteme dahil olan kimliği arasındaki sınırın nasıl ortadan kalkabileceğini gösterir. Filmde deneyin iki hafta olarak planlanmasına rağmen altıncı günde sona ermesi de bu dönüşümün çarpıcı sonucudur.

İnsan davranışını yalnızca kişilikle açıklamak mümkün mü?

Burada psikolojinin önemli sorularından birine yeniden dönüyoruz: İnsan davranışını kişilik özellikleri mi, yoksa çevre mi belirler?

Bilişsel-davranışçı bakış açısı bu iki açıklamadan birini seçmek yerine birey ile çevresi arasındaki etkileşime odaklanır. Aynı çevresel koşul herkes üzerinde aynı etkiyi yaratmayabilir. Bireyin geçmiş öğrenmeleri, temel inançları, baş etme biçimleri ve olaylara verdiği anlam davranışın ortaya çıkışında belirleyicidir.

Bu nedenle deneyde ortaya çıkan davranışları doğrudan “insanın gerçek kötülüğünün ortaya çıkması” şeklinde değerlendirmek yerine, belirli çevresel koşullar altında davranışın nasıl şekillendiğini gösteren bir süreç olarak okumak daha işlevsel olabilir.

Belki de filmin en rahatsız edici tarafı budur. Çünkü kötülüğü kendimizden uzak, yalnızca “kötü insanların” gerçekleştirdiği bir davranış olarak görmemize izin vermez.

Sonuç: Asıl soru “Ben kötü müyüm?” değil

Stanford Hapishane Deneyi’nin psikolojik açıdan düşündürücü tarafı, insan davranışının yalnızca karakter özellikleriyle açıklanamayacağını göstermesidir. Rol, otorite, gözlem, pekiştirme, sosyal normlar ve bilişsel değerlendirmeler bir araya geldiğinde bireyin davranış repertuvarı önemli ölçüde değişebilir.

Bu nedenle deney bize yalnızca gardiyanların mahkûmlara nasıl davrandığını değil, bir davranışın hangi koşullarda normalleşebileceğini de düşündürür.

Belki de en önemli soru “İnsan doğuştan iyi midir, kötü müdür?” değildir.

Asıl soru şudur:

Bir insanın sınırlarını korumasını sağlayan koşullar ortadan kaldırıldığında, hangi düşünceleri benimser ve hangi davranışları öğrenir?

Çünkü bazen insanı değiştiren şey yalnızca içinde taşıdığı özellikler değil; kendisini nasıl tanımladığı, karşısındaki insanı nasıl gördüğü ve yaptığı davranışın sonucunda ne öğrendiğidir.

Ve belki de gözetleyen kişinin en büyük sorumluluğu tam burada başlar: Gördüğü şeyi yalnızca izlemek değil, gördüğünün kendi davranışını nasıl değiştirdiğini de fark etmek.

Sigmund Freud, Yas ve Melankoli adlı çalışmasında yas ile melankoli arasındaki benzerlik ve farklılıklara dikkat çekmiştir. Her iki durumda da dış dünyaya yönelik ilginin azalması ve gündelik faaliyetlerde belirgin bir gerileme görülebilir. Ancak melankolide kayıp yalnızca dış dünyadaki bir nesnenin kaybı değildir; kaybedilen nesneyle kurulan ilişkinin benlik içerisinde yarattığı çatışma da önem kazanır. Birey, kaybedilen nesneye ilişkin duygularını kendi benliğine yöneltebilir ve böylece değersizlik, suçluluk ve kendini cezalandırma eğilimleri ortaya çıkabilir. Bu açıdan melankolik süreç, travmatik ilişkiler içerisinde kişinin “Ben neden bunu yaşadım?”, “Neden kendimi koruyamadım?” veya “Bende bir sorun olmalı” biçimindeki düşüncelerle kendi benliğini suçlamasına da zemin hazırlayabilir.

Freud’un melankoli ve mani arasındaki ilişkiye yönelik değerlendirmeleri de bu noktada önemlidir. Melankolide ego, kayıp ve çatışma karşısında dengeyi sağlamakta zorlanırken, manik durumda ego aynı karmaşayı farklı bir psikolojik örgütlenmeyle bertaraf etmeye çalışabilir. Dolayısıyla birbirinin zıttı gibi görünen mani ve melankoli, bilinçdışı düzeyde benzer bir çatışmanın farklı görünümleri olarak değerlendirilebilir. Melankolide değersizlik ve kayıp duygusu ön plana çıkarken, manik savunmada bunun karşısına aşırı canlılık, öfori, kendine yönelik abartılı değerlendirmeler ve gerçeklikle bağın zayıflaması çıkabilir.

Akcanbaş’ın Rhodes üzerinden aktardığı örnek bu karşıtlığı anlamak açısından dikkat çekicidir. Rhodes’un kendi yaşantısını anlatırken kullandığı “beni öldüreceklerine inandığım için aslında beni kurtaracak (dürüstlük, gerçekler, aşk, kendini kabul) kaçmakla yaşamımın büyük kısmını harcamış olmamda büyük ironi var” ifadesi, kişinin kendisini kurtarabilecek olan şeylerden dahi tehdit algısı nedeniyle uzaklaşmasını göstermektedir. Melankolik çökkünlük ile mani benzeri öforik dönemler arasındaki geçişler, travmatik yaşantının birey üzerindeki karmaşık etkilerini düşündürmektedir. Burada özellikle intihar davranışının yalnızca “ölme isteği” üzerinden değil, dayanılmaz psikolojik acıdan kurtulma arayışı üzerinden de değerlendirilmesi gerekir.

Bu psikolojik örüntünün önemli bir diğer boyutu ise öğrenilmiş çaresizliktir. Şiddet mağduru, travmatik olay sonrasında yardım aramaktan veya yaşadığı olayı bildirmekten çekinebilir. Bunun altında çoğu zaman “Kimse bana yardım edemez”, “Şikâyet etsem de hiçbir şey değişmez” veya “Daha kötü şeyler yaşayabilirim” biçimindeki inançlar bulunur. Özellikle mağdurun daha önce yardım aradığı halde korunmadığına tanık olması, adli veya sosyal destek mekanizmalarından sonuç alamaması ya da çevresinden suçlayıcı tepkiler görmesi, travmanın etkisini artırabilir. Böylece başlangıçta gerçek bir tehlikeye karşı geliştirilen kaçınma davranışı zaman içerisinde genellenerek kişinin alternatif çıkış yollarını da görememesine neden olabilir.

Martin Seligman’ın öğrenilmiş çaresizlik deneyleri bu durumu açıklamak açısından önemli bir çerçeve sunmaktadır. Cüceloğlu’nun aktardığı örnekte, kaçma davranışının mümkün olmadığı koşullarda tekrarlanan elektrik şoklarına maruz bırakılan hayvanların, daha sonra şoktan kurtulabilecekleri bir mekanizma sunulmasına rağmen kaçmaya yönelik çaba göstermedikleri görülmektedir. Buna karşılık daha önce çaresizlik deneyimi yaşamamış hayvanlar, kaçış mekanizmasını daha kolay öğrenmektedir. İnsan davranışında da benzer biçimde, bireyin kontrolünün olmadığı ve çabalarının sonuç vermediği deneyimler tekrarladığında “çaba göstermenin anlamsız olduğu” inancı gelişebilmektedir.

Bu durum, Krzysztof Kieślowski’nin Üç Renk: Mavi filmindeki Julie karakteri üzerinden de okunabilir. Julie, eşi Patrice ve küçük kızını bir trafik kazasında kaybettikten sonra ağır bir yas ve içe çekilme sürecine girer. Filmde Julie’nin yaşadığı kayıp, yalnızca sevdiği insanların fiziksel yokluğu değildir; aynı zamanda onun geçmiş yaşamının, aile kimliğinin ve geleceğe ilişkin tasarımlarının da parçalanması anlamına gelir. Julie’nin başlangıçta çevresindeki insanlardan uzaklaşması, sahip olduğu eşyalarla bağını koparmaya çalışması ve yeni bir yaşam kurmak yerine geçmişiyle arasına mesafe koyması, travmatik kayıp sonrasında görülebilen geri çekilme ve kaçınma davranışlarını görünür kılar.

Filmde özellikle Julie’nin eski yaşamına ait nesnelerle kurduğu ilişki, Freud’un nesne kaybı ve melankoli kavramları açısından değerlendirilebilir. Julie, geçmiş yaşamını hatırlatan nesnelerden kurtulmaya çalışırken aslında yalnızca fiziksel nesneleri değil, eski benlik konumunu da geride bırakmaya çalışmaktadır. Ancak film ilerledikçe geçmişin tamamen ortadan kaldırılamayacağı görülür. Julie’nin bastırmaya veya uzaklaştırmaya çalıştığı duygular farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkar. Bu durum, travmatik kayıplarda “unutmak” ile “yas tutmak” arasındaki önemli farkı göstermektedir. Yas süreci, kaybedilen nesnenin yokluğunu kabul ederek yaşamın yeniden örgütlenmesini mümkün kılarken, kaybın inkârı veya duyguların aşırı bastırılması bireyin yaşam alanını daraltabilmektedir.

Julie’nin film boyunca yeniden insan ilişkilerine yönelmesi ise travmatik kapanmadan yeniden ilişki kurmaya geçiş açısından önem taşır. Başlangıçta özgürlük olarak görünen yalnızlık, zamanla gerçek bir özgürlükten ziyade acıdan korunma yöntemi haline gelebilir. Julie’nin başka insanların yaşamlarına yeniden temas etmesi, geçmişi inkâr etmek yerine kaybıyla birlikte yaşayabileceği yeni bir anlam alanı oluşturmasına yardımcı olur. Bu açıdan film, travma sonrasında iyileşmenin geçmişi silmek değil, geçmişle yeni bir ilişki kurabilmek olduğunu düşündürmektedir.

Aile içi şiddet ve istismar vakalarında da benzer bir süreç görülebilir. Mağdur, uzun süre kendisini koruyamadığı veya yardım mekanizmalarının etkili olmadığı deneyimini yaşadığında, gerçek anlamda mevcut olmayan bir “çaresizlik duvarı” geliştirebilir. Ancak bu durum mağdurun güçsüz veya isteksiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, davranışın oluştuğu koşullar değerlendirildiğinde kaçınmanın çoğu zaman geçmişte öğrenilmiş bir hayatta kalma stratejisi olduğu anlaşılır. Bu nedenle mağdura “Neden ayrılmadın?”, “Neden şikâyet etmedin?” veya “Neden daha önce yardım istemedin?” gibi sorular yöneltmek yerine, kişinin yaşadığı kontrol kaybı ve tehdit algısını anlamaya çalışmak gerekir.

Sonuç olarak melankoli, travma, yas ve öğrenilmiş çaresizlik birbirinden farklı kavramlar olmakla birlikte, özellikle uzun süreli şiddet ve istismar bağlamında birbirleriyle kesişen psikolojik süreçler oluşturabilir. Freud’un melankoliye ilişkin açıklamaları kişinin kaybedilen nesneyle kurduğu ilişkinin benlik üzerindeki etkisini anlamamıza yardımcı olurken, öğrenilmiş çaresizlik yaklaşımı mağdurun neden zaman içerisinde yardım aramaktan vazgeçebildiğini açıklamaktadır. Üç Renk: Mavi ise kayıp, yas, içe çekilme, kaçınma ve yeniden bağ kurma süreçlerini sinematografik olarak görünür hale getirerek bu teorik kavramların somut bir karakter üzerinden değerlendirilmesine olanak sağlar. Özellikle şiddet ve istismar mağdurlarının psikolojik değerlendirilmesinde davranışın yalnızca mevcut haliyle değil, bireyin geçmişte maruz kaldığı kontrol kaybı, travmatik deneyimler ve destek sistemleriyle birlikte ele alınması, mağdurun yaşantısının anlaşılması açısından temel bir gerekliliktir.

Sanat tarihi boyunca bazı sanatçılar yalnızca eser üretmemiş, aynı zamanda insan ruhunun en karanlık ve en aydınlık katmanlarını görünür kılmıştır. William Blake (1757-1827), bu sanatçılardan biridir. Gravür sanatçısı ve şair kimliğiyle Romantizm ve Sembolizmin öncülerinden olan Blake, eserlerinde dini anlatıları, mitolojiyi, insan ruhunu ve aşkın deneyimlerini benzersiz bir biçimde harmanlamıştır. Onun yaşam öyküsü yalnızca sanat tarihinin değil, psikolojinin de dikkatini çeken önemli örneklerden biridir.

Çocukluk yıllarında yaşadığını ifade ettiği Tanrı, melek ve peygamber görülerinden ölümüne kadar süren mistik deneyimlerine kadar Blake’in yaşamı; psikanalitik kuramlar açısından sembolik anlamlarla doludur.

Freud: Bilinçdışının Resmettiği Dünya

Sigmund Freud’a göre sanat, bastırılmış dürtülerin toplum tarafından kabul edilebilir biçimde dışavurumudur. Sanatçı, gerçekleştiremediği arzularını semboller aracılığıyla dönüştürerek eserlerine aktarır. Freud bu süreci süblimasyon olarak tanımlar.

Blake’in eserlerinde sürekli karşılaşılan;

• cennet-cehennem,
• melek-şeytan,
• Işık-karanlık,
• masumiyet-deneyim

karşıtlıkları Freud’un yaşam (Eros) ve ölüm dürtüsü (Thanatos) arasındaki sürekli çatışmayı hatırlatmaktadır.

Freud’un “Düşlerin Yorumu” eserinde belirttiği gibi bilinçdışı kendisini doğrudan değil, semboller aracılığıyla ifade eder. Blake’in resimlerindeki dev bedenler, göğe uzanan figürler, yılanlar, ateş ve kanatlı varlıklar bilinçdışının sembolik dilini oluşturur.

Blake’in çocukluk döneminde gördüğünü söylediği dini vizyonlar psikiyatrik açıdan farklı biçimlerde değerlendirilebilir. Ancak psikanalitik açıdan önemli olan bunların gerçek olup olmaması değil, ruhsal dünyasında neyi temsil ettiğidir. Freud açısından bu imgeler içsel çatışmaların ve yoğun hayal gücünün sembolik dışavurumları olarak okunabilir.

Carl Gustav Jung: Kolektif Bilinçdışının Ressamı

William Blake denildiğinde psikoloji tarihinde akla gelen ilk isimlerden biri Carl Gustav Jung’dur. Jung, Blake’i “kolektif bilinçdışının sanatçısı” olarak değerlendirmiştir. Jung’a göre insan yalnızca bireysel bilinçdışına değil, bütün insanlığın ortak mirasını taşıyan kolektif bilinçdışına da sahiptir. Bu alan arketiplerle doludur.

Blake’in eserlerinde sürekli görülen;

• Bilge İhtiyar
• Tanrı Baba
• Gölge
• Kahraman
• Anne
• Melek
• Şeytan

arketipleri Jung’un kuramıyla büyük ölçüde örtüşmektedir.

Özellikle “İyi ve Kötü’nün Evliliği” anlayışı Jung’un “gölge” kavramını çağrıştırır. Jung’a göre insan ancak karanlık yönünü kabul ettiğinde bütünleşebilir. Blake de eserlerinde kötülüğü yok edilmesi gereken bir unsur olarak değil, insan doğasının ayrılmaz parçası olarak ele alır.

Bu bakış açısı Jung’un şu sözünü hatırlatır:

“Kişi ışığı hayal ederek değil, karanlığını bilinçli hale getirerek aydınlanır.”

Melanie Klein: İç Nesneler ve Bölme Mekanizması

Melanie Klein’ın nesne ilişkileri kuramına göre çocuk, yaşamın ilk dönemlerinde dünyayı “iyi nesne” ve “kötü nesne” şeklinde ikiye böler. Blake’in “Masumiyet Şarkıları” ve “Deneyim Şarkıları” adlı eserleri bu bölme mekanizmasını düşündürmektedir.

Masumiyet;

• güven,
• saflık,
• koruyucu anne

imgelerini temsil ederken;

Deneyim;

• kayıp,
• acı,
• ölüm,
• günah

ile ilişkilendirilmektedir.

Ancak Blake zamanla bu iki kutbu bütünleştirir. Bu da Klein’ın depresif konum dediği ruhsal olgunlaşma sürecine benzemektedir.

Donald Winnicott: Yaratıcılık ve Geçiş Alanı

Donald Winnicott sanatın insanın gerçek benliğini yaşatabildiği en önemli alan olduğunu söyler. Blake’in tüm yaşamı adeta Winnicott’un tanımladığı “geçiş alanı” içinde geçmiştir. Gerçek dünya ile hayal dünyası arasında kurduğu köprü sayesinde hem şiir hem resim üretmiştir.

Winnicott şöyle der:

“Yaratıcılık, yaşamanın ta kendisidir.”

Blake’in çocukluk vizyonlarını hiçbir zaman reddetmemesi, onları bastırmak yerine sanata dönüştürmesi gerçek benliğinin korunmasına yardımcı olmuştur.

John Bowlby: Bağlanma ve Catherine Boucher

Bağlanma kuramının kurucusu Bowlby’e göre güvenli ilişkiler bireyin yaşam boyu psikolojik dayanıklılığını artırır. Blake’in eşi Catherine Boucher yalnızca yaşam arkadaşı değil aynı zamanda duygusal güvenli üssü olmuştur. Okuma yazmayı ona öğretmesi, birlikte üretmeleri ve Catherine’in ölümüne kadar yanında kalması güvenli bağlanmanın örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu güvenli ilişki Blake’in yoğun iç dünyasını dengelemiş olabilir.

Rollo May: Yaratıcılık Cesareti

Varoluşçu psikolog Rollo May’e göre yaratıcılık insanın kaygısıyla kurduğu ilişkinin ürünüdür.

May şöyle söyler:

“Yaratıcılık, var olma cesaretidir.”

Blake toplum tarafından çoğu zaman anlaşılmamış, hatta deli olarak görülmüştür.

Ancak eser üretmeye devam etmiştir. Bu durum May’in yaratıcı bireyin yalnızlığına ilişkin görüşleriyle büyük ölçüde örtüşmektedir.

Viktor Frankl: Acının İçindeki Anlam

Frankl’a göre insanın temel motivasyonu haz değil anlamdır. Blake’in eserlerinde acı hiçbir zaman anlamsız değildir. Cehennem bile dönüşümün başlangıcıdır. İnsan ruhunun olgunlaşması ancak acıyla mümkündür. Bu yönüyle Blake’in sanatı Frankl’ın logoterapisine oldukça yakındır.

Frankl’ın ünlü sözü Blake’in yaşamını özetler gibidir:

“Yaşamak için bir nedeni olan kişi hemen her nasıla katlanabilir.”

Son olarak; Blake’in yaşamına yalnızca psikopatoloji açısından bakmak eksik olacaktır. Onun deneyimleri sanat, din, bilinçdışı ve yaratıcılık ekseninde değerlendirilmelidir. Psikoloji tarihinde yaratıcı deha ile mistik deneyimler arasındaki ilişkinin kesin bir açıklaması bulunmamaktadır. Günümüzde bazı araştırmalar yoğun imgeleme, yüksek açıklık kişilik özelliği ve yaratıcı bilişin sıra dışı deneyimlerle ilişkili olabileceğini öne sürerken, geçmişte yaşamış kişiler için geriye dönük klinik tanı koymak bilimsel olarak mümkün değildir. Blake’in sanatı belki de insan ruhunun en temel gerçeğini anlatmaktadır: İnsan yalnızca aydınlık tarafıyla değil, karanlığıyla da bütündür. Belki de bu nedenle Blake’in eserleri iki yüz yılı aşkın süredir hâlâ insanın içine dokunmaya devam etmektedir. Çünkü onun resmettiği şey yalnızca Tanrı değildir. İnsanın kendi ruhudur.

Mağdurlardaki OKB tanıları ve davranış örüntüleri incelendiğinde, varoluşsal bir tehdit karşısında ego savunmalarının daha çok sevgi ve nefret şemaları üzerine şekillendiği bir patoloji ortaya çıkar. Bu karşıtlık çatışmasının en uç ve dramatik klinik görünümlerine ise “Stockholm Sendromu” vakalarında rastlanır. Sendromu deneyimleyen veya bu eğilimde olan birey, ilişki içinde sürekli bir onay ve güven arayışı döngüsüne girer. Dış dünyaya karşı, içinde bulunduğu patolojik ilişkiden dolayı hissettiği derin utanç, suçluluk ve yetersizlik duygularını bastırmak adına zihni meşgul edecek farklı kompulsiyonlar edinir.

Eros ve Thanatos’un Gölgesinde Bağlanma ve Şiddet

Böyle bir ilişkide sendrom patolojisini yaşayan birey, aslında yaşam ve ölümün, yani Eros ve Thanatos’un amansız savaşının tam ortasındadır. Birey, hayatta kalma güdüsüyle hazzını doyurmak ve mutlak yok oluştan kaçmak için arzuladığı (ve aynı zamanda korktuğu) nesneyle olan bağını koparamaz. Mağdurlar, sosyal olarak tamamen koparıldıkları dış dünyadan uzaklaşarak faillere karşı aşırı bir duygusal bağımlılık geliştirirler. Bu izolasyon, failin manipülasyon alanını genişletir. Fail, bu yoğun duygusal aktarımlardan ve mağdurun teslimiyetinden sonra, kendi zihninde rasyonalize ettiği çarpık bir nedene tutunarak mağdura psikolojik ve fiziksel şiddet uygulamaya başlar.

Mağdur, maruz kaldığı bu ağır travmayı ve bilişsel çelişkiyi çözebilmek için sosyal çevresine durumu; “Bana el kaldırdı ama sevgisinden” gibi rasyonel zeminden uzak, tutarsız cümlelerle açıklama eğilimindedir. Bu savunma cümleleri özünde, mağdurun süreç içinde ağır bir depresyona ve mutlak eylemsizliğe sürüklenmesine neden olan öğrenilmiş çaresizlik sendromuna girdiğinin en net kanıtıdır.

Sürecin psikolojik şiddet boyutu ise şu klinik döngüyle şekillenir: Kişi içsel obsesyonlarıyla başa çıkamaz, partnerini ve ilişkiyi sürekli kontrol etme ihtiyacı duyar. Aşırı kıskançlık krizleri yaşanır; günlük hayatın işlevselliğini aksatacak boyutta sık sık arama ve mesaj atma eylemleri gözlenir. Hem kendisinin hem de bu patolojik ilişkinin zarar göreceği rasyonalize edilmemiş düşüncesiyle, partnerin ailesi de dahil olmak üzere herkesten korkma, dış dünyaya aşırı defansif ve fazla duygusal tepkiler verme hali gelişir. Fail, partnerin kişisel sınırlarına asla saygı duymaz. Ne var ki, bu denli ağır bir psikolojik ve manipülatif şiddete maruz kalan mağdurun partnerini körü körüne savunması, toplumsal bir mit olan “Seven insan kıskanır” rasyonalizasyonu şeklinde tezahür eder.

Sinemada Patolojik Sevgi: You ve Joe Goldberg

Bu patolojik kontrol, sınır ihlali ve “sevgi adına uygulanan şiddet” sarmalı, popüler kültürde You dizisindeki Joe Goldberg karakterinde vücut bulur. Joe, takıntı (obsesyon) geliştirdiği kadınların hayatını tamamen kontrol altına almak için her türlü mahremiyeti ihlal eder, onları sosyal çevrelerinden izole eder ve bunu yaparken zihninde “Onu korumak ve sevmek için yapıyorum” yanılsamasını (yapma ve bozma düzeneğini) işletir. Mağdurlar (örneğin Guinevere Beck veya Love Quinn), Joe’nun yarattığı bu mikro-faşizm evreninde başlangıçta tehlikeyi fark etseler de, Joe’nun sunduğu aşırı güven, onay ve manipülatif şefkat karşısında bir süre sonra savunmasız kalırlar. Joe karakteri, mağdurun zihnindeki “ideal partner” şemasını taklit ederek aynalar; böylece mağdur, kendisine uygulanan psikolojik şiddeti tıpkı makalede belirtildiği gibi “aşırı sevgiden kaynaklanan bir koruma güdüsü” olarak okur ve faili savunma noktasına gelir.

Daha önceden travmatik bir deneyim, sevgisizlik veya terk edilme geçmişi olan bir mağdur, içinde bulunduğu bu tehlikeli ilişkide failin en ufak, belki de başkaları tarafından fark edilmeyen sahte bir iyi davranışına veya şefkat kırıntısına karşı çok büyük olumlu duygular hissedebilir. Bu mikro düzeydeki olumlu davranışlar, mağdurda faile karşı yoğun bir minnet duygusunu ve borçluluk hissini de beraberinde getirir.

Mitler, Arketipsel Yaklaşımlar ve V for Vendetta

Mitolojik ve arketipsel düzlemleri açıklarken insanın temel duygularını her zaman korku ve arzu arasındaki o tekinsiz gerilimde yaşadığından bahsetmiştik. Carl Gustav Jung’un analitik psikolojisine göre; bir erkeğin bilinçdışında dişi bir öğe (Anima), bir kadının bilinçdışında ise erkek bir öğe (Animus) yatar. Stockholm Sendromu’nda fail ve mağdur arasındaki bu arketipsel çekim, korku ile arzunun sınırlarının silindiği yerde radikalleşir.

Bu durumun modern sinemadaki en görkemli ve felsefi örneği V for Vendetta filmindeki V ve Evey Hammond ilişkisidir. V, Evey’i totaliter rejimin pençesinden kurtardıktan sonra onu kendi yarattığı yeraltı dünyasında (“Adalet Sarayı”) tamamen izole eder. Evey’in korkularından arınması, zincirlerini kırması ve özgürleşmesi adına ona yoğun bir psikolojik ve fiziksel simülasyon (hücre hapsi, saçlarının kazınması, işkence) uygular. Evey, mutlak bir ölüm korkusu (Thanatos) ile karşı karşıya bırakılmıştır. Ancak bu sürecin sonunda, kendisine bu acıyı çektirenin V olduğunu öğrendiğinde, uğradığı ihanet hissine rağmen V’ye karşı nefret duymaz; aksine ona karşı derin bir minnet, bağlılık ve aşk (Eros) geliştirir. V, Evey’nin içindeki bastırılmış gücü (Animus) açığa çıkaran arketipsel bir figür haline gelmiştir. Evey’nin faile (kapatana) karşı geliştirdiği bu rızaya dayalı bağlılık, Stockholm Sendromu’nun edebi ve felsefi açıdan en rafine edilmiş halidir.

Lacancı Ayna Teorisi ve Gücün Dönüşümü

Jacques Lacan’ın psikofelsefi teorisinden incelenecek olursa; Stockholm Sendromu’nda fail, mağdura aslında idealleştirilmiş bir ayna tutar ve bu ayna, mağdurun kaçınılmaz olarak faille özdeşleşmesine neden olur. Lacan’a göre ayna teorisi ve özdeşleşim süreçleri, kökenini Hegel’den alan “efendi-köle diyalektiği” perspektifinden anlatılır. Bu düzlemde kölenin gözünde “efendi” olmak, hayatta kalmanın ve güce ortak olmanın yegane yoludur; dolayısıyla efendi gibi olmak ve efendi ile özdeşleşmek gerekmektedir. Mağdur, failin gücü karşısında ezilmemek için failin zihniyetini benimser, onun gibi düşünmeye başlar.

V for Vendetta’da Evey, hücresinden çıktıktan sonra V’nin idealleriyle tamamen özdeşleşir; adeta onun bir uzantısı, yeni bir “V” haline gelir. Aynı şekilde You dizisinde Joe’nun hapsettiği ve manipüle ettiği karakterler de hayatta kalabilmek için Joe’nun şiddet dilini benimsemek ya da onunla “efendi-köle” denkleminde bir uzlaşmaya varmak zorunda kalırlar.

George Orwell’ın distopik başyapıtı 1984’te (1984:275) çarpıcı bir şekilde belirttiği gibi; sisteme veya güçlüye direnen insan basitçe yok edilmez, o insan zihinsel ve ruhsal olarak sadece dönüştürülür. Kitapta ve bahsettiğimiz bu sinematik eserlerde genel olarak karşıtlıklar dengesi psikososyal ve politik bir düzlemde ele alınmıştır. Tıpkı 1984’ün işkence odalarında Winston’ın kendisini yok eden celladı O’Brien’a aşık olması ve Büyük Birader’i sevmesi gibi; Stockholm Sendromu da mağdurun hücresini ve celladını sevmesiyle neticelenir.

Son tahlilde, gücün ve manipülasyonun mutlak olduğu bu patolojik denklemlerde; özellikle savaşın olduğu yerde barışın, özgürlüğün olduğu yerde köleliğin ve son olarak cahilliğin (ya da gerçeğe gözlerini kapamanın) olduğu yerde de totaliter bir gücün hüküm sürdüğü gerçeği açığa çıkar. Gerek klinik vakalarda gerekse Joe Goldberg veya V gibi kurgusal karakterlerin dünyasında Stockholm Sendromu; insanın en karanlık çaresizlik anında, hayatta kalabilmek adına celladının maskesini takınarak aynadaki kendi yabancılaşmış yüzüne aşık olması eylemidir.

Faktitif bozukluklar, bireyin dışsal bir kazanç amacı olmaksızın (örneğin maddi çıkar veya hukuki avantaj gibi) bilinçli olarak semptom üretmesi ya da mevcut semptomları abartmasıyla karakterize edilen psikiyatrik durumlardır. Bu bozukluklar arasında en bilinen form olan Munchausen sendromu, özellikle dramatik, kronik ve tekrarlayıcı hastalık kurgularıyla dikkat çeker. Klinik açıdan nadir görülmesine rağmen, psikodinamik yapısı itibarıyla oldukça karmaşık ve derin bir patoloji sunar.

Temel özellikler:

• Kasıtlı olarak fiziksel veya psikolojik semptom üretme
• Hasta rolünü benimseme
• Dışsal ödül olmaksızın (internal motivasyon) davranış sürdürme

Sık hastane başvuruları ve dramatik hikâyeler

Bakım verenin (çoğunlukla anne) başka bir birey (genellikle çocuk) üzerinde semptom üretmesi ve dolaylı olarak ilgi ve kontrol kazanması.

Kişi görülmek ister, bakıma ihtiyaç duyar, terk edilmekten korkar, kendini değersiz hisseder, sevginin acı çekerek kazanılacağına inanır. Bazı karakterlerde travma sonrası ilgi çekmek, kendine zarar vermek ve acıyı görünür kılmak davranışları izlenir. Her ne kadar doğrudan Munchausen olmasa da, “acı çekerek görülmek” teması güçlüdür.

Munchausen sendromu, mitolojideki “erkek katili”, “cadı” lakaplarıyla ün salmış Medea figürü üzerinden incelenecek olursa; Medea, Yunan mitolojisinde en güçlü kadın kahramanlardan biri olarak bilinir. Kirke ve Pasiphae’nin akrabasıdır. Doğaüstü güçleri vardır. Medea, Eros’un oku ile Iason’a âşık olur. Sonrasında Iason’un altın postu almasına bile yardım eder. Iason ile evlenmek için evinden kaçar ve kaçarken kardeşini öldürür. Iason ile kaçarak evlenir ve Iason altın postu Medea’nın sihirli şarkısı sayesinde ejderhadan alır. Postu amcası Pelias’a götüren Iason, annesi ve babasının amcası tarafından öldürüldüğünü öğrenir. Medea’dan, Pelias’ı öldürmek için yardım ister, Medea ise Pelias’ın kızlarını kandırarak babaları Pelias’ı öldürmelerine yardımcı olur. Iason ile Medea’nın bu sürede iki çocuğu olmuştur. Tüm bu yaşananlardan sonra Iason, güç için Korinthos kralının kızıyla kaçarak Medea’yı yüzüstü bırakmıştır. Mağdur edilen çocuklarıyla bir başına bırakılan Medea, Iason’un yeni eşi için büyülü bir elbise hazırlar ve çocuklarıyla gönderir. Elbiseyi giyen yeni eş yanarak ölür ve Iason bunun üzerine Medea’dan intikam almak ister fakat Medea, artık yetim kaldığını düşündüğü iki çocuğunu da öldürür. Medea’nın çocuklarını öldürmesi bir anlık öfke değil, sistematik bir karar sürecidir. Bu durum, psikanalitik açıdan “ilkel dürtü boşalımı”ndan ziyade, narsisistik yaralanmaya karşı geliştirilen kontrollü bir yıkım mekanizması olarak okunabilir. Euripides burada, kadının bastırılmış öfkesini dramatik bir bilinç düzeyine taşır.

Medea’nın patolojik durumuna bakacak olursak; ben yaratırım ben öldürürüm düşüncesinin hâkim olduğunu görebiliyoruz. Fakat filiside neden olan asıl temanın ise aldatılmak olduğu karşımıza çıkıyor. Bu durum yalnızca klinik vakalarda değil, dünya edebiyatında, tiyatro eserlerinde ve modern dizi karakterlerinde de farklı biçimlerde karşımıza çıkar. İnsan ruhunun ilgi görme, sevilme, acınma ve merkezde olma arzusu, sanatın pek çok alanında işlenmiştir.

William Shakespeare’in Macbeth eserindeki Lady Macbeth, Medea ile güçlü bir paralellik sunar. Her iki karakter de:

• Güç ve kontrol arzusuna sahiptir
• Normları aşan eylemler gerçekleştirir

Ancak temel fark, yıkımın yönünde ortaya çıkar:

• Medea → dışa yönelmiş yıkım (çocukların öldürülmesi)
• Lady Macbeth → içe yönelmiş yıkım (suçluluk, çöküş)

Bu karşıtlık, kadın öfkesinin yöneliminin psikopatolojik sonucu belirlediğini gösterir. Medea’da süperego baskısı zayıflarken, Lady Macbeth’te aşırı güçlenir ve özneyi içeriden parçalar.

Modern çağda hasta rolü yalnızca hastanede değil, dijital ortamda da ortaya çıkabilir:

• Sürekli hastalık içerikleri paylaşmak
• Abartılı mağduriyet hikâyeleri üretmek
• Takipçi ilgisini semptomlarla toplamak
• Sağlık krizlerini kimliğe dönüştürmek

Bu durum bazı uzmanlarca “dijital Munchausen dinamikleri” olarak yorumlanmaktadır. Bu nedenle semptomlar yalnızca bedensel değil, ilişkisel mesajlar da taşır.

Munchausen sendromu yalnızca psikiyatri kitaplarında yer alan bir tanı değildir. İnsan ruhunun görülme, önemsenme ve bakım alma ihtiyacının aşırılaşmış biçimidir. Edebiyatta trajedi, tiyatroda komedi, dizilerde dram olarak karşımıza çıkar. Çünkü bazen insan “iyiyim” diyerek değil, “yardıma ihtiyacım var” diyerek görünür olur.

Kimlik Arayışı ve Psikolojik Kayıplar

Oedipus kompleksinde erkek çocuğun anneye olan ilgisinden kaynaklanan babaya karşı rekabet hissi çocuğun cinsel kimliğinin gelişimi için oldukça önemlidir. Oedipus hikayesinde de dikkat edildiği üzere ailesi tarafından doğar doğmaz mağdur edilen bir çocuk olan Oedipus, yetişkinlik sürecinde gerçek kimliğini arama suretiyle çıktığı yolda birçok kayıp yaşar. Çıktığı yolda yaşadığı kayıplar, uğradığı haksızlıklar psikolojik olarak ona sürekli eksik hissettirir. Bu mağdur hissi Oedipus’ta, bilinçdışında arzulara, inkara, kaçınmaya dönüşerek zamanla hislerini gizleme ya da sergileme çelişkisi yaratır. Toplumun adalet algısı ile Oedipus hikayesine bakarsak; toplum tarafından da cezalandırılarak sosyal ölüme terk edilmesi mağduriyetinin ikinci boyutudur. Oedipus’un ailesi tarafından doğar doğmaz mağdur edilmesi antik Yunan da Ostrasizm terimi ile karşılık bulur. Ostrasizm; bugünkü anlamıyla dışlanma ve sınır dışı edilme olarak nitelendirilebilir. Ailenin çocuğu istismarı olarak da ele alınabilir. Oedipus’un yetişkinlik zamanlarında kimliğini aramak için yollara düşmüş olması özünde ilk verilen ostrasizm cezasına bir karşı geliştir. Bu karşı geliş sonucunda da Oedipus lanetlerle karşı karşıya kalır. Oedipus’un hikayesinde öldürülebileceğini fakat kurban edilemeyeceğini kendi gözlerini oyarakta başından beri gerçekleştirilmek istenen sosyal ölüm cezasının uygulanmaya çalışıldığını söylemek yanlış olmaz. Roma hukukunda ceza alarak kutsal bir figüre dönüşen insan terimi Homo Sacer; kurban edilemeyecek kadar yasaklı olan anlamını taşımaktadır.

Sosyal Ölüm ve Ayrılık Kaygısı

Analitik bakış açısından da incelenecek olursa sosyal ölüm Oedipus hikayesinde anlatıldığı gibi anneden ayrı kalma terk edilme ile başlar. Dinamik yaklaşımda bu ayrılık kaygısı id-ego-süperego arasındaki çatışmanın bir sonucu olarak alınmaktadır. Freud, ayrılık kaygısını anne figürünün kaybedilmesiyle eşleştirir. Oedipus hikayesinin sonucunda küçük bir detay olan annesinin elbisesinin iğnesi ile gözlerini şişlemesi, özünde anne tarafından sadece cezalandırılabileceğini de anlatan bilinçdışı bir detaydır (Freud,2019:66- 73). Hayatlarında bir kez mağduriyete uğramış ve psikolojik hasar almış bir birey gelecekte oluşabilecek herhangi bir olay karşısında yine mağdur edilebilir ve savunmasız bırakılabilir. Freudyen kuramdan yola çıkarak ele alındığında mağdur psikolojisi açısından farklı bir anksiyeteye vurgu yapmak gerekmektedir. O da terk edilme kaygısı ile mağdurların psikolojik olarak boyun eğme, istemeseler de her şeye razı gelme sorunu incelenmesi gereken bir sorundur. İnsan sosyal bir varlıktır. İnsanın sosyal ölümü anksiyete için büyük bir krizdir. Mit, mağdurun yoğun olarak hissettiği suçluluk duygusuna neden olurken farklı kültürlerde ortadan kaldırdığı da okumalarla desteklenmiştir. Grup ve topluluk temelli ahlak, erdem, adalet algısı mağdur kişide psikolojik rahatsızlıkları ön plana çıkarmaktadır. Bu rahatsızlıkların başında Travma Sonrası Stres Bozukluğu gelmektedir.

Topluluk Temelli Adalet ve Patolojik Sonuçlar

Topluluk temelli adalet yanılgısına İsa ve Samiriyeli kadın örneği verilebilir. Cömert (2014:159-161) kitabında yer verdiği Samiriyeli kadın (günahkâr kadın) ve İsa hikayesini şöyle anlatır: Samiriyeli kadın zina yaparken, Ferisiler tarafından suçüstü yakalanır ve İsa’nın huzuruna cezalandırılması için çıkarılır. İsa halka dönerek “Ona ilk taşı, kim günahsızsa o atsın.” Der. Kalabalık dağılmaya başlar, İsa kadınla yalnız kalır ve İsa kadına şöyle buyurur; “seni ben de cezalandırmayacağım, bundan sonra günah işleme.” Mağdur psikolojisini etkileyen rahatsızlıklardan travma sonrası stres bozukluğuna komorbid olarak depresyon eklendiğinde mağdurun intihar etme ihtimali artıyor. Freud intiharı, kişinin çökkün duygudurumu ile aşırı bencilliği kendisine yöneltmesi ve sevgi nesnesinin kaybedilmesi olarak tanımlıyor. Mağdur psikolojisine yönelik antik mitolojik araştırmalarda Oedipus ve İokaste’nin kızı Antigone hikayesi karşımıza çıkıyor. Amcası Kreon tarafından kaçırılacakken Theseus tarafından kurtarılır. Antigone, erkek kardeşinin mezarına toprak atmak isterken Kreon tarafından tutuklanarak kaya mezarına kapatılır. Antigone kapatıldığı bu kaya mezarında kendini asarak intihar eder (Kızıltan ve Saydam,2018:75-84).

Travma ve Dissosiyasyon Deneyimi

Travmada klinik tablolarda sık karşılaşılan diğer semptom ise dissosiyasyondur. Kişinin kendini çevresel tüm uyaranlardan soyutlamış olduğu, kendini gerçeklikten ve dış dünyadan kopmuş gibi hissettiği travmatik bir deneyim sonucu oluşan semptomdur. Örnek olarak dünyaca tanınan piyanist James Rhodes hikayesi incelenebilir. Rhodes, beş yaşındayken ilk beden eğitimi dersinde öğretmeni tarafından tacize uğruyor. Bir tecavüz mağdurunun travma sonrası yaşayacağı bütün belirtileri yaşıyor. Travma sonrası yaşadığı dissosiye olma halini, bilincini yitirmiş bir otomatik pilot olarak anlamlandırıyor. Tecavüze uğradığından beri ne zaman bir duygu veya durum içinden çıkılamaz hale gelse ruhunun bedenini terk ettiğini belirtiyor (Akcanbaş,2017:40-46). Rhodes, bütün öğrencilik hayatını manipülasyon yeteneği ile bitirdiğinden bahsederken ondan kim ne istediyse istedikleri her şeyi her zaman verdiğini burada cinsellik, alkol, madde, para her türlü ihtiyaçlarını karşıladığını sonunda da hissiz empati yeteneği dahi olmayan bir canlı olarak tanımlıyor. Rhodes’un bu yaşadıkları psikopatolojik olarak mağdur psikolojisinde peritravmatik dissosiyasyon tanısına denk düşüyor diyebiliriz. Elitez ve Sözen (2002/2021:45) kitabında peritravmatik dissosiyasyon kavramı için mağdurun saldırıyı algılayamayıp o anda sanki başkasına yapılıyormuş gibi tepkisiz kalması ve olayı dışarıdan bir ekrana bakarak film izliyormuş gibi karşılık vermesi, küntleşmesi olarak açıklıyor. Mağdur geçmiş yaşantısında tecavüz veya şiddet içeren travmatik bir olay yaşadıysa bir daha yaşayacağı ve mağdur olacağı benzer olaylarda dissosiye olarak künt tavır sergileyebilmektedir. Travmatik olay sonrası psikolojik ve fiziksel ağır yara almış mağdur gerek adalet önünde gerekse sosyal çevresinde olayı bir başkasına aktarırken aldığı geri dönüşler nedeniyle ikincil yaralanma yaşayabilir. Rhodes, yaşadığı tecavüzden 30 yıl sonra olayla ilgili sosyal çevresindeki hatırlatmalarda bıyık altından gülmenin dahi mağdur için ne kadar yıkıcı etkisi olduğundan söz etmiştir. Mağdur psikolojisinin analitik bakış açısında arka planında kültürel komplekslere bağlı sahip olunan arketipi koruma çabası yatmaktadır. Hayatta bir kere mağdur edilen cinsiyetin nesiller boyu mağdur edildiği gözlemlenmiştir.

Dasein ve Replikant Bilinci

Filmde yaratıcı karakter ile replikantlar ve insan ırkı arasında varlığın özünü içeren derin bir sorgulama yapılmaktadır. Zaman zaman bu gruplar arasındaki diyaloglar varlığın anlamının ne olduğunu derinden sorgulamaya yönelik yapılmaktadır. Filmdeki Tyrell şirketinin “insandan daha insan” robotlar oluşturuyor oluşu varlığın ne olduğunu sorgulatan bir nüanstır. Heidegger varlığın ne olduğu sorusunu incelemekten ziyade varlığın anlamının ne olduğuna odaklanılması gerektiği kanısında yoğun çalışmalar yürütmüştür. Bu çalışmaları sonucu varlığın anlamını Dasein denilen kavramla eşleştirmiştir. Dasein kavramı, direkt olarak insan varlığını somut olarak tanımlamaktadır. Bu kavrama göre insan özünü yaşadığı evrende hayattayken yenilenerek inşa eder (Çüçen,2006).

Fütürizm ve Cyberpunk Estetiği

Mekân nesne uyumu, insanların bir gün yapay zekâ kontrolüne geçeceği algısı filmi aynı zamanda fütüristik bir yapıya sokmaktadır. Fütürizm, günümüz dünyasında sanat alanında ve birçok disiplinler arası alanda teknolojinin gelişmesiyle paralel olarak kendini geliştirerek gelecek hakkında esnek bir tutumla teknoloji ile insanlığı birleştiren bir akımdır. Geçmişten izler taşıyan sokaklar, gelecekten haber veren yeni yerleşim alanları, anı anlatan bitkiler, ocak üstünde dumanı tüten yemek, giysilerin marjinalliği, cinsiyet çeşitliliğinin fazla olması, kentsel yapıların mimarisi, havanın sürekli kapalı olması ağırlıklı olarak kirli bir duman altında görüşün kısıtlılığı, teknolojinin yapay zekâ ile dijital evrim atlaması fütürizmin yansımalarının bir parçasıdır. Cyberpunk distopyasında her şeyin başı kontrol ve uyumdan geçmektedir. Kontrol edilemeyen, uyum sağlayamayan Blade Runner filminde metaforlaştırıldığı haliyle “emekliye ayırmak” adı altında öldürülmektedir.

Jung ve Kolektif Bilinçdışı

Yaşam ve ölüm kavramları insanı hayatta tutan iki büyük korku ve kaygı nesnesidir. Jung, gelişen toplumlarda anlatılan hikayelerin antropomorfik düzeyde kaldığını ötesinde mitlerin ışığında düşlerden ilham alan hikayelerin artık olmadığını böylelikle insanların da sıradanlaştığını savunmaktadır. Jung’a göre analitik bakış açısıyla hikayeler mitlerden kaynak alarak ruhun katmanları arasında gezinebilmelidir. Kolektif bilinçdışının kapısını aralayarak insanın korku ve kaygılarına atıfta bulunmalıdır. Jung’a göre arketipler bilinçdışında harekete geçerek inanç dediğimiz kavramı ve farklı dinlerde toplumların bir araya gelerek dayanışmasını sağlamaktadır. Cyberpunk distopyasında da oluşturulan sisteme karşı bir olma dayanışma ve inanç ortaya çıkmaktadır. Gerçekleştirilen ritüeller inandıkları sistem uğruna yapılan davranış kalıplarından oluşmaktadır. Replikantların emekli olmaktan korkma duygusu özünde ölümden korkmayı ele almaktadır. Yapay zekanın replikant olarak doğumu ise varoluşsal sancının somutlaştırılmış halidir. Jung, literatürde Tanrı’nın yalnızca ruh ile hissedilebileceğini Tanrı’ya inanmadığını ancak bildiğini öne sürmektedir. Filmde Tyrell şirketinde yeniden yaratılan bir replikantın ruhunun olup olmadığı yönündeki tartışma sahnesi replikantın yaratıcıya karşı gelmesi ruh kavramının öneminin altını çizmiştir.

Officer K ve Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi

İlk filmde Rick Deckard’ın insan mı Android mi olduğu yanılgısı çok fazla anlatılmıştı bunun aksine devam filminde Officer K, replikant olduğunu göstererek filme başlıyor. K’nın özellikle anılar üzerine yoğunlaşarak insana ait bazı özellikler taşıdığını düşünmesi ve bu anıları sorgulayarak bir yolculuğa çıkması onun yaralı bir kahraman arketipi olduğunu anlatmaktadır. İnsan ve değerler konusu ikinci filmde K karakteri ile derinlemesine sorgulanmıştır. Değerler, sosyal iletişim halinde olduğumuz kişiler arasında süreklilik arz eden durum içinde kültürel değişkenlik gösterebilen tutum nedenleridir denilebilir. İnsanı davranışlarıyla beraber bir bütün olarak ele almak, insanın çevresiyle olan iletişimi dahilinde ihtiyaçlarının bulunması ve bu ihtiyaçların karşılanmasına yönelik kişisel bir aktarımın yaşanmasını sağlamaktadır. Bu ihtiyaçlar Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi adını verdiği piramitle ele alınmaktadır.

Maslow insanların ihtiyaçlarını en temelden ele alarak sistemleştirmiştir. Maslow’a göre bir insanın en temel ihtiyacı fizyolojik; barınma, nefes alma, cinsellik, yemek, su, uyku, boşaltım ve sağlıktır. İkinci ihtiyacı güvenlik; beden, iş, ahlak, aile, sağlık, mülkiyet güvenliğidir. Üçüncü ihtiyaç sevgi; arkadaş, aile, cinsellikte mahremiyet, özel hayattır. Dördüncü ihtiyaç saygınlık; özgüven, başarı, başkalarına saygı duymak ve başkaları tarafından saygı duyulmaktır. Beşinci ihtiyaç kendini gerçekleştirme; hakikat kabulü, erdemli insan olmak, problemleri etik ahlak çerçevesinde insani boyutlarda çözümlemek. İhtiyaçların karşılanması ya da karşılanamaması değerlerin ortaya çıkışını belirlemektedir. Bireyin biricikliğinden genellenerek topluma mal olan değerler tutumu vardır. İnsani evrensel değerler: A) Sevgi B) Hakikat C) İç huzur D) Doğru davranış E) Şiddetten kaçınma (Kulaksızoğlu, Dilmaç: 2000) Evrensel insani değerleri beş madde içinde değerlendirdiğimizde her madde için insanın inanç sisteminde bir yapının oluştuğunu söyleyebilmek yanlış olmaz.

• Eşitlik: Herkes aynı hak ve özgürlüklere sahiptir inancı.

• Adalet: Ahlaki, yasal ilke ve doğruluğa sahip olma inancı.

• Özgecilik: Başkalarının sağlık ve iyilik durumuyla ilgilenme halidir.

• Gerçekçilik: Gerçeğe, dürüstlüğe akılca mantıkla bağlı kalarak doğruyu araştırma hali.

• Özgürlük: Şahsi davranış seçme yeteneğidir.

Bu inanç kalıpları insanın doğasında bulunan, yetiştiği kültürün içinde büyürken gelişen karakter ile bağlantılı davranış örüntülerinin nedenlerini oluşturmaktadır. Cyberpunk distopyasında etik, ahlak ve erdem değerleri kapitalist teknolojik savaşların ortasında yok sayılarak sadece fizyolojik ve güvenlik ihtiyaçlarının sağlanması karşılığında yaşamını idame ettiren replikalardan ibarettir. Distopyada özellikle yaşanılan aşklar, kahramanı ikili çelişkide bırakan seçimler, beden dokunulmazlığı, yaşam ve ölüm arasında karar verme gibi olgularda replikaların insani etik, ahlak ve erdem değerleriyle çatıştığı görülmektedir.

Teknoloji ile dünyanın girdiği büyük savaş aslında ruhu yok etme üzerine kurulu bir oyundan mı ibaret?

Klinik Psikolog Gözde SİLİSTİRELİ

Kaynakça

• Çüçen, A. (2006). Heidegger ve Felsefe. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (1): 7-24.

• Kulaksızoğlu, A., & Dilmaç, B. (2013). İnsani Değerler Eğitimi Programı. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 12(12), 199- 208

Kahramanın Yolculuğu ve Arketipsel Semboller

Dorothy ve Neo benzerliğine değinecek olursak, Dorothy’nin hayal dünyasına uçarken havada kırmızı ayakkabıları ile Neo’nun seçtiği hapın kırmızı olması bir tesadüf mü? Dorothy, içsel olarak Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisindeki en üst basamak olan kendini gerçekleştirmek için yola çıkmıştır. Dorothy ve Neo’nun yolculuğu sırasında yanında yardımcı karakterler aynı kavramlar çerçevesinde yer almaktadır. Bu kavramlar Jung’un arketip kavramını açıklamaktadır. Arketip; literatürde bilinci düzenleyen, geliştiren, algılarımızı örgütleyen yapı olarak tanımlanır. Jung’un arketipleri; persona, gölge, anima, animus, hilebaz, yaşlı bilge, büyükanne gibi imgelemlerdir. Jung (2021:81-112) kitabında incelendiğinde “ben” arektipinin besleyici öğeleri “anima ve animus” karşımıza çıkmaktadır. Jung’a göre “anima ve animus” un zamanın dışında bir yönü vardır ve bu yönüyle dinamik bir mittir. Jung, arketipi mitolojik sembol olan ve kökeni gnostiklere kadar uzanan “ouroboros” ile ilişkilendirir. Bu sembolde analitik psikolojide ele alındığı gibi bütün karşıtlıkların dengede olduğu anlatılmıştır. Jung kolektif bilinçdışı kuramında yer alan arketiplerini mitolojik olarak diriliş ve yeniden doğuş anlamlarıyla ilişkili “ouroboros” sembolüne benzetir insanın bilinç ve bilinçdışında kendisiyle beslenerek ölümsüzlüğü bulabileceğini belirtir.

Babil Kulesi ve Teknoloji İle Modernleşen Mitler

Jung’ a göre ouroboros, sembolik olarak zıtlıkları içinde taşıyan insanı yani bir’i temsil eder ve prima materia olarak bilinen simyevi ilk maddeyi oluşturur. Jung, insanın kendi içine dönmesi gerektiği kendini araması gerektiğine odaklanmayı savunur ve dışarıya fazla bakmanın rüya görmemize yardımcı olacağından ve yapay olduğunu öne sürer. Jung masallardaki mitlerle insanın kolektif bilinçdışındaki arketiplerin bir dişli gibi iç içe geçtiğini savunur. İnsanı karakterlerle özdeşleştirerek, psişenin kurallarını yarattığından bahseder (Karabulut,2022). Matrix evreninde karakterlerin arketipleri Neo; kurtarıcı arketipi aynı zamanda oğuldur, Morpheus; bilge arketipidir babadır, Tirinity; yoldaş arketipi kutsal ruhtur bir anlamda Neo’nun animası, Smith; gölge arketipidir. Filmde mitolojik yorumun önünü açan mekân, Morpheus’un gemisi Nebukadnezar’dır. Filistin seferinde Yahudileri Babil’e süren, rüyalara çeşitli anlamlar yükleyerek inanan kraldır. Babil, konumu itibariyle aşağı Mezopotamya’da bilimsel bilginin ortaya çıktığı uygarlıktır. Babil mitolojisi araştırıldığında Nebukadnezar’ın tek lisan, tek elden yönetim çabası monarşinin kapısını aralayarak Hammurabi’nin kurduğu hukuk devleti kalıbını silmiştir. Nebukadnezar, tepesi olmayan üçgen yapı ziggurata benzeyen Babil Kulesi’ni rüyasında görerek inşa ettirmiştir. Tek bir sistemi benimseyen, topraktan fazlaca uzakta havada olan yapısıyla Babil Kulesi mitolojik olarak Tanrı’nın varlığına şirk koşmak olarak nitelendirilmiş ve yarıda bırakılarak yarım bir ziggurat olarak kalmıştır. Literatürdeki Babil Kulesi incelemelerine göre insan toprağa ait bir canlıdır, toprak insana ait değildir. Yukarı doğru incelen bir yapı olan kulenin en üst katı tapınaktır ve sadece rahibeler kalmaktadır. Bu yapı sadece Babil de değil, günümüzde de sembolik olarak birçok yerde karşımıza çıkmaktadır. Onlardan birkaçı; ABD devlet mührü, bir dolarlık kâğıt para, Süleyman’ın mührü. Pisagor’un felsefesine göre bu yapı Tanrı’nın enerji merkezini, big bang enerjisini içinde barındırır.

Siber Evren ve Dijital Dünyada Tekinsizlik

Günümüz teknoloji dünyası cyber evrene doğru sürükleniyor mu? 2024 dijital dünyasında insanlar topraktan uzaklaşmakta, biyo teknoloji siber teknoloji ve nano teknoloji ile transhümanizmin yaygınlaştığı, dijital dünya ile oluşturulan her güvenlik duvarının aslında içeriğinde güvensizliği barındırdığı, dünyayı sarsan Coronovirüs ile siber pandeminin yaşanması, insan beyni ile doğrudan iletişimi sağlayan Elon Musk imzası olan Neurolink projesi, psikoterapide duygu,davranış ve düşünce analizlerinin yapay zeka yazılımlar kullanılarak yapılması, aynı zamanda travma sonrası stres bozukluğu fobiler kaygı okb gibi psikopatolojik rahatsızlıklarda arttırılmış sanal gerçeklik ile VR Terapisi veya EMDR uygulamaları Matrix distopyasının çok dışında olmadığımızı belki kapısının önünden göz kırptığımızı söylüyor olabilir. Freud, tekinsizlik kavramını bilinmezlik, bastırılmış olan, kastrasyon, tesadüfler ve ikiz durumlarıyla açıklamaktadır. Filmde tekinsizlik ajan Smith, ikizler, Kâhin ve kara kedi ile anlatılmıştır. İnsanın gerçek olanı arama çabası ilk önce yaşadığı evde başlar. Fakat Cyberpunk evreninde Neo, sanal gerçeklikle gerçek dünya arasında sıkıştığı için bulunduğu mekanlara yabancılaşarak tekinsiz bir duruma düşmüştür. Neo, mekân konusunda ilk tekinsizliği Matrix evreninden mürettebat ile gittiği gerçek dünyada yaşamıştır. Zemin siyah beyaz karo, duvarların içerisinde başka bir hayat ve zaman mekân paradoksunu kıran bir nesne kara kedi tekinsizliği veren metaforların bazılarıdır. Tekinsizlik şeması Jung perspektifinden rastlantısallık ve senkronizasyon şemaları ile açıklanabilmektedir.

Senkronizasyon ve İçsel Yolculuğun Mekânsal Analizi

Senkronite kavramı Jung’un kolektif bilinçdışı ve arketipleriyle eşleşmektedir. Jung, zaman ve mekân çizgisinde insan ruhunun eşsiz izah edilemeyecek deneyimler yaşadığını bu deneyimlerin rüyalar ve gerçek hayatlarındaki bağlantısallıkla eş zamanlı olarak bir senkronizasyon içinde olduğunu savunmaktadır (Akçakaya,2022). Neo’nun gördüğü zeminin siyah beyaz karolardan oluşması görsel bir mekân illüzyonu olarak Gestalt’a göz kırpmaktadır. Gestalt kuramı, görsel sanatlarda sık kullanılan bir yöntemdir. Gestalt, ayrı birer anlamı olan parçaların bütünde başka bir anlam ifade ettiğini öne sürmektedir. Algı kuramı, algılanan ile algılayan arasında duyu yoluyla etkileşim kurulmasıdır (Behrens, 1984). Şekil zemin ilişkisi açısından siyah beyaz karo zemin Neo’yu gerçeklik dünyasından ayıran ilk ayrımdır. Mekânda tekinsizlik sezen Neo, nefes alıp vermeye başladığında mekânın da esnemeye başladığı kameralara yansımaktadır. Aynı mekânda Neo’nun karşısına çıkan kara kedi de Jung gölge arketipine karşılık gelmektedir. Kara kedi mitolojik efsanelerde uğursuzluk ve şanssızlıkla nitelendirilmektedir. Aynı zamanda kişinin kaygı ve korkularını ön plana çıkaran bir metafordur. Filmde Neo’nun, tren garı sahnelerinde tren beklemesi, tünellere girmesi, Çin mahallesine girmesi, tekinsiz evlere girerek kaygıyla merdiven çıkması ya da inmesi cyberpunk film cultureünde psikomitolojik olarak filmin kahramanının kendi içsel yolculuğuna çıkmasını anlatmaktadır. Burada kullanılan her unsur mekân da dahil olmak üzere kahramanının bilinçdışı ya da bilinçaltının katmanlarını göstermektedir. Kahramanın cyberpunk filmde merdiven inmesi ve tünel sahneleri, Freud’un topografik kuramındaki bilinç, bilinçaltı ve bilinçöncesi katmanlarını ve yapısal kuramdaki id, ego, süperego katmanlarını ziyaret etmesi ile ilişkilendirilir. Çin mahallesi, tren garı ise Jung’un kolektif bilinçdışı katmanlarında arketipler, gölge, persona, anima, animus ve ben kavramlarının eşdeğerlilik, karşıtlık ve entropi çerçevesinde metafor olarak kullanılmasıdır. Film serisinde psikomitolojik anlamda araştırılması gereken bir diğer detay ise mekân olarak karşımıza çıkan Zion kentidir. Zion mitolojik ve dini olarak kutsal yer anlamına gelmektedir. İdeal kutsal mekân olan Zion, filmde kalan son insan şehridir. Makinalara karşı savaşan son kutsal mekandır. Soğuk, denetleyici, panoptik bir sistem olan bu anlatı yapısı güvenlik ve güvensizlik temalarını güçlendirerek karşıtlığın muhteem uyumunu gözler önüne serer.

Kaynakça

• Akçakaya, Ü. (2022). Kuantum Mekaniğinin Bugünkü Geldiği Noktada Psikoterapideki Öznelerarasılık Kuramı ve Carl Gustav Jung’un “Eşzamanlılık” Olgusunun Değerlendirilmesi. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 5(10), 83-90.

• Behrens, R., (1984). Design In The Visual Arts, Englewood Cliffs, NJ: PrenticeHall.

• Jung, G. (2021). Psikoloji ve felsefe. (Çev.Yalçınkaya, M.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık. (Eserin orjinali 2007’de yayımlandı).

• Karabulut, M. (2022). Freud ve Jung ışığında masal ve psikanaliz. Rumeli Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (26), 756-764. https://doi.org/10.29000/rumelide.1074051