Gizem Alabey – Psychology Times Türkiye

Geçmişe Özlem mi, Gelecek Kaygısı mı?: Zaman, Pişmanlık ve Yön Duygusu Üzerine

Gizem Alabey — Sun, 12 Jul 2026 11:10:57 +0000

İnsan bazı dönemlerde durup geriye bakar. Eski fotoğraflar daha sık açılır, geçmişte yaşanmış bir an beklenmedik bir anda akla düşer ve “o zamanlar…” diye başlayan cümleler çoğalır. Çoğu kişi bunu basit bir nostalji olarak yorumlar. Oysa psikolojik açıdan bakıldığında geçmişe özlem, rastgele ortaya çıkan bir duygu değildir.

Genellikle şu cümleler eşlik eder bu hâle: “Hayatım sanki rayından çıktı.” “Eskiden daha nettim.” “Ne istediğimi biliyordum.” Bu noktada mesele yalnızca geçmiş değildir. Asıl mesele, şimdiyle kurulan ilişkinin zayıflamasıdır.

İnsan ne zaman geçmişi düşünmeye başlar? Bu soru, zamanla değil dengeyle ilgilidir. Geçmişe dönüşler çoğunlukla hayatın yön duygusunun zayıfladığı dönemlerde ortaya çıkar. Kişi şu an bulunduğu noktadan emin olmadığında, zihni güvenli bir referans arar. Ve bu referans çoğu zaman geçmiş olur. Çünkü geçmiş, yaşanmış ve tamamlanmış olduğu için zihne daha “kontrollü” gelir.

Psikolojide buna seçici hatırlama denir. İnsan geçmişi olduğu gibi değil, bugünkü ihtiyacına göre hatırlar. Zor zamanlarda geçmiş daha mutlu, daha düzenli, daha anlamlı görünür. Oysa çoğu zaman o dönemlerin de kendi içinde belirsizlikleri ve sıkıntıları vardır. Ancak zihin, bugünün karmaşasıyla baş etmekte zorlandığında geçmişi idealize edebilir.

Pişmanlık duygusu da tam burada devreye girer. Yapılmayanlar, ertelenen kararlar, “başka türlü olabilirdi” ihtimalleri… Araştırmalar, insanların en yoğun pişmanlığını kısa vadeli hatalardan değil, uzun vadede cesaret edilemeyen değişimlerden duyduğunu göstermektedir (Gilovich & Medvec, 1995).

Bu noktada geçmişe özlem, aslında şunu söyler: “Şu anki hayatımda eksik olan bir şey var.” Carl Jung bu durumu çok net ifade eder: “İnsan, yaşamının ilk yarısında kendine bir yer edinir; ikinci yarısında ise o yerin kendisine ait olup olmadığını sorgular.” Geçmiş, çoğu zaman insanın kimliğini daha net hissettiği bir dönemle temsil edilir. Daha az rol, daha az sorumluluk, daha fazla “ben” duygusu… Yıllar içinde artan beklentiler, sorumluluklar ve zorunluluklar kişinin kendisiyle arasına mesafe koyabilir. Bu mesafe büyüdükçe, insan kendini geçmişte aramaya başlar.

Ancak geçmişe fazla tutunmak da bir savunma mekanizmasına dönüşebilir. Çünkü geçmişte kalmak, bugünün risklerinden kaçmanın bir yoludur. Geleceğe bakmak belirsizlik içerir; geçmiş ise değiştirilemez olduğu için güvenlidir. Bu nedenle geçmişe özlem ile gelecek kaygısı çoğu zaman birlikte yaşanır.

Irvin D. Yalom’un şu sözü bu noktayı iyi özetler: “İnsan, zamanı kontrol edemediğini fark ettiğinde, hayatı kontrol etmeye çalışır.” Gelecek kaygısı arttıkça zihin ya ileriye aşırı odaklanır ya da tamamen geriye çekilir. Her iki durumda da kişi, şimdiki anla bağını zayıflatır. Oysa psikolojik olarak sağlıklı olan, zamanın üç boyutunu da bir arada tutabilmektir: Geçmişten öğrenmek, geleceğe yön vermek ama hayatı şimdi yaşamak.

Yön duygusu burada kilit kavramdır. İnsan, yönünü kaybettiğinde geçmişe bakar. Çünkü geçmiş, “bir zamanlar bir yolum vardı” hissini taşır. Ancak bu yol her zaman mutluluk getirmemiş olabilir; sadece daha tanıdıktır.

Viktor Frankl bu noktada önemli bir ayrım yapar: “İnsan geçmişini değiştiremez, ama ona yüklediği anlamı değiştirebilir.” Geçmişe özlem, geçmişe dönme isteği değildir. Çoğu zaman kişi, geçmişte hissettiği anlam duygusunu bugünde bulamamaktadır. Bu nedenle çözüm, geçmişi geri getirmeye çalışmak değil; bugüne yeniden anlam inşa etmektir.

Geçmişe özlem duymak, insanın zayıflığı değil; kendini arama hâlidir. Ancak bu özlem uzun süreli bir kaçışa dönüştüğünde, kişi bugünü ıskalayabilir. Gelecek kaygısıyla birleşen geçmişe takılma hâli, insanı hareketsiz bırakır.

Yön duygusu, hatasız kararlarla değil; farkındalıkla güçlenir. Pişmanlıklar, insanın yanlış yolda olduğunu değil; değişime hazır olduğunu gösterir. Önemli olan, bu duyguları bastırmak değil; ne anlatmaya çalıştıklarını anlamaktır.

Kemal Sayar’ın ifadesiyle: “İnsan bazen geçmişte değil, geçmişle kurduğu ilişkide kaybolur.” Zaman ilerlerken soru şudur: Geri mi bakmalı, ileri mi? Psikolojik açıdan cevap nettir: İnsan yönünü bulmak için bazen geriye bakar ama yürümek için şimdiye basar.

Geçmiş, bir sığınak değil; bir öğretmendir. Gelecek ise korkulacak bir bilinmezlik değil; anlamla doldurulabilecek bir alandır. Yön, bu ikisinin arasında değil; kişinin kendisiyle kurduğu ilişkide bulunur.

Zaman Kime Daha Sert: Kadınlara mı, Erkeklere mi?

Gizem Alabey — Fri, 12 Jun 2026 09:07:27 +0000

Bazı yaşlar, takvimde yalnızca bir sayıdan ibaret değildir. İnsan, o yaşa yaklaşırken hayatına daha dikkatli bakmaya başlar. Otuz yaş da bunlardan biridir. Çoğu kişi için bu yaş, “gençlik” ile “yetişkinlik” arasında görünmez bir eşik gibidir. İnsan bir sabah uyanır ve kendini şu soruları sorarken bulur:

“Ben neredeyim?”
“Hayatım bu noktada mı olmalıydı?”
“Herkes ilerliyor da ben mi geride kaldım?”

Bu sorgulama hali, özellikle yaz aylarında daha da belirginleşir. Hayat hızlanır, çevredeki herkes bir şeyler yapıyormuş gibi görünür. Tatiller, düğünler, yeni ilişkiler, kariyer değişiklikleri… Tüm bu hareketlilik, insanın kendi hayatını başkalarınınkiyle karşılaştırmasını kolaylaştırır. Ve tam bu noktada zaman algısı devreye girer.

Zaman neden bu kadar baskı yaratır?
Psikolojik olarak zaman, yalnızca geçen yıllarla ilgili değildir; beklentilerle de ilgilidir. Otuz yaş, toplumda hâlâ güçlü anlamlar taşır. “Bu yaşa kadar…” diye başlayan cümleler, kişinin kendi iç sesine dönüşebilir. Ev, iş, ilişki, çocuk… Her biri için belirlenmiş görünmez takvimler vardır. Ancak bu takvimler herkes için aynı işlemez.

Kadınlar ve erkekler bu yaşa yaklaşırken benzer soruları soruyor gibi görünse de, hissettikleri baskının kaynağı çoğu zaman farklıdır. Kadınlar için zaman, sıklıkla biyolojik saat ve ilişki beklentileriyle iç içe geçerken; erkekler için “yerini bulma”, maddi güvenlik ve yeterlilik duygusu daha ön planda olabilir. Bu fark, yaşanan kaygının niteliğini değiştirir.

Araştırmalar, kadınların yaşla birlikte ilişki ve gelecek planları konusunda daha erken ve yoğun kaygı yaşadığını; erkeklerin ise zaman baskısını daha geç fark edip daha sessiz yaşadığını göstermektedir (Arnett, 2000). Bu sessizlik, baskının olmadığı anlamına gelmez; sadece farklı ifade edildiğini gösterir.

Karşılaştırma tuzağı
Otuz yaşa yaklaşırken en sık yapılan şeylerden biri karşılaştırmadır. Sosyal medya bu süreci daha da görünür kılar. İnsan, başkalarının seçilmiş anlarına bakarak kendi hayatını bütünlüklü bir tabloyla yargılar. Oysa bu karşılaştırma adil değildir.

Psikolojide buna yukarı yönlü sosyal karşılaştırma denir. Kişi, kendini sürekli “daha ileride” görünenlerle kıyasladığında yetersizlik hissi artar (Festinger, 1954). Bu durum, kişinin kendi yolunu görmesini zorlaştırır. Çünkü artık soru “Ben ne istiyorum?” değil, “Ben niye onlar gibi değilim?” hâline gelir.

Burada önemli bir nokta vardır: İnsan çoğu zaman başkalarının hayatına değil, başkalarının hızına yetişmeye çalışır. Oysa hız, yönle karıştırıldığında insan kendini kaybolmuş hisseder.

Kadın ve erkek gerçekten aynı yerde mi?
Bu soru sık sorulur ama cevabı basit değildir. Kadınlar ve erkekler aynı yaşta olabilir, aynı şehirde yaşayabilir, benzer şartlara sahip olabilir. Ancak üzerlerindeki beklenti yükü aynı değildir.

Kadınlar daha erken yaşlarda “zamanı iyi kullanma” baskısıyla karşılaşırken; erkekler çoğu zaman “henüz vaktim var” algısıyla hareket eder. Ta ki bir noktada hayatın onları da hızlandırdığı gerçeğiyle yüzleşene kadar. Bu fark, çiftler arasında bile zaman zaman kopukluk yaratabilir. Biri acele ederken diğeri sakin kalabilir. Bu durum, yanlış anlaşılmalara ve ilişki çatışmalarına yol açabilir.

Irvin D. Yalom’un şu sözü bu noktada anlamlıdır: “İnsan, zamanın sınırlı olduğunu fark ettiğinde hayatla pazarlık yapmaya başlar.” Bu pazarlık bazen ilişkilere, bazen kariyere, bazen de kişinin kendisine karşı olur. “Hayatım nereye gidiyor?” sorusu ne anlatır?

Bu soru çoğu zaman bir kriz değil, bir uyanıştır. İnsan, otomatik yaşamadığını fark ettiğinde bu soruyu sorar. Otuz yaşa yaklaşmak, geçmişte verilen kararları ve geleceğe dair beklentileri aynı anda masaya yatırmayı gerektirir.

Viktor Frankl’a göre insanı ayakta tutan şey, geçmiş başarılar değil; geleceğe yüklenen anlamdır. Ancak bu anlam, başkalarının takvimine göre değil, kişinin kendi değerlerine göre inşa edildiğinde sürdürülebilir olur.

Buradaki asıl mesele şudur: Otuz yaş, bir varış noktası değil; yeniden yön belirleme ihtiyacının ortaya çıktığı bir duraktır.

Zaman kime daha sert sorusu, tek bir cevabı olan bir soru değildir. Zaman, herkesle farklı konuşur. Kimiyle aceleci, kimiyle sabırlı… Ancak zamanın sertliği çoğu zaman onun kendisinden değil, ona yüklenen beklentilerden kaynaklanır.

Otuz yaşa yaklaşırken hissedilen sıkışmışlık, geri kalmışlık ya da acele etme hâli, kişinin yanlış yerde olduğunu değil; daha bilinçli yaşamak istediğini gösterir. Bu da psikolojik olarak sağlıklı bir işarettir.

Önemli olan, başkalarının hayatına bakarak hızlanmak değil; kendi hayatına bakarak yön bulabilmektir. Çünkü hayat bir yarış değil, kişisel bir yolculuktur. Ve her yol, kendi temposuyla anlam kazanır.

Geçmeyen Yorgunluk, Baş Ağrısı, Mide Problemleri: Yaza Girerken Artan Bedensel Şikâyetlerin Psikolojik Okuması

Gizem Alabey — Sun, 10 May 2026 22:40:00 +0000

Bazı dönemlerde pek çok insan benzer cümleler kurar: “Son zamanlarda sürekli yorgunum.” “Başım durduk yere ağrıyor.” “Midemde bir huzursuzluk var ama doktorlar bir şey bulamadı.” Bu şikâyetlerin ortak bir özelliği vardır: Çoğu zaman yapılan tıbbi kontroller “temiz” çıkar. Kan değerleri normaldir, görüntüleme sonuçları olağandır. Buna rağmen kişi kendini iyi hissetmez. İşte tam bu noktada bedenin söylediklerine biraz daha yakından bakmak gerekir. Psikoloji bize şunu söyler: Beden, ruhun konuşamadığı yerde devreye girer. Psikosomatik belirtiler, yani ruhsal süreçlerin bedensel belirtilerle ifade edilmesi, modern psikolojinin uzun süredir üzerinde durduğu bir konudur. Stres, kaygı, bastırılmış duygular ve çözümlenmemiş içsel çatışmalar, zamanla bedende çeşitli tepkiler olarak ortaya çıkabilir (American Psychiatric Association, 2013).

Günlük hayatta bunun karşılığı oldukça tanıdıktır. Sürekli sorumluluk alan, durup dinlenmeye izin vermeyen bir zihnin bedeni genellikle yorgunlukla yanıt verir. Söylenemeyen öfke mide problemleriyle, bastırılan kaygı baş ağrılarıyla, sürekli tetikte olma hâli ise kas gerginliğiyle kendini gösterebilir. Burada önemli bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir: Psikosomatik belirtiler “uydurma” değildir. Aksine, oldukça gerçek ve fizyolojik karşılığı olan tepkilerdir. Stres altında çalışan sinir sistemi, bağışıklık sistemi ve hormonal düzen uzun süreli yük altında kaldığında, beden alarm vermeye başlar (Sapolsky, 2004).

Özellikle modern yaşamda “durmaksızın devam etme” hâli normalleştirilmiştir. Yorulmak, sıkılmak, bunalmış hissetmek çoğu zaman görmezden gelinir. Ancak duygular bastırıldığında ortadan kalkmaz; yalnızca yön değiştirir. Konuşulamayan, paylaşılmayan ya da fark edilmeyen duygular bedensel bir dil bulur. Sık görülen psikosomatik belirtilerden biri geçmeyen yorgunluktur. Kişi yeterince uyuduğunu düşünür ama dinlenmiş hissetmez. Bunun nedeni çoğu zaman fiziksel değil, zihinsel yorgunluktur. Sürekli düşünmek, kaygılanmak, kontrol etmeye çalışmak sinir sistemini hiç kapanmayan bir alarm hâlinde tutar. Bu durum, bedenin gerçek anlamda dinlenmesini engeller.

Bir diğer yaygın belirti baş ağrılarıdır. Özellikle gerilim tipi baş ağrıları, uzun süreli stresle yakından ilişkilidir. Kişi farkında olmadan çenesini sıkar, omuzlarını kasar, nefesini tutar. Bu bedensel tutulum zamanla ağrıya dönüşür (van der Kolk, 2014). Mide ve sindirim problemleri de psikolojik süreçlerle yakından ilişkilidir. Bağırsaklar, sinir sistemiyle doğrudan bağlantılıdır ve bu nedenle “ikinci beyin” olarak da adlandırılır. Kaygı, belirsizlik ve bastırılmış duygular mide bulantısı, şişkinlik ya da sindirim sorunları olarak ortaya çıkabilir (Mayer, 2016).

Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da şudur: Psikosomatik belirtiler çoğu zaman kişinin sınırlarını zorladığının işaretidir. Herkesi idare eden, “hayır” demekte zorlanan, kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyen bireylerde beden, sınır koyma görevini üstlenir. Kişi durmadığında, beden durdurur. Bedensel şikâyetleri yalnızca bastırılması gereken belirtiler olarak görmek, önemli bir mesajı kaçırmak anlamına gelir. Psikolojik açıdan bakıldığında bu belirtiler çoğu zaman bir uyarıdır: Bir şeyler fazla geliyordur, bir yerde yük birikmiştir. Bu noktada yapılması gereken, bedeni susturmaya çalışmak değil; onu dinlemeyi öğrenmektir.

“Bana ne oluyor?” sorusunun yanına “Hayatımda bana ağır gelen ne var?” sorusunu eklemek, iyileştirici bir başlangıç olabilir. Psikosomatik belirtiler, kişinin zayıflığını değil; uyum sağlama çabasını gösterir. Ancak bu çaba uzun süre tek başına taşındığında bedelini beden öder. Ruhsal süreçlerle bedensel tepkiler arasındaki bağlantıyı fark etmek, hem psikolojik hem de fiziksel iyilik hâli için önemli bir adımdır. Beden, çoğu zaman bize karşı değil; bizimle birlikte çalışır. Yeter ki söylediklerini duymaya hazır olalım.

Bahar Etkisi mi, Bağlanma Sorunu mu?

Gizem Alabey — Sat, 11 Apr 2026 21:40:50 +0000

Havalar ısınmaya başladığında yalnızca doğa değil, ilişkiler de hareketlenir. İnsanlar daha çok dışarı çıkar, sosyalleşir, yeni tanışmalar artar. Uzun süredir sessiz olan mesaj kutuları canlanır, eski flörtler “tesadüfen” hatırlanır, bazı ilişkiler hızla yakınlaşırken bazıları da beklenmedik şekilde çatırdamaya başlar. Pek çok kişi bu dönemde kendine şu soruyu sorar:

“Bende mi bir değişiklik var, yoksa herkes mi böyle?”

Psikolojik açıdan bakıldığında bu hareketlilik tesadüf değildir. Ancak her duygusal dalgalanmayı yalnızca “bahar havasına” bağlamak da eksik bir açıklama olur. Çünkü bu dönem, bireyin ilişki kurma biçimini ve bağlanma örüntülerini daha görünür hâle getirir.

Bahar aylarıyla birlikte artan gün ışığı ve hareketlilik, biyolojik düzeyde de bazı değişimleri beraberinde getirir. Araştırmalar, güneş ışığının artmasının serotonin ve dopamin gibi nörotransmitterler üzerinde etkili olduğunu göstermektedir (Lambert et al., 2002). Bu da kişinin enerjisinin yükselmesine, daha umutlu ve girişken hissetmesine yol açabilir.

Ancak psikolojik açıdan asıl mesele burada başlar: Enerji yükseldiğinde, bastırılmış ihtiyaçlar da daha net hissedilir.

Uzun süredir yalnız olan biri, bu dönemde daha çok yakınlık arayabilir. İlişkisi olan biri, ilişkisindeki eksikleri daha görünür fark edebilir. “Aslında ben böyle bir ilişkide mutlu değilim” ya da “Ben daha fazlasını istiyorum” gibi düşünceler bu dönemde sıklaşır. Çünkü hareketlilik, insanın kendisiyle temasını da artırır.

Burada sık yapılan bir hata vardır: Bu değişimleri yalnızca dış koşullara bağlamak. Oysa çoğu zaman bahar, var olanı büyütür; olmayanı yaratmaz.

Bağlanma kuramı bu noktada önemli bir çerçeve sunar. Güvenli bağlanan bireyler, ilişki hareketliliğini daha dengeli yaşarken; kaygılı ya da kaçıngan bağlanma örüntüsüne sahip kişiler için bu dönem daha karmaşık olabilir (Bowlby, 1988). Örneğin kaygılı bağlanan biri, artan flört ihtiyacını yoğun beklentilere dönüştürebilirken; kaçıngan bağlanan biri yakınlaşmanın artmasıyla geri çekilme ihtiyacı hissedebilir.

Günlük hayatta bunun karşılığı çok tanıdıktır. Bir taraf “bir anda çok soğuduğunu”, diğer taraf ise “bir anda çok bağlandığını” söyler. Oysa çoğu zaman yaşanan şey ani bir değişim değil, daha önce var olan bağlanma biçiminin görünür hâle gelmesidir.

Flört dönemlerinde bu etki daha da belirgindir. Baharla birlikte başlayan hızlı yakınlaşmalar, kısa sürede yoğun duygulara dönüşebilir. Ancak bu yoğunluk, her zaman sağlıklı bir bağlanmayı işaret etmez. Bazen bu durum, yalnızlık korkusunun ya da onay ihtiyacının geçici olarak ilişkide karşılık bulmasıyla ilgilidir.

Psikoloji literatürü, hızlı başlayan ve yoğun yaşanan ilişkilerin, bağlanma kaygısı yüksek bireylerde daha sık görüldüğünü göstermektedir (Hazan & Shaver, 1987). Bu tür ilişkilerde kişi, karşısındakiyle değil; hissettiği duyguyla bağ kurabilir. Duygu yatıştığında ise hayal kırıklığı kaçınılmaz olur.

Öte yandan bazı ilişkilerde tam tersi bir tablo görülür. İlişki ilerledikçe geri çekilme, mesafe koyma ve “bunalmış hissetme” ortaya çıkabilir. Bu da sıklıkla kaçıngan bağlanma örüntüsüyle ilişkilidir. Kişi, yakınlığın artmasını özgürlük kaybı olarak algılayabilir.

Bu nedenle bu dönemde sıkça sorulan “Bahar etkisi mi, bağlanma sorunu mu?” sorusunun cevabı çoğu zaman şudur:

Her ikisi de.

Bahar, psikolojik süreçleri başlatmaz; hızlandırır. Kişinin ilişkiyle kurduğu bağ, bu dönemde daha net görünür hâle gelir.

İlişkilerde yaşanan bu hareketlilik, bir krizden çok bir farkındalık fırsatı olarak da ele alınabilir. Kişi bu dönemde kendine şu soruları sorabildiğinde, ilişkileriyle daha sağlıklı bir bağ kurabilir:

“Ben gerçekten ne istiyorum?”

“Yakınlık beni heyecanlandırıyor mu, yoksa korkutuyor mu?”

“Bu ilişki beni ben yapıyor mu, yoksa bir boşluğu dolduruyor mu?”

Baharın getirdiği umut duygusu, ilişkilerde yenilenme için güçlü bir zemin sunar. Ancak bu umut, bağlanma biçimleriyle yüzleşmeden kalıcı bir tatmine dönüşmez. İlişkilerdeki karmaşa çoğu zaman dış koşullardan değil, kişinin kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişkiden beslenir.

Bu dönemi sağlıklı şekilde geçirmek, duyguları bastırmak ya da kontrol etmeye çalışmakla değil; onları anlamaya çalışmakla mümkündür. Çünkü ilişki hareketliliği, aslında bireyin kendisiyle kurduğu bağın bir yansımasıdır.

Kaynakça

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
Lambert, G. W., Reid, C., Kaye, D. M., Jennings, G. L., & Esler, M. D. (2002). Effect of sunlight and season on serotonin turnover in the brain. The Lancet, 360(9348), 1840–1842.
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood. New York: Guilford Press.
Geçtan, E. (2019). İnsan olmak. İstanbul: Metis Yayınları.

Bize Ait Olan mı, Bize Bulaşan mı?: Soyaçekim Ve Psikolojik Miras Üzerine

Gizem Alabey — Wed, 11 Mar 2026 21:35:03 +0000

“Geçmiş bedenimizde yaşar; hatırlamasak bile hissettirir.”

Bessel van der Kolk

Günlük hayatta çoğu insan zaman zaman kendine şu soruyu sorar: “Ben neden böyle hissediyorum?” Bazen her şey yolunda gibi görünürken içimizde açıklayamadığımız bir huzursuzluk olur. Bazen de aynı ilişkileri, aynı sorunları, aynı duygusal çıkmazları tekrar tekrar yaşadığımızı fark ederiz. İşin ilginç yanı, bu tekrarların çoğu zaman bilinçli bir tercih olmamasıdır. Danışmanlık sürecinde sıkça karşılaşılan cümlelerden biri şudur: “Ben aslında böyle biri değilim ama kendimi hep bu döngünün içinde buluyorum.” İşte bu noktada, yalnızca bireysel deneyimlere değil, kişinin ailesinden taşıdığı duygusal mirasa da bakmak gerekir. Psikolojide bu durumu soyaçekim ya da psikolojik miras kavramlarıyla açıklarız.

“İnsan, geçmişinin tutsağı olmak zorunda değildir; ama onunla yüzleşmeden de özgürleşemez.”

Irvin D. Yalom

Soyaçekim denildiğinde çoğu kişinin aklına önce genetik gelir. Oysa psikolojik miras, genlerden çok daha fazlasını kapsar. Aile içinde öğrenilen ilişki biçimleri, duygularla baş etme yolları, konuşulmayan travmalar ve görünmez beklentiler de kuşaktan kuşağa aktarılabilir. Örneğin; çocukluğunda ağır bir kayıp yaşamamış bir bireyin, yetişkinlikte yoğun terk edilme korkusu yaşaması ilk bakışta anlamsız gelebilir. Ancak ailesinde erken kayıplar, ani ayrılıklar ya da sürekli “bir şey olacak” kaygısıyla yaşayan yetişkinler varsa, bu duygusal iklim çocuğa fark edilmeden geçebilir. Araştırmalar, travmatik yaşantıların ve yoğun stresin sonraki kuşakların duygu düzenleme biçimlerini etkileyebildiğini göstermektedir (Yehuda & Lehrner, 2018).

Psikolojik miras bazen de roller üzerinden aktarılır. Bazı ailelerde herkes “güçlü olmak” zorundadır. Bazılarında sorun çıkarmamak, susmak ve idare etmek en güvenli yoldur. Bu evlerde büyüyen bireyler, yetişkinlikte kendi ihtiyaçlarını geri plana atmayı normal zannedebilir. Oysa bu durum çoğu zaman bir kişilik özelliğinden ziyade, öğrenilmiş bir hayatta kalma stratejisidir. Aile sistemleri kuramı, bireyin yaşadığı psikolojik zorlukların yalnızca kendi öyküsüyle değil, ait olduğu sistemle de ilişkili olduğunu vurgular (Bowen, 1978). Yani kişinin yaşadığı kaygı, suçluluk ya da aşırı sorumluluk duygusu bazen “kendisiyle ilgili” değil, ailesinden devraldığı bir dengeyi sürdürme çabasıyla ilgilidir (Minuchin, 1974).

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Soyaçekim, kader değildir. Psikolojik mirası fark etmek, aileyi suçlamak ya da geçmişi reddetmek anlamına gelmez. Aksine, bu farkındalık bireye ilk kez gerçek bir seçim alanı açar. Kişi, hangi duygunun kendi deneyimlerinden doğduğunu, hangisinin taşınan bir yük olduğunu ayırt etmeye başladığında psikolojik esneklik artar. Travma ve beden ilişkisi üzerine yapılan çalışmalar, fark edilmeyen duygusal yüklerin hem ruhsal hem de bedensel belirtilerle kendini gösterebildiğini ortaya koymaktadır (van der Kolk, 2014). Sürekli gerginlik, açıklanamayan yorgunluk ya da tekrarlayan ilişki sorunları bazen bugüne değil, geçmişten taşınanlara işaret eder. Günlük hayatta bunun karşılığı çok nettir: “Hayır” demekte zorlanmak, herkesi memnun etmeye çalışmak, kendi sınırlarını fark edememek ya da sürekli aynı tür ilişkilerin içinde bulmak kendini… Bunların hepsi, fark edilmediğinde kişinin hayatını yöneten görünmez kalıplara dönüşebilir.

Aileden Gelen Yükler: Kader mi, Seçim mi?

Aileden gelen yükler söz konusu olduğunda birçok kişi farkında olmadan kaderci bir noktaya savrulur. “Bizim ailede herkes böyledir”, “Annem de böyleydi”, “Babam da aynı şeyi yaşadı” gibi cümleler, bu yüklerin değişmez olduğu inancını güçlendirir. Oysa psikolojik açıdan bakıldığında, aileden aktarılan her şey kader değildir; çoğu zaman fark edilene kadar otomatikleşmiş bir seçimdir. Kişi, ailesinden devraldığı sorumlulukları, duygusal rollerini ya da baş etme biçimlerini bilinç düzeyine çıkardığında, ilk kez durup düşünme şansı elde eder. Bu noktada yükler ikiye ayrılır: taşımaya devam etmek istedikleri ve artık kendisine ait olmadığını fark ettikleri. Psikolojik danışmanlık sürecinde asıl dönüşüm de burada başlar. Çünkü birey, geçmişin izlerini silmez ama onları yönetmeyi öğrenir. Böylece aileden gelen yükler, kişinin hayatını belirleyen bir kader olmaktan çıkar; bilinçli olarak yeniden düzenlenen bir seçim alanına dönüşür.

“İnsan olmak, geçmişten gelen yükleri fark edip onlara rağmen kendin olabilmeyi göze almaktır.”

Doğan Cüceloğlu

Bize ait olanla bize bulaşanı ayırt etmek kolay değildir. Çünkü tanıdık olan, çoğu zaman güvenli hissettirir. Ancak psikolojik mirası fark etmek, kişinin kendi hayatıyla daha bilinçli bir ilişki kurmasını sağlar. Geçmişin izlerini inkâr etmeden, onları bugünün tek belirleyicisi olmaktan çıkarmak mümkündür. Soyaçekim kavramını anlamak, “ben kimim?” sorusuna daha sahici bir cevap verebilmeyi sağlar. Kişi, geçmişten gelen yükleri tanıdıkça, hangilerini taşımaya devam edeceğine, hangilerini bırakacağına karar verebilir. Bu da bireyin kendi hayatını, otomatik tekrarlar yerine bilinçli seçimlerle şekillendirmesinin önünü açar.

Kaynakça

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. New York: Jason Aronson.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects. World Psychiatry, 17(3), 243–257.
van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score. New York: Viking.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2010). Benlik, aile ve insan gelişimi. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
Doğan, O. (2016). Aile sistemleri ve kuşaklararası aktarım. Türk Psikoloji Yazıları, 19(38), 45–58.

Artık Olmaz Dediğimizde: Öğrenilmiş Çaresizlik ve Özgüvenin Sessiz Çöküşü

Gizem Alabey — Wed, 11 Feb 2026 21:30:24 +0000

“Gerçek özgürlük, kendinizi olduğunuz gibi kabul ettiğinizde başlar; korku ve çaresizlik hissi azalır.”
Carl Rogers

“Olmaz.”

Bu kelime bazen bir gerçeği değil, bir inancı temsil eder. İnsan bazen gerçekten engellenmez; sadece engellenmeye alışır. Öğrenilmiş çaresizlik tam olarak budur: Denemekten vazgeçmenin, kendi gücüne inanmamanın öğrenilmiş hâli. Psikolog Martin Seligman’ın 1960’larda yaptığı ünlü deneylerde köpekler, elektrik şokundan kaçamayacaklarına inandırıldıklarında, artık kaçma imkânı varken bile hareketsiz kalmışlardı (Seligman, 1972).

İnsan da bazen tıpkı o köpekler gibi, geçmişte başaramadığı şeylerin ağırlığıyla geleceğe pes etmiş biçimde ilerler.

“Öğrenilmiş çaresizlik, sadece dışsal engellerden kaynaklanmaz; kişinin kendi yeteneklerini ve kontrolünü algılayış biçiminden doğar.”
Martin Seligman

Öğrenilmiş çaresizlik yalnızca bir davranış kalıbı değil; kişinin kendini, dünyayı ve geleceği algılama biçimidir. Seligman’ın çalışmaları, çaresizliğin öğrenilebildiğini göstermişti; ancak sonraki yıllarda bu kavramın erken dönem bağlanma stilleri ve çocukluk deneyimleriyle de güçlü biçimde ilişkili olduğu görüldü. Güvenli bağlanma geliştiremeyen, duygusal ihtiyaçlarına yeterince yanıt alamayan çocuklar, içsel olarak “yardım istesem de karşılık bulmam” inancını geliştirir. Bu inanç, yetişkinlikte kronik bir güçsüzlük hissine dönüşür.

Şema Terapiden Bir Bakış: Öğrenilmiş Çaresizliğin Derin Yapısı

Şemalar burada devreye girer. Jeffrey Young’un Şema Terapi yaklaşımına göre, öğrenilmiş çaresizlik çoğunlukla boyun eğicilik, bağımlılık/yetersizlik ve karamsarlık şemalarının iç içe geçtiği bir tablodur (Young, Klosko & Weishaar, 2003).

Boyun Eğicilik Şeması, bireyi başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymaya zorlar. Bu kişiler “karşı taraf üzülmesin” diye kendilerini geri çeker, sınır koymakta zorlanır.

Bağımlılık/Yetersizlik Şeması, bireyin kendi başına başaramayacağına dair derin bir inanç yaratır.

Karamsarlık Şeması ise her girişimi “zaten kötü bitecek” varsayımıyla gölgeler.

Bu üçlü birleştiğinde kişi kendi hayatının öznesi olmaktan çıkar, edilgen bir seyirciye dönüşür.

Klinik gözlemler de bunu destekler. Depresyon, kronik ilişki döngüleri, iş tatminsizliği gibi birçok tabloda öğrenilmiş çaresizlik teması belirgin biçimde görülür. Bir danışanın cümlesi çoğu zaman şunu özetler: “Ne yapsam değişmiyor.” Bu cümle, umutsuzluğun değil, kontrol algısının çöküşünün ifadesidir. Çünkü kişi artık sonucu değiştirme gücünü kendinde değil, dış koşullarda görür.

Teslimiyet mi Çaresizlik mi?

Bu noktada teslimiyet kavramı sıkça karıştırılır.

Teslimiyet, farkındalığın içinden gelen kabullenmedir; çaresizlik ise pes ediştir.

Teslimiyetin içinde özne vardır:
“Ben elimden geleni yaptım, şimdi bırakıyorum.”

Çaresizlikte ise özne silinmiştir:
“Zaten elimden bir şey gelmez.”

Aradaki fark, bireyin kendilik algısında saklıdır.

İlişkilerde Yeniden Üretilen Çaresizlik

Öğrenilmiş çaresizlik çoğu zaman ilişkilerde yeniden üretilir. Özellikle çocuklukta duygusal manipülasyona, değersizleştirmeye veya kontrolcü ebeveyn tutumlarına maruz kalan kişiler, yetişkinlikte de benzer ilişkileri “tanıdık” bulur. Çünkü zihnin temel amacı güven değil, tanıdıktır. Tanıdık olan, acı verse de öngörülebilirdir.

Bu nedenle sürekli baskın partnerlerle ilişki kuran ya da hep verici rolde kalan kişiler, aslında geçmişteki öğrenilmiş çaresizlik döngüsünü yeniden sahneler.

Nörobiyolojik Boyut: Çaresizliğin Beyindeki İzleri

Bu öğrenilmiş kalıplar nörobiyolojik düzeyde de kök salar. Beyin, tekrarlanan başarısızlık deneyimlerinde dopamin sistemini “tasarrufa” alır; yeni hedefler karşısında motivasyon azalır. Kişi artık çabalamaktan değil, başarısız olmaktan korkar. Beyin için “denememek”, “yenilmekten” daha güvenlidir. Böylece çaresizlik, sinaptik bir alışkanlığa dönüşür.

Öğrenilmiş çaresizlik karar mekanizmalarını da doğrudan etkiler. İnsan, geçmişte defalarca başarısızlıkla sonuçlanan deneyimlerden öğrenerek “denememek” stratejisini benimser; bu durum bilinçli ya da bilinçsiz şekilde seçimlerini sınırlar.

İş yaşamında yeni projelere girişmekten çekinen bir birey, potansiyeli varken risk almayı erteler. Sosyal ilişkilerde ise kişiler kendi ihtiyaçlarını ifade etmek yerine başkalarının beklentilerine boyun eğer ve pasif roller üstlenir.

Beyin, tekrar eden başarısızlıklar sonucu olumsuz sonuçları önceden tahmin etmeye çalışır ve karar alma süreçleri çoğu zaman mantıksal değil, korku ve kaygıya dayalı bir modele dönüşür. Bu mekanizma hem özgüveni hem de yaşamdan alınan tatmini azaltır ve uzun vadede hayatın kontrolünün dış güçlerde olduğu hissini pekiştirir.

Toplumsal Boyut: Kolektif Çaresizlik

Bir başka açıdan bakarsak, öğrenilmiş çaresizlik yalnızca bireysel değil, toplumsal bir fenomendir. Uzun süreli baskı, ayrımcılık veya adaletsizlik ortamı bireylerde toplumsal bir “pasif direnç” biçimi yaratabilir. “Bir şey değişmez” düşüncesi, bireysel umutsuzluğun ötesine geçerek kolektif bir duygu hâlini alabilir. Bu nedenle çaresizlik yalnızca terapi odasında değil, kültürel bağlamda da ele alınmalıdır.

Öğrenilmiş Güçlülük: Çıkış Mümkün mü?

Yine de umut vardır. Çünkü öğrenilmiş davranışlar, farkındalıkla öğrenilmiş iyimserliğe dönüşebilir. Seligman (2011), “learned optimism” kavramını ortaya koyarak, bireyin bilişsel yeniden yapılandırma teknikleriyle yaşadığı olayları yeniden çerçevelemeyi öğrenebileceğini vurgulamıştır.

“Ben başarısız oldum.” yerine
“Bu sefer olmadı ama farklı bir yol deneyebilirim.” diyebilmek, sinaptik düzeyde yeni yollar açar.

“Kendi duygularınızın ve düşüncelerinizin farkına vardığınızda, kimse sizi çaresiz hissettiremez.”
Virginia Satir

Öğrenilmiş çaresizlik, “elinden hiçbir şey gelmemek” değil, “bir şey yapamayacağına inanmak” hâlidir. İnsan hayatı boyunca birçok kez düşebilir; ancak her düşüşte ayağa kalkma kararı kader değil, seçimdir. Bu farkındalık, özgüveni yeniden inşa etmenin ilk adımıdır.

Kişi “Benim elimden bir şey gelmez.” cümlesini her fark ettiğinde aslında zincirin ilk halkasını bulmuştur. Küçük adımlar atmak, risk almak, hayır diyebilmek — tüm bunlar beynin çaresizlik kalıbını çözmeye başlar. Çünkü özgüven büyük zaferlerden değil, defalarca denemekten doğar.

Bazen çaresizlik, yeniden denememek için ürettiğimiz en rafine bahanedir. Ama insanın doğasında öğrenmek kadar yeniden öğrenmek de vardır. Ve çaresizlik, fark edildiğinde çözülür.

Kaynakça

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. New York: W. H. Freeman.

Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23, 407–412.

Seligman, M. E. P. (2011). Learned optimism: How to change your mind and your life. New York: Vintage.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. New York: Guilford Press.

Kalp Kaça Bölünür? Modern İlişkilerde Duygusal Sadakatin Anatomisi

Gizem Alabey — Mon, 12 Jan 2026 08:58:15 +0000

Aşk, insanlık tarihi kadar eski ama hâlâ çözümlenmemiş bir duygudur. Kaç kez aşık olunabilir? Aşkın süresi nedir? Aynı anda birden fazla kişiye aşk duyulabilir mi? Bu sorular, hem bilimin hem felsefenin sınırında durur.

“Aşk, bilinçdışının dile gelmiş halidir.” — Sigmund Freud

Aşkın Psikolojik Temelleri

Psikoloji literatüründe aşk, yalnızca duygusal değil bilişsel bir süreçtir. Sternberg’in (1986) Üçgen Aşk Kuramı, aşkı tutku, yakınlık ve bağlılık bileşenleriyle açıklar. Bu üç öğe arasındaki denge, ilişkinin türünü ve süresini belirler. Türk psikologlar Baltaş ve Baltaş (2004), aşkın kalıcı olabilmesi için “ben” ve “biz” dengesinin kurulması gerektiğini vurgular. Aşk deneyiminde birey, partnerini idealize eder; geçmişteki bağlanma şemaları bu süreçte aktif hale gelir. Öztürk (2018), romantik seçimlerin büyük ölçüde bağlanma stilleri tarafından belirlendiğini, kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerin ilişkilerinde yoğun duygusal dalgalanmalar yaşadığını belirtir.

Aşkın Biyolojisi

Nörobiyolojik olarak aşk, beynin ödül sisteminde gerçekleşir. Dopamin ve oksitosin seviyesi arttığında “bağ kurma” hissi yoğunlaşır (Harvard Medical School, 2020). Bu kimyasallar, hem çekimi hem de uzun süreli bağlılığı güçlendirir. Ancak dopamin sistemi aynı zamanda yenilik arayışıyla da ilişkilidir; bu nedenle bazı bireylerde bir ilişkideyken başka birine karşı ilgi duyma olasılığı biyolojik olarak mümkündür.

Aşkın Türleri: Fromm’un Perspektifi

Fromm (1956), aşkı bir duygudan çok öğrenilen bir beceri olarak tanımlar. Olgun aşk “Sana ihtiyacım var çünkü seni seviyorum” anlayışıyla karakterize edilir. Çocuksu aşk ise “Seni seviyorum çünkü sana ihtiyacım var” biçiminde, daha çok bağımlılığa dayanır. Fromm’a göre birey yaşamı boyunca bu üç aşk biçimini farklı zamanlarda deneyimleyebilir; bu nedenle “bir insan ömründe üç kez aşık olur” ifadesi, sembolik bir anlam taşır.

Aynı Anda Birden Fazla Kişiyi Sevebilir Miyiz?

Psikolojik açıdan, bir kişinin aynı anda birden fazla kişiye romantik ilgi duyması olanaklıdır, fakat bu durumun sürdürülebilirliği karmaşıktır. Beyindeki ödül ve bağlanma sistemleri birden fazla kişiye yönelmeye izin verebilir (Foothills Neurology, 2021). Ancak kültürel normlar, ahlaki değerler ve bireysel sınırlar bu eğilimi sınırlar.

Türkiye’deki psikologlar genellikle aşkı “tekil” bir duygu olarak ele alır. Psikologca (2024), aynı anda iki kişiye aşk duymanın aslında “yoğun sevgi ile aşkın karıştırılması” olabileceğini savunur. Bununla birlikte, uluslararası araştırmalar poliamori kavramını (rızaya dayalı çoklu aşk) bir gerçeklik olarak kabul eder. Kanada’da yapılan bir çalışmada yetişkinlerin yaklaşık %10’u hayatlarında en az bir kez böyle bir ilişki yaşadığını bildirmiştir (Canadian Living, 2023). Bu noktada belirleyici olan, bağlanma stili ve şematik örüntülerdir. Eken ve Cihangir-Çankaya (2022), erken dönem uyum bozucu şemaların romantik ilişki eğilimlerini anlamlı biçimde etkilediğini göstermiştir. Kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, duygusal boşluklarını birden fazla ilişkide doldurma eğiliminde olabilir.

Şema Terapisi Perspektifi

Şema terapisi, çocuklukta gelişen temel inançların yetişkin ilişkilerini şekillendirdiğini öne sürer. “Terk edilme” veya “değersizlik” şemaları, partnerin ilgisini sürekli test etme davranışına neden olur (Hiwell App, 2022). Bu durum, bireyin aynı anda birden fazla kişiye duygusal yönelim göstermesine de zemin hazırlayabilir.

Kültürel ve Etik Boyut

Aşkın yaşanış biçimi kültüre göre değişir. Kolektivist toplumlarda bağlılık ve sadakat ön plandayken, bireyci kültürlerde kişisel tatmin daha önemlidir. Şahin ve Sakallı (2022), Türkiye’de romantik ilişkilerde toplumsal cinsiyet rolleri ve dizilerin etkisiyle “tek ve sadık aşk” anlayışının güçlü biçimde sürdüğünü bulmuştur. Bu da aynı anda birden fazla kişiye aşk duymanın toplumsal olarak kolay kabul görmemesini açıklar. Dijital çağ ise bu dengeyi zorlamaktadır. Sosyal medya ve çevrimiçi flört uygulamaları, hızlı bağ kurma ve aynı anda birden fazla kişiden onay alma ihtiyacını tetikler (Smith & Johnson, 2022). Ancak bu ilişkilerde duygusal derinlik ve gerçek bağlanma genellikle sınırlı kalır.

“Aşk, beynin bir oyunudur; kalp ne isterse, kimya ona eşlik eder.” — Helen Fisher

Aşk, biyolojik süreçlerin, psikolojik şemaların ve kültürel değerlerin iç içe geçtiği bir olgudur. İnsan ömrü boyunca birden fazla kez, hatta kimi zaman aynı anda birden fazla kişiye karşı romantik hisler gelişebilir. Ancak bu durumun olgun bir aşka dönüşebilmesi, bireyin farkındalığı, etik sınırları ve bağlanma biçimiyle ilgilidir. Fromm’un dediği gibi, aşk “sadece hissetmek değil, birini sevme sanatını öğrenmektir.”

Kaynakça

Baltaş, A., & Baltaş, Z. (2004). İlişkiler ve aşk psikolojisi. Remzi Kitabevi.
Canadian Living. (2023). Polyamory and the brain. Canadian Living Magazine.
Eken, E., & Cihangir-Çankaya, Z. (2022). Üniversite öğrencilerinde erken dönem uyum bozucu şemalar ile romantik ilişki eğilimleri arasındaki ilişki. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 51(1), 45-60.
Foothills Neurology. (2021). Neurochemistry of love. Foothills Neurology Journal.
Fromm, E. (1956). The art of loving. Harper & Row.
Harvard Medical School. (2020). The neuroscience of love. Harvard Health Publishing.
Hiwell App. (2022). Schemas in romantic relationships. Hiwell Therapy Blog.
Öztürk, M. (2018). Romantik ilişkilerde bağlanma stilleri ve duygusal süreçler. Türk Psikoloji Dergisi, 33(1), 45-60.
Psikologca. (2024). Aynı anda birden fazla kişiye aşık olmak mümkün mü? psikologca.com
Şahin, S. M., & Sakallı, N. (2022). Romantik ilişkilerde kalıp yargılar, Türk dizilerini izleme ve cinsiyetçilik arasındaki ilişki. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları.
Smith, J., & Johnson, A. (2022). Digital love: The impact of online relationships. Journal of Digital Psychology.
Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135.

Zamanın Sihri: Yeni Yıl ve Yeni Başlangıçların Psikolojisi

Gizem Alabey — Thu, 11 Dec 2025 21:35:23 +0000

Yeni yıl, ayın ilk günü, hatta pazartesi… İnsanlar bu zamanları “temiz bir sayfa” gibi görür ve hayatlarını değiştirmek için ideal başlangıç noktaları olarak seçer. Peki neden? Neden bir diyet, bir hedef veya bir alışkanlık hep “bugünden başlar” denilerek ertelenir? Psikoloji alanında bu olgu, temporal landmarks (zamansal kilometre taşları) olarak adlandırılır. Dai, Milkman ve Riis (2014) tarafından yapılan araştırmalar, insanların sembolik başlangıç tarihlerini hedef belirleme ve motivasyon açısından daha etkili kullandıklarını gösteriyor. Yeni yıl ya da ayın ilk günü gibi zamanlar, bireylerin geçmişteki hatalarını zihinsel olarak bir kenara bırakıp, yeniden başlama arzusunu tetikler.

Bu yazıda, insanların belirli zamanları neden başlangıç noktası olarak seçtiğini, bu seçimlerin arkasındaki psikolojik mekanizmaları ve motivasyon dinamiklerini inceleyeceğiz. Hedef, hem günlük hayatta karşılaştığımız bu yaygın eğilimi anlamak hem de bireysel farkındalık ve bilinçli karar süreçlerini desteklemektir.

İnsan zihni, zamanı sadece ölçmek için değil, aynı zamanda düzenleme ve anlamlandırma amacıyla da kullanır. Yeni yıl, ayın ilk günü veya pazartesi gibi sembolik zamanlar, beynimiz için “temiz bir sayfa” sinyali taşır. Bu sinyal, geçmişteki hataları veya başarısızlıkları geride bırakıp yeni hedeflere odaklanma motivasyonunu artırır (Dai, Milkman & Riis, 2014).

Bu olgu, sosyal psikolojide temporal landmarks olarak adlandırılır. İnsanlar, bu tür dönüm noktalarını başlangıç noktası olarak seçtiklerinde hedef koyma ve disiplin sağlama açısından daha başarılı olurlar. Örneğin, araştırmalar göstermiştir ki, diyet veya egzersiz gibi davranış değişikliklerinde bireyler, sembolik başlangıç tarihlerinde motivasyonlarını daha yüksek hissederler ve davranışlarını daha uzun süre sürdürebilirler (Haws, Winterich & Naylor, 2012).

Peki, insanlar neden bu sembolik başlangıçlara ihtiyaç duyar? Bunun birkaç nedeni vardır:

Psikolojik temiz sayfa ihtiyacı:
Geçmişteki hataları, başarısızlıkları veya ertelemeleri bir kenara bırakmak, bireyin zihninde yeni bir başlangıç imajı yaratır. Bu, içsel bir motivasyon tetikleyicisi görevi görür. Beyin, geçmiş deneyimlerden gelen olumsuz duyguları yeni bir başlangıçla azaltabilir ve öğrenilmiş çaresizlik döngüsünü kırabilir (Seligman, 2011).
Kontrol algısını güçlendirme:
İnsanlar sembolik başlangıçlarla hayatlarını yeniden kontrol edebileceklerine dair güven kazanır. “Bugünden itibaren değişeceğim” düşüncesi, geçmişteki başarısızlıkların yükünü hafifletir. Bu algı, motivasyonel bilişsel süreçleri harekete geçirir ve karar mekanizmalarını olumlu yönde etkiler.
Sosyal ve kültürel destek:
Yeni yıl veya ayın birinci günü gibi kolektif başlangıçlar, toplumsal normlarla da pekişir. İnsanlar, başkalarının da benzer kararlar aldığı bu zaman dilimlerinde kendilerini daha motive ve cesur hissederler. Sosyal psikoloji araştırmaları, grup normlarının bireysel hedef belirlemeyi güçlendirdiğini göstermektedir (Cialdini & Goldstein, 2004).

Zihinsel olarak, yeni başlangıçlar bireyin kendi yaşamına dair kontrol algısını güçlendirir. Geçmişteki başarısızlıklar “düşüş” olarak değil, bir öğrenme deneyimi olarak yeniden çerçevelenir. Bu bilişsel yeniden yapılandırma, umutsuzluk veya çaresizlik duygusunu azaltır ve umut hissini artırır. İnsanlar, sembolik başlangıç noktalarında daha fazla risk alır, daha fazla karar verir ve kendi yeteneklerine güven duyarlar.

Toplumsal ve kültürel faktörler de bu olguyu destekler. Yeni yıl, herkesin aynı anda “yenilenme” kararları aldığı bir kolektif zaman dilimidir. Sosyal normlar ve toplumsal onay, bireysel motivasyonu güçlendirir. Hepimiz, bir ölçüde ait olma ve sosyal onay ihtiyacıyla hareket ederiz; yılbaşı veya ayın ilk günü, bu ihtiyacı tetikleyen güçlü semboller haline gelir.

Ayrıca, sembolik başlangıçlar beynin motivasyon ve ödül sistemleriyle de ilişkilidir. Dopamin yolları, hedeflerin ulaşılabilir ve anlamlı olduğu durumlarda aktive olur; sembolik bir başlangıç, beynin “ödül bekleme” mekanizmasını harekete geçirir. Bu nedenle insanlar bu zamanlarda daha kararlı davranır, planlar yapar ve hedeflerine ulaşmak için daha fazla çaba gösterir (Schultz, 2015).

Son olarak, bu psikolojik süreçler bireyin karar mekanizmalarını şekillendirir. Sembolik başlangıç noktaları, bireyin geçmiş hatalarını bir kenara bırakmasını sağlar, hedeflere odaklanmayı kolaylaştırır ve yeni davranışları deneyebilme cesareti verir. Pazartesiye veya ayın birine özel anlam yüklemek, aslında beynimizin motivasyonel mekanizmasını bilinçli veya bilinçsiz olarak kullanmak demektir.

Sembolik başlangıçlar, sadece takvimde bir değişiklik değil; zihinsel bir yeniden yapılandırma aracıdır. Yeni yıl veya ayın ilk günü, geçmiş hataları bırakma ve tazelenme fırsatı sunar. İnsanlar bu tarihleri seçerek hem motivasyonlarını artırır hem de umut ve iyimserlik hissini güçlendirir. Bu bilinçli veya bilinçsiz tercihler, beynin öğrenme ve karar mekanizmalarıyla uyumlu çalışır. Geçmişi bırakmak, yeni hedeflere yönelmek ve küçük adımlarla ilerlemek, hem kişisel hem de sosyal bağlamda psikolojik olarak güçlendiricidir. Sembolik başlangıçların büyüsü, motivasyonun ve özgüvenin tetikleyicisidir; bu yüzden pazartesi, ayın birinci günü veya yılbaşı hep yeni başlangıçların simgesi olarak hayatımızda yer alır.

Kaynakça

Cialdini, R. B., & Goldstein, N. J. (2004). Social influence: Compliance and conformity. Annual Review of Psychology, 55, 591–621.
Dai, H., Milkman, K. L., & Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563–2582.
Haws, K. L., Winterich, K. P., & Naylor, R. W. (2012). Seeing the world through time: How temporal landmarks motivate goal pursuit. Journal of Consumer Research, 39(3), 493–510.
Schultz, W. (2015). Neuronal reward and decision signals: From theories to data. Physiological Reviews, 95(3), 853–951.
Seligman, M. E. P. (2011). Learned optimism: How to change your mind and your life. Vintage.

Ben Kimim? Kadın Kimliğinin Çok Katmanlı İnşası

Gizem Alabey — Wed, 12 Nov 2025 09:35:39 +0000

“Ben kimim?” sorusu, insana dair en temel ve en kadim sorulardan biridir.
Bu soruya verilen cevap yalnızca bireysel bir içsel sorgulamayı değil, aynı zamanda toplumsal, kültürel, biyolojik ve psikolojik bir bütünlüğü de içerir.
Özellikle kadın kimliği, bu çok katmanlı yapının en görünür alanlarından biridir.

Kadının biyolojisi, hormon döngüleri, içinde yaşadığı kültür, coğrafya, aile yapısı, toplumsal beklentiler ve deneyimlerle şekillenen psikolojisi; mizaç, kişilik ve karakter gelişimine doğrudan etki eder.

Biyolojik Katman: Hormonlar ve Döngüler

Kadın kimliğini anlamak için biyolojiden başlamak kaçınılmazdır.
Kadınların hayatları boyunca maruz kaldıkları hormonal değişimler, yalnızca bedensel değil, ruhsal süreçleri de etkiler.

Menstrüel döngü boyunca östrojen ve progesteron hormonlarındaki dalgalanmalar, duygu durumu, enerji seviyesi ve düşünce biçimlerini farklılaştırır (Epperson, Steiner & Hartlage, 2012).

Örneğin; östrojenin yüksek olduğu dönemde daha dışa dönük ve enerjik hissedilirken, progesteronun arttığı luteal fazda kaygı, yorgunluk ve içe kapanma daha sık görülür.

Bu biyolojik gerçeklik, kadınların günlük yaşamda verdikleri tepkilerden sosyal ilişkilerine kadar geniş bir alanı etkiler.
Ancak elbette biyoloji tek başına kader değildir; çevresel faktörler ve öğrenilmiş deneyimler, biyolojinin yönünü değiştirebilir ya da dengeleyebilir.

Kültür, Coğrafya ve Toplumsal Roller

Kadının kimliğini belirleyen bir diğer güçlü etken, yaşadığı kültür ve coğrafyadır.
Ataerkil toplumlarda kadının kimliği genellikle “eş, anne, bakım veren” rollerine sıkıştırılırken; daha eşitlikçi kültürlerde bireysel yönler, mesleki kimlik ve özgür seçimler ön plana çıkar.

Aynı biyolojiye sahip iki kadın, yalnızca farklı coğrafyalarda doğdukları için tamamen farklı kimlikler inşa edebilirler.

Türkiye özelinde yapılan araştırmalar, kırsalda büyüyen kadınların toplumsal rollerini daha çok aile ve çocuk bakımına endekslediğini, kentte büyüyen kadınlarınsa bireysel gelişim ve kariyer olanaklarını daha fazla önemsediklerini göstermektedir (Kandiyoti, 1987).

Eğitim düzeyi, ekonomik koşullar ve kültürel değerler; kadın kimliğinin şekillenmesinde belirleyici rol oynar.

Aile Yapısı ve Toplumsal Beklentiler

Kimlik gelişiminde aile, bireyin ilk aynasıdır.
Çocuğun hangi duygularının kabul gördüğü, hangi davranışlarının onaylandığı ya da bastırıldığı; ileride onun kimlik inşasında temel yapı taşlarını oluşturur.

Özellikle kız çocuklarının, aile içinde daha itaatkâr, uyumlu veya fedakâr olmaya teşvik edilmesi, onların benlik algısında derin izler bırakır.

Toplumsal beklentiler de bu süreci pekiştirir.
“İyi kız”, “iyi anne”, “fedakâr eş” gibi kalıplar, kadının kendini nasıl görmesi gerektiğini belirleyen görünmez bir çerçeve sunar.
Bu beklentiler, zaman zaman kadının kendi öz benliğini bastırmasına ve kimliğini “başkaları için var olma” üzerinden kurmasına yol açabilir.

İkiz Çalışmaları: Doğa mı, Yetiştirme mi?

Kadın kimliğinin şekillenmesinde doğa (genetik) ve yetiştirme (çevresel) faktörlerin nasıl bir denge oluşturduğunu anlamak için ikiz çalışmaları dikkat çekicidir.

Tek yumurta ikizleri, genetik olarak tamamen aynı olmalarına rağmen; farklı ailelerde, farklı kültürel ya da sosyoekonomik koşullarda büyüdüklerinde oldukça farklı kimlikler geliştirebilmektedirler (Plomin & Daniels, 2011).

Aynı ev içinde büyüyen ikizler dahi farklı deneyimlere, öğretmenlere, arkadaş çevrelerine, hatta ebeveynlerle farklı ilişkilere sahip olduklarından, birbirinden oldukça farklı kimlikler geliştirebilirler.

Bu bulgu bize şunu gösterir: kimlik yalnızca genetikten ibaret değildir, aynı zamanda deneyimlerin, öğrenmelerin ve içsel yorumların ürünüdür.

Deneyimler, Şemalar ve Psikolojik Katman

Bireyin yaşamı boyunca yaşadığı deneyimler, zihinde kalıcı izler bırakır. Bu izler bilişsel şemalar olarak adlandırılır.
Jeffrey Young’un Şema Terapi modelinde tanımladığı gibi; şemalar, çocuklukta yaşanan deneyimlerin bir sonucu olarak zihinde gelişen, kişinin kendini, diğerlerini ve dünyayı algılama biçimini belirleyen derin bilişsel yapılardır (Young, Klosko & Weishaar, 2003).

Örneğin; çocuklukta sürekli eleştirilen bir kız çocuğu, “yetersizlik şeması” geliştirebilir.
Bu şema, yetişkinlikte karşısına çıkan fırsatlarda kendini geri çekmesine, risk almaktan kaçınmasına ve “nasıl olsa başaramam” düşüncesiyle hareket etmesine yol açabilir.

Yine, duygusal ihtiyaçlarının görülmediği bir çocukta “terk edilme” ya da “duygusal yoksunluk” şemaları gelişebilir.

Şemalar yalnızca düşünceleri değil, duyguları ve davranışları da yönlendirir.
Kadınların günlük yaşamlarında tekrar eden ilişki problemleri, iş hayatında yaşadıkları doyumsuzluk ya da benlik algısındaki kırılganlıkların çoğu, bilinçdışında işleyen bu şemalarla ilişkilidir.

Şemalar değişebilir mi?
Evet. Farkındalık, psikoterapi, sağlıklı ilişkiler ve yeni deneyimler, şemaların dönüştürülmesinde kritik rol oynar.
Kadın kimliğinin gelişiminde de bu dönüşüm süreci oldukça önemlidir; çünkü kadın, kendi hikâyesini yeniden yazma gücüne sahiptir.

Mizaç, Kişilik ve Karakter

Tüm bu katmanlar — biyoloji, kültür, aile, toplumsal roller, deneyimler ve şemalar — birleşerek kadının mizacını, kişiliğini ve karakterini oluşturur.
Mizacın biyolojik temelli doğuştan gelen özellikler olduğu, kişiliğin çevresel etkilerle şekillendiği, karakterin ise seçimlerle ve değerlerle pekiştiği düşünüldüğünde; kadın kimliğinin sabit değil, dinamik ve dönüşebilir bir süreç olduğu anlaşılır.

Sonuç: Kadının Kendi Benliğini İnşa Etme Gücü

“Ben kimim?” sorusu, kadınlar için hiçbir zaman tek boyutlu bir cevapla sınırlanamaz.
Kadın kimliği; biyolojinin, hormonların, kültürün, coğrafyanın, aile yapısının, toplumsal beklentilerin, deneyimlerin ve zihinsel şemaların bir araya gelmesiyle inşa edilir.

Bu katmanlar arasındaki etkileşim, her kadının hikâyesini benzersiz kılar.
Kadın kimliği, kimi zaman rollerin gölgesinde, kimi zaman ise kendi öz benliğini bulma yolculuğunda şekillenir.

Önemli olan, kadının bu çok katmanlı yapıyı fark ederek kendi benliğini özgün bir biçimde inşa edebilmesi ve toplumun dayattığı sınırların ötesinde kendini tanımlayabilmesidir.

Kaynakça

Epperson, C. N., Steiner, M., & Hartlage, S. A. (2012). Premenstrual dysphoric disorder: evidence for a new category for DSM-5. American Journal of Psychiatry, 169(5), 465–475.
Kandiyoti, D. (1987). Emancipated but unliberated? Reflections on the Turkish case. Feminist Studies, 13(2), 317–338.
Plomin, R., & Daniels, D. (2011). Why are children in the same family so different from one another? International Journal of Epidemiology, 40(3), 563–582.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.
Dökmen, Z. Y. (2015). Toplumsal Cinsiyet: Sosyal Psikolojik Açıklamalar. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Kağıtçıbaşı, Ç. (2007). Benlik, Aile ve İnsan Gelişimi: Kültürel Psikoloji. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.

Mutluluk da Bir Duygu: Hep Orada Olamaz

Gizem Alabey — Sat, 11 Oct 2025 21:25:34 +0000

“Mutluluk kalıcı bir durum değil, anlık bir deneyimdir.”
Osho

Günümüzde herkesin dilinde aynı arayış var: mutluluk. Sosyal medyada gördüğümüz paylaşımlar, kişisel gelişim kitapları ya da reklamlar sanki sürekli mutlu olmamız gerekiyormuş gibi bir mesaj veriyor.

Oysa işin aslı çok daha basit: mutluluk da tıpkı öfke, korku, üzüntü ya da şaşkınlık gibi bir duygu. Yani gelip geçici, yani inişli çıkışlı. Hiçbirimiz sürekli korku yaşamıyoruz; aynı şekilde sürekli mutlu olmak da mümkün değil.

Duygular: Bize Ne Söylerler?

Duygular, aslında iç dünyamızın yol işaretleridir. Hem bedensel hem zihinsel hem de davranışsal tepkilerimizi harekete geçirirler (Verywell Mind, 2023). Ve her biri bir işlevi yerine getirir:

Korku: Mesela gece karanlıkta aniden bir ses duydunuz. Kalbiniz hızlanır, vücudunuz gerilir. Bu duygu sizi korumak için alarm verir.
Tiksinme: Çürümüş bir yiyeceğin kokusunu duyduğunuzda yüzünüz buruşturur. Beden, sizi sağlıksız olandan uzaklaştırmaya çalışır.
Şaşkınlık: Hiç beklemediğiniz bir anda sürpriz bir haber aldığınızda gözleriniz büyür, ağzınız açılır. Bu duygu, yeni gelen bilgiyi değerlendirmeye hazırlar.
Mutluluk: Hedefinize ulaştığınızda, sevdiğiniz birine sarıldığınızda ya da uzun zamandır istediğiniz bir şey gerçekleştiğinde içten bir gülümseme yayılır yüzünüze.
Üzüntü: Sevdiğiniz birini kaybettiğinizde ya da değer verdiğiniz bir şeyden uzaklaştığınızda gözleriniz dolar, omuzlarınız düşer. Bu duygu, yas tutmanıza ve destek aramanıza yardımcı olur.
Öfke: Haksızlığa uğradığınızda ya da sınırlarınız ihlal edildiğinde yüzünüz kızarır, sesiniz yükselir. Bu duygu, kendinizi savunmaya ve hakkınızı korumaya hazırlar.

Kısacası duygular, bizi hem kendimize hem de çevremize bağlayan köprülerdir. Hiçbiri boşuna orada değildir.

Peki Duygular Ne Kadar Sürer?

Merak edilen bir konu da duyguların süresidir. Araştırmalar, bazı duyguların kısa sürede gelip geçtiğini, bazılarının ise daha uzun kaldığını gösteriyor.

Örneğin şaşkınlık, korku ya da tiksinme genellikle dakikalar içinde söner. Ama üzüntü, saatler hatta günler boyu etkisini sürdürebilir (Verhulst ve ark., 2013). Mutluluk da aslında kısa ya da orta sürelidir; olayın önemine göre etkisi uzar ya da çabucak sönümlenir.

Türkiye’de yapılan araştırmalarda süreler dakika dakika belirtilmemiş olsa da, depresyon yaşayan kişilerin olumsuz duyguları çok daha uzun süre taşıdığı, duygu düzenleme güçlüğü olan bireylerin ise olumsuzlukları kolay kolay bırakamadığı görülmüş (Demir, 2021; Karaş, 2018).

Yani duyguların ne kadar sürdüğü, kişiden kişiye ve koşullara göre değişiyor.

“Sonsuz bir mutluluk yoktur; mutluluk, kısa bir anın güzelliğidir.”
Andre Gide

Sürekli Mutluluk Beklentisi Neden Yanıltıcı?

Bunun bir nedeni de hedonik adaptasyon. Yani güzel bir şeye alıştıkça onun verdiği mutluluk azalıyor.

Mesela yeni bir eve taşındığınızda ya da işte terfi aldığınızda başta çok mutlu oluyorsunuz. Ama bir süre sonra o “yeni” hal sıradanlaşıyor, mutluluk düzeyi eskiye dönüyor (Lyubomirsky, 2007; Üsküdar Üniversitesi, 2022).

İşte bu yüzden mutluluğu sabit bir zirve gibi görmek gerçekçi değil. Çünkü mutluluk, bir yolculukta uğradığımız duraklardan sadece biri.

Kültürel Bağlam: Türkiye’den Bulgular

Türkiye’de yapılan çalışmalarda mutluluk düzeyinin, yaşam doyumu ve psikolojik sağlamlıkla yakından ilişkili olduğu bulunmuş.

Eser ve arkadaşları (2023), yaşam doyumu yüksek ve dayanıklılığı güçlü bireylerin daha mutlu olduğunu göstermiş. Ama dikkat: bu da mutluluğu kalıcı yapmıyor.

Kangal’ın (2013) çalışması da demografik özelliklerin mutluluk üzerinde etkili olduğunu, ama tek başına hiçbir faktörün mutluluğu sürekli kılamadığını söylüyor.

Demek ki mutluluğu besleyen şeyler var: aile bağları, dostluklar, anlamlı uğraşlar… Ama yine de mutluluğun gelip geçici doğası değişmiyor.

Mutluluk elbette değerli bir duygu. Ama onun peşinde sürekli koşmak yerine, gelip geçici olduğunu kabul ederek yaşamak çok daha sağlıklı.

Bazen üzüleceğiz, bazen öfkeleneceğiz, bazen şaşıracağız. İşte bu çeşitlilik, hayatı zenginleştiren şey.

Mutluluğu her daim yanımızda taşımak mümkün değil. Ama onu yakaladığımız anlarda kıymetini bilmek, kaybolduğunda da diğer duyguların bize ne anlatmak istediğini anlamaya çalışmak mümkün.

Belki de en insancıl yaklaşım şu:
Mutluluk bir hedef değil, yol boyunca karşımıza çıkan güzel bir mola. Onu yolculuğun doğal bir parçası olarak görmek, hayata daha gerçekçi ve huzurlu bir bakış kazandırıyor.

“Hiçbir şey kalıcı değildir; ne üzüntü ne de mutluluk.”
Buddha

Kaynakça

Demir, M. (2021). Depresyonun duygu düzenleme süreçleri üzerindeki etkisi. Klinik Psikiyatri Dergisi, 24(3), 215–224. https://jag.journalagent.com
Eser, B. Ö., Muezzin, E., & Karaaziz, M. (2023). Yetişkinlerde psikolojik sağlamlık ve yaşam doyumunun mutluluk düzeyini yordaması. Sosyal ve Ekonomik Konular Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 95, 41–54. https://dergipark.org.tr
Kangal, A. (2013). Mutluluk üzerine kavramsal bir değerlendirme ve Türk hane halkı için bazı sonuçlar. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(44), 214–233. https://dergipark.org.tr
Karaş, H. (2018). Duygu düzenleme güçlüğü ve yaşam doyumu ilişkisi. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınları. https://acikerisim.uludag.edu.tr
Lyubomirsky, S. (2007). The How of Happiness: A New Approach to Getting the Life You Want. New York: Penguin.
Verhulst, F., et al. (2013). Which Emotions Last Longest and Why: The Role of Event Importance and Rumination. Motivation and Emotion, 37(5), 1–14.
Üsküdar Üniversitesi. (2022). Mutluluk öğrenilebilir mi? https://uskudar.edu.tr/pozitif-psikoloji/mutluluk-ogrenilebilir-mi
Verywell Mind. (2023). What Are Emotions? https://www.verywellmind.com/what-are-emotions-2795178