Günümüzde hayatın akışında birey, kendine bakma fırsatı dahi bulamadan hareket eder. Modern yaşamın hız ve sürekli uyum beklentisi üzerine kurulu bu düzeninde; kişi, yapılacak işler, yerine getirilmesi gereken sorumluluklar, sürdürmesi gereken roller arasında kaybolur. Bu durum psikolojide “kendine yabancılaşma” olarak adlandırılır ve çoğu zaman fark edilmeden devam eder ancak bu durum bireyin bütünlüğünü derinden etkileyebilir.

Kendine yabancılaşma, bireyin kendi bedeninden, duygularından, düşüncelerinden ve ihtiyaçlarından ayrı hissetmesi ancak gerçeklik algısının bozulmamış olması durumudur. Birey, ne istediğini, ne hissettiğini tanımlamakta zorlanır ve çoğu zaman otomatik bir robot misali yapmaya başlar. Gün içinde yaptıkları ruhen arzuladıklarındansa, dış beklentiler doğrultusunda şekillenir. Bu noktada, hayatını devam ettiren birey, kendinden, özünden yavaşça uzaklaşmaya başlar. Hayat devam eder, kişi işlevselliğini sürdürür; ancak içten içe bir şeylerin eksik olduğu hissi de eşlik etmeye başlar.

İçsel Çelişkiler ve Savunma Mekanizmaları

Bu durum yalnızca modern yaşamın temposundan kaynaklanmaz; aynı zamanda bireyin içsel çelişkilerini yönetme şekliyle yakından bağlantılıdır. İnsan her duygusunu koşulsuzca kabullenmeyebilir. Bazı düşünceler ürkütücü, bazı düşünceler “bize ait değilmiş” gibi gelebilir. Bu noktada Freud’un tanımladığı savunma mekanizmaları devreye girer. Kişi, stres yaratan duygularla doğrudan yüzleşmek yerine, onları bastırabilir ya da inkâr edebilir. Kişi, bu mekanizmaları koruyucu gibi görse de, bu bilinçdışı süreç, insanın kendine olan temasını zayıflatır.

Freud’un bu yaklaşımına göre düşündüğümüzde, insan yalnızca dış dünyasından değil, kendi iç dünyasından da uzaklaşabildiğini görüyoruz. Örneğin hüzün hisseden biri bu duyguyu kabullenip sebebini anlamlandırmaktansa “her şey yolunda” demeyi tercih edebilir. Ya da bu duyguyu öfke olarak yansıtadabilir. Ancak bastırılan hiçbir duygu gerçekten ortadan kaybolmaz. Bazen biçim değiştirir; bazen huzursuz eder, bazen yorar ya da anlam verilemeyen bir sıkışmışlık hissi olarak geri döner.

Modern Uyaranlar ve Sosyal Medya Etkisi

Modern yaşamın sunduğu yoğun uyaranlar da bu süreci daha görünmez hale getirir. Özellikle sosyal medya, bireyin anı deneyimlemesini ikinci plana atmasına neden olabilir. Oraya sunulması gerekeni tasarlarken, neler hissettiğini anlamaya çalışmayı unutur. Gittiği bir yemeğin, konserin, anın keyfinden yavaşça uzaklaşır. Bu da zamanla iç sesin geride kalmasına yol açar. Hatta kişi, başkalarının hayatına daha çok temas ederken kendi iç dünyasından uzaklaşabilir.

Yabancılaşmanın Belirtileri ve Boşluk Hissi

Kendine yabancılaşmanın en belirgin işaretlerinden biri, açıklanması zor bir tatminsizlik hissidir. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünebilir. Günlük hayatta yapılması gerekenleri yaparlar, sosyal ilişkilerinde sorun yoktur. Ancak bunların hepsi özlerinden yoksunca, tekrarlama üzerine devamlılık gösterir. O içsel bir boşluk hissi devam eder. Bu boşluk hissi çoğu zaman yanlış yorumlanır hatta dışsal eksiklerle açıklanmaya çalışılır. Oysa mesela içeride kendiyle kurulamayan bağdır.

Sürecin en önemli kısmı duygularla temasın azalmasıdır. İnsan neye üzüldüğünü ya da neyin onu gerçekten mutlu ettiğini fark etmekte zorlanabilir. Duygular ya yüzeyde yaşanır ya da tamamen bastırılır. Ancak ifade edilmeyen her duygu, bir şekilde varlığını sürdürür. Bu nedenle zamanla anksiyete, tükenmişlik ya da genel bir huzursuzluk hali ortaya çıkabilir.

İlişkiler Üzerindeki Etkiler

Bu yabancılaşma, ilişkilerde de kendini gösterir. Kişi, kendi ihtiyaçlarını net olarak bilmediğinde, başkalarıyla kurduğu bağlar da kopukluk olabilir. Bazen ani uzaklaşmalar, bazen aşırı uyum sağlamak gibi. Çünkü insan, kendine ne kadar yabancıysa, başkalarıyla kurduğu ilişki de o kadar belirsiz hale gelir.

Yeniden Kendine Dönmek

Peki bu durum fark edildiğinde ne yapılabilir? Aslında süreç büyük değişimlerden çok, küçük farkındalıklarla başlar. Gün içinde kısa duraklama anlarında içimize dönebiliriz. “Şu an ne hissediyorum?” ya da “Bu duygu bana ne söylemek istiyor olabilir?” gibi basit sorular, kişinin kendine doğru yönelmesini sağlar. Duyguları hemen değiştirmeye çalışmadan önce onlara dokunmak, tanımaya çalışmak, bu temasın yeniden kurulmasına yardımcı olur.

Kendinle, özünle yakınlaşmak her zaman kolay değildir. Çünkü bu süreçte kişi yalnızca hoş duygularla değil, zor olanlarla da karşılaşır. Ancak tam da bu yüzden değerlidir. İnsan, yalnızca güçlü yanlarıyla değil, kırılganlığıyla da temas kurabildiğinde daha bütün hisseder.

Sonuç olarak, kendine yabancılaşma modern hayatın sessiz ama oldukça yaygın bir sorunu olarak karşımıza çıkıyor. Çoğu zaman fark edilmeden ilerlese de, etkisi derin oluyor. Yine de bu bir çıkmaz değildir. İnsan, ne kadar uzaklaşmış olursa olsun, kendine tekrardan yaklaşabilir. Çünkü en temel bağ, insanın kendisiyle kurduğu bağdır. Ve bu bağ, çoğu zaman düşündüğümüzden daha yakındadır. Kendi iç dünyamıza dokunabilmek her zaman mümkün.

Kaynakça

Bezzubova, E. (2020, November 29). Depersonalization and psychoanalysis. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-search-self/202011/depersonalization-and-psychoanalysis

Geçtan, E. (2010). İnsan olmak. Metis Yayınları.

Sar, V. (2006). Dissociative disorders: An expanding window into the psychobiology of the mind. Psychiatric Clinics of North America.

ScienceDirect. (n.d.). Depersonalization. https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/depersonalization

Seattle Anxiety Specialists. (n.d.). Defense mechanisms. https://seattleanxiety.com/defense- mechanisms