Psikolojide Hazel Markus ve Paula Nurius’un öne sürdüğü “Olası Benlikler” (possible selves) kavramı tam olarak bu durumu açıklamaktadır. Bireyler sadece şu anki benliklerinden ibaret değildir; aynı zamanda gelecekte olabilecekleri, olmayı umdukları veya olmaktan korktukları alternatif benlikleri de zihinlerinde taşırlar. Seçimlerimizin ardından arkada bıraktığımız o diğer ihtimaller, zihnimizde birer paralel evren gibi yaşamaya devam eder. “Acaba?” sorusu bu alternatif benliklerin kapısını aralar. Kaçırılan bir fırsatın ya da alınmayan bir kararın ardından yaşanan o derin hayal kırıklığı, çoğu zaman gerçek bir kaybın yarattığı acıya eşdeğer bir yas süreci başlatabilmektedir. Ortada fiziksel bir kayıp olmasa da, zihnimizde inşa ettiğimiz o “olası” geleceğin kaybı, kişiyi melankolik bir duygu durumuna sürükleyebilmektedir.

Burada devreye giren en önemli dinamiklerden biri de pişmanlık psikolojisidir. Araştırmalar, insanların eyleme geçtikleri ve hata yaptıkları durumlar için duydukları pişmanlığın zamanla azaldığını; ancak eylemsizlikten kaynaklanan, yani yapmadıkları şeyler için duydukları pişmanlığın yıllar geçtikçe daha da büyüdüğünü göstermektedir. Seçilmeyen o yol, gerçek hayatın karmaşasından ve zorluklarından bağımsız, tamamen idealize edilmiş bir senaryo olarak kurgulanır. Olası zorluklar ve olumsuzluklar göz ardı edilirken, “Eğer o adımı atsaydım her şey mükemmel olurdu” yanılgısı kişinin peşini bırakmaz. İnsan zihni, yaşanmayan o alternatif hayatı genellikle kusursuzlaştırma eğilimindedir. Bu durum, bireyin mevcut hayatındaki güzellikleri fark etmesini ve anı yaşamasını engelleyen kalın bir bariyere dönüşebilmektedir.

Ancak bu duyguların sadece karamsar bir tablosu yoktur; aynı zamanda umuda ve yeniden şekillenmeye dair ipuçları da barındırmaktadır. Yasını tuttuğumuz o yaşanmamış hayatlar aslında içsel ihtiyaçlarımızın ve arzularımızın birer yansımasıdır. Seçilmeyen yola duyulan özlem, belki de mevcut hayatımızda eksikliğini hissettiğimiz bir tatmin duygusuna, aidiyete veya özgürlüğe işaret etmektedir. Bu bağlamda alternatif benliklerimiz, bize neyi arzuladığımızı ve hayatımızda neleri değiştirebileceğimizi gösteren değerli rehberler olarak işlev görebilmektedir. Yeter ki bu yası geçmişe dönük bir pranga olarak değil, geleceği inşa edecek bir pusula olarak kullanabilelim.

Toplumsal boyutta ele aldığımızda ise, günümüz modern dünyasının bireye dayattığı “sınırsız seçenek” yanılsaması bu yaşanmamışlık hissini daha da körüklemektedir. Geleneksel toplumlarda bireyin yolu büyük ölçüde önceden çizilmişken, günümüzde her şeyin bir tercih meselesi haline gelmesi beraberinde devasa bir seçememe anksiyetesi getirmektedir. Üstelik sosyal medyanın vitrininde sergilenen o pırıltılı ve kusursuz hayatlar, kişilerin sürekli olarak kendi yaşamlarını sorgulamasına ve “Acaba başka bir yerde, başka bir hayat yaşasaydım daha mı mutlu olurdum?” düşüncesine saplanmasına neden olabilmektedir. Sürekli bir şeyleri kaçırma korkusu (FOMO), toplumsal düzeyde bir tür kronik yetersizlik hissine ve yaşanmamış hayatlar yasına dönüşmektedir. Milyonlarca insan, kendi gerçeğini yaşamak yerine, başkalarının seçtiği o parlak ihtimallerin gölgesinde üşümektedir.

Sonuç olarak, hiç yaşamadığımız hayatların yasını tutmak, insan olmanın en karmaşık ve aynı zamanda en doğal hallerinden biridir. Zihin sadece yaşananları değil, yaşanma ihtimali olanları da hafızasında taşır ve zaman zaman o ihtimallerin kapısını çalar. Önemli olan, o alternatif benliklerin gölgesinde kaybolup bugünü kaçırmak yerine, onların bize fısıldadığı derin ihtiyaçları duymak ve mevcut gerçekliğimizi bu farkındalıkla yeniden inşa etmektir. Belki de o yaşanmayan hayatlar, bugünkü “biz”‘i daha anlamlı ve bilinçli kılmak için zihnimizin oynadığı buruk ama son derece öğretici bir oyundur.

Günümüzde insanlar gelişim ve değişimi süreç değil sonuç odaklı ve ölçülebilir bir yere konumlandırmaktadır. Yeni yıl sadece takvimdeki gün değil, bu değişimi başlatan ve kişinin milat olarak anlam yüklediği bir yere evrilmiştir. Kendisinin en iyi versiyonuna ulaşma ümidi ile yapılacaklar listesine radikal kararlara varacak kadar görev ve sorumluluklar ekler. Peki bu planlamalar göründüğü kadar masum mu?

Hedeflerin Sürdürülebilirliği ve Motivasyonun Doğası

Yılın üçüncü ayına geldiğimizde kişi kendisine uyulması zor, adım adım ilerleyemeyeceği ve gerçekçi olmayan hedefler koyduysa bu hedeflerini sürdürmekte zorlanabilir. İrade zayıflar ve motivasyon düşer. Kişi kendisi ile çeliştiği ve başarısız olduğu noktada hedeflerini erteleme ya da Martin Seligman’ın öğrenilmiş çaresizlik kavramı ile karşılaşabilir. Her yıl başında konulan ancak yılın ilk çeyreğinde bir sonraki yılın hedeflerine ertelenen maddeler buna örnek verilebilir. Bu noktada motivasyonun doğası belirleyici hale gelebilir.

Motivasyon, koyulan hedefi eyleme dönüştürmek için itici güçtür. Motivasyonu ikiye ayıracak olursak, içsel motivasyon kişinin değerleri ve ilgi duyduğu davranışlar ile ortaya çıkar. Dışsal motivasyon ise ödül, onay ya da toplumsal beklentiler ile ortaya çıkar. Yeni yılda yapılan listeler büyük ölçüde dışsal motivasyonu ilgilendirir. Kişi daha başarılı olmak, daha fit görünmek ve daha diye başlayan örnekler ile uzatabileceğimiz isteklere sahip olabilir. Birey yeni yılda hedeflerine karar verirken bu hedeflere içsel motivasyonla mı yoksa dışsal motivasyonla mı karar verdiğine dikkat etmelidir. Kişinin motivasyonu hedeflerin konulma aşamasından uygulanma aşamasına kadar önemli bir konumda bulunmaktadır.

Performans Toplumu ve Sosyal Medya Etkisi

Byung-Chull Han’a göre bireyin değeri gösterdiği performans ile ölçülür. “Performans toplumu” bireyi rekabet etmesi için zorlar. Otorite dışsal gözükse bile birey bu hedefleri içsel bir zorunlulukla koyar ve performans öznesi haline gelir. Birey hem özne hem denetleyici konumundadır. “Performans toplumu” kişide yabancılaşma, tükenmişlik olarak karşımıza çıkabilir.

Sosyal medya platformlarında karşımıza çıkan sabah rutinleri ya da öncesi-sonrası videoları kişide kıyaslama “bende böyle olmalıyım” düşüncesini ortaya çıkartabilir. Ancak kişi sabah 5’te kalkmanın hayat rutinine uygun olup olmadığına dikkat etmez. Onun aklında olan şey uyanıp soğuk duş alıp hemen maillerini kontrol etme düşüncesidir. Peki mail kutusu boşsa ya da sabah aldığı soğuk duş onun hasta olmasına neden olduysa… Başarılı insanlar hayatlarında bu rutinlere sahip gibi görünseler de, bu rutinlere uyan ancak yine de başarısız olan insanlar kendisini yetersiz görmeye, karşılaştırma yapmaya ve suçlu hissetmeye başlar. Çünkü bu rutinler kişilerin kendi hayat tempolarına göre şekillenmelidir ve özneldir.

Psikolojik iyi Oluş ve öz Şefkat

Carl Rogers’a göre psikolojik iyi oluş için gerçek benlik ve ideal benlik arasında uyum esastır. Gerçek benlik ve ideal benliğin çatışma yaşaması psikolojik iyi oluşu olumsuz etkiler. Yılbaşlarında konulan hedefler büyük ölçüde ideal benliği ilgilendirir. Eğer konulan hedefler gerçekçi değilse gerçek benlik bu hedefler altında ezilebilir ve kişinin psikolojik iyi oluşu olumsuz etkilenir. Kişinin “yetersizim” gibi bir inanç geliştirmemesi ve psikolojik iyi oluşunun devamlılığı için hedefler adım adım ilerleyen, gerçekçi ve kişinin becerileri ile uyumlu seçilmelidir.

Psikolojik esneklik, Steven C. Hayes’in Kabul ve Kararlılık Terapisi yaklaşımında kişinin değerleri ile çatışmayan ve esnek bir yaşamı savunur. Kişi mükemmel değil, değerleri ile bir arada kalabilmelidir. Yine benzer bir şekilde kişinin kendisine “öz şefkat” göstermesi kişiyi yapmak istedikleri konusunda daha motive ve istediklerini sürdürülebilir kılmaktadır.

Yeni yıl hedefleri kişiler için gerçekten bir değişim ve gelişim fırsatı olabilir. Belki de yeni yıldan beklenmesi gereken daha insani bir benlikle temas kurmaktır. İnsan kırılgan, esnek ve değişkendir. Koyulan hedefler hayata geçirilebileceği kadar aksayabilir. Hedefler ve gerçekleştirilmesi gereken onlarca şey kişinin benliğine değer biçmemelidir. Ocak ayındaki yüksek beklenti süreç içerisinde yerini hayal kırıklığıyla değiştiriyorsa bu durum kişiyi olumsuz etkiler. Kişi hedeflerine karar verirken kendisinin bir performans öznesi olmadığını hatırlamalı ve kendisine daha şefkatli yaklaşmalıdır. Bu durum gerçek değişim ve gelişimin ilk adımıdır.

Tarihsel süreç boyunca insanlar ve hayvanlar hep iç içe bulunmuştur. Yerleşik hayata geçmemiz ve onları evcilleştirmemizle beraber gündelik hayatımızdaki konumları değişmiş ve çeşitli gündelik işlerde yer almışlardır. Hayvanlarla ilişkilerimiz bu süreçte mesafeli, duygusallıktan uzak ve işlev odaklıydı. Güvenlik, ulaşım ve üretim faaliyetlerimizin bir parçası haline gelen hayvanlara insani roller atfedilmiştir (Antropomorfizm). Köpeklere sadık, tilkilere kurnaz, atlara asil ve kedilere masum gibi örnekler verebiliriz.

Modernleşme ve Kentleşmenin Etkisi

Modernleşme ve kentleşmenin getirileriyle beraber hayvanlarla olan ilişkilerimiz farklı boyutlara evrildi. Evcil hayvan kavramı modern bir olgudur. Bu durum kentleşme, modern dünyanın yalnızlığı, ailenin şekil değiştirmesinin bir sonucu olarak yorumlanabilir. Modern dünya bireye hızlı olması gerektiğini dayatır ancak güven ve bağ kurmak, emek ve süreç gerektiren bir yapıyı içinde barındırır. Bu çelişki modern insanın ilişkilere daha mesafeli yaklaşması ile sonuçlanabilir.

Bağlanma İhtiyacı ve Evcil Hayvanlar

İnsan bağlanmaya ihtiyaç duyar. Modern dünyadaki hız ve değişken zemin bağlanmayı olumsuz yönde etkilemektedir. Bowlby’ye göre bağlanmada güven önemli bir faktördür. Ancak insanın yaşadığı bu güvensiz ortam onu güven duyabileceği farklı bir yapıya yöneltir. İnsan, hayvanlarla artık sadece işlev yönüyle değil duygusal anlamda da bağlar kurmaktadır. Evcil hayvanlar insanların yoldaşları, dostları; insanlar ise sahip yerine bakıcı hatta ebeveyn konumuna gelmiştir. Hayvanlar insanların gündelik rutinlerine girerek bir problem çözücü ya da karar verici olarak konumlanmasalar bile bir bağlanma figürüne dönüşmektedir. Bu durumu Winnicott’un geçiş nesnesine benzetebiliriz. Çocuklardaki geçiş nesneleri yetişkinlerde evcil hayvanlar olarak karşımıza çıkabilir. Modern dünyanın bir çıktısı olarak bağlanmada şekil değiştirebilmektedir.

Duygusal Boşluk ve Değişen Aile Yapısı

Ailenin şekil değiştirmesi, geniş ailelerin çekirdek ailelere hatta tek kişilik hanelere dönüşmesi evcil hayvanları oluşan duygusal boşluğa bir çözüm olma yolunda önemli bir noktaya taşımaktadır. Evcil hayvan ve sahip arasındaki ilişki tek taraflı olarak düşünülmemelidir. Ev içerisindeki konum ve temas, duygusal sürekliliğin devamını sağlamaktadır. Evcil hayvanlara isimler verilmekte, gündelik işler ve tatil planları evcil hayvanlara göre tasarlanmaktadır.

Ebeveynlik Deneyiminin Yeni Biçimi

Evcil hayvanların çocuk rolüne kabulü bir yanılsama ya da duygusal eksiklikten kaynaklanmaz. Bu durum modern dünyada ebeveynlik deneyiminin daha az kırılgan şekilde yaşanma biçimidir. Biyolojik ebeveynliğin yerini almaktan ziyade modern dünyada ebeveynliğin şekil değiştirmesi şeklinde yorumlanabilmektedir. Sembolik bir çocuk rolü karşımıza çıkar ve daha yapılandırılmıştır.

Saf Sevgi ve İdealize Edilen İlişkiler

Bazı evcil hayvan sahipleri hayvanları insanlardan daha çok sevdiğini ve hayvan sevgisinin daha saf olduğunu dile getirmektedir. Sevgi çok boyutlu ve karmaşık bir yapıdır. Grup dinamikleri, karşılıklı beklenti ve çıkarlardan oluşabilir. Sevgi toplumsal bir inşanın sonucudur. Hayvanlara, insani özellikler atfedilse bile bu özellikleri taşımamaktadırlar bu durum onlarla olan sevgi bağımızı daha saf olarak algılamamıza neden olabilir. Hayvanlar size hesap soramaz, ihanet edemez, sizi eleştiremez ve sizleri hayal kırıklığına uğratamazlar. Bu durum onlarla olan ilişkilerimizi daha idealize ettiğimiz bir yere konumlandırır. Yine de kesin olarak hayvanlara duyulan sevgi ve insanlar arasındaki sevgi arasında bir hiyerarşiden bahsedemeyiz.

Gündelik Ritüeller ve Yas Süreci

Evcil hayvanlar ve insanlar arasındaki bağ, yakınlık ve duygusal yapıyı gündelik pratikler ile inceleyebiliriz. Evcil hayvanların doğum günlerini kutlamak ve kayıplarında çeşitli anma ritüellerinin yapılması evcil hayvana sahip olmayan insanlar tarafından “abartılı” olarak görülebilir ancak bu insanların diğer insanlarla kurduğu bağların bir çeşit uzantılarıdır ve evcil hayvanlar ile kurulan bağların devamlılığını sağlar. Evcil hayvanların doğum günlerini kutlamak pek çok evcil hayvan sahibi için geçirilen zamanın önemini göstermektedir ve takvimdeki sıradan bir günden farklıdır. Aradaki bağın somut bir göstergesi olarak görülebilir. Evcil hayvanların kayıpları ve sonrasında ortaya çıkan yas evcil hayvana sahip olmayan bireyler tarafından “basit bir kayıp” olarak düşünülebilir ancak bu yas evcil hayvan sahipleri için bağ, sevgi ve güven kaybı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sonuç: Sevginin Yön Değiştirmesi

Hayvanlara karşı duyulan sevgi, evcil hayvan sahipleri için özelidir ve nesnel yargılarda bulunulamaz. İnsanlarla ilişkilerin yetersizliği tarzında yorumlardan kaçınılmalıdır. Modern dünyada sevginin şekil değiştirmesi ve yön değiştirmesi olarak yorumlanabilir. İnsan için sevgi ve bağlanma vazgeçilmez bir unsurdur. Modern dünya insanı bağ, güven ve sevgi açısından incitebilir ve insan bu ihtiyaçlarını daha az yara alabileceği yeni kanallara taşıyabilir.