2–6 yaş aralığında çocukların istekleri artık yalnızca temel ihtiyaçlarla sınırlı değildir. Bu dönemde çocuklar, çevrelerindeki nesneleri ve kişileri kendileri için varmış gibi algılayabilirler. Bu yüzden istediklerinin anında olmasını ve her şeye ulaşabilmek için ağlama krizleri geçirirler. Örneğin, bir arkadaşının elindeki oyuncağı istemesi ya da ebeveyn ilgisini paylaşmakta zorlanması, gelişimsel olarak beklenen bir durumdur. Bekleme, paylaşma ve sıraya girme gibi beceriler henüz tam gelişmediğinden, çocuklar isteklerini davranış yoluyla ifade etmeye daha yatkındır. İstediğini nasıl ifade edeceğini bilmeyen çocuk, çoğu zaman fiziksel davranışlara yönelir. Vurarak ya da iterek istediğine daha hızlı ulaşabildiğini deneyimleyen çocuk için bu davranış pekiştirici hale gelebilir. Bu durum, kısa vadede çocuğa kontrol hissi verir ve davranışın tekrar edilme olasılığını artırır. Gelişimsel açıdan bakıldığında, Jean Piaget’ye göre işlem öncesi dönemdeki çocuklar benmerkezci bir düşünce yapısına sahiptir ve dürtü kontrolü sınırlıdır. Bu nedenle sosyal çatışmaları sözel yollarla değil, davranışsal tepkilerle ifade etmeleri daha olasıdır.

Çocuğun duygusal gelişimi de bu süreçte önemli bir rol oynar. Mutluluk, üzüntü, korku, şaşkınlık gibi temel duygular zamanla deneyimlenerek öğrenilir. Ancak fiziksel saldırganlık davranışının altında sıklıkla öfke duygusu yer alır. Engellenme, hayal kırıklığı ya da anlaşılmama hissi, çocuğun öfkesini davranış yoluyla ifade etmesine neden olabilir. Özellikle verilen sözlerin tutulmaması ya da çocuğun beklentilerinin karşılanmaması, onun için yoğun bir hayal kırıklığı yaratabilir. Çocuklar henüz kendilerini sözcüklerle ifade etmekte zorlanabilir; ancak çevrelerini dikkatle gözlemlerler. Yetişkinlerin tutarsız davranışları, şiddet içeren tepkileri ya da sınır koymadaki kararsızlıkları, çocuğun saldırgan davranışı öğrenmesine ve normalleştirmesine yol açabilir. Aynı şekilde dijital içerikler ve şiddet temalı oyunlar da çocukların davranış repertuarını etkileyebilir. Okul öncesi dönemde görülen fiziksel saldırganlık, çoğu zaman gelişimsel bir sinyal olarak ele alınmalıdır. Bu davranışı azaltmanın ilk adımı, çocuğun hangi ihtiyacını ifade etmeye çalıştığını anlamaktır. Çocuğa alternatif ifade yolları öğretmek, bu süreçte temel bir müdahale alanıdır.

Ebeveynlere ve eğitimcilere düşen bazı önemli sorumluluklar şunlardır:

• Çocuğun davranışlarını gözlemleyerek altında yatan duyguyu anlamaya çalışmak
• İhtiyaçlarını sözel olarak ifade edebilmesi için model olmak ve fırsat sunmak
• Hemen müdahale etmek yerine çocuğun kendini ifade etmesine alan tanımak
• Vurma yerine alternatif davranışlar öğretmek (örneğin “dur”, “bekle”, “istemiyorum” demek)
• Öfkenin bastırılması yerine güvenli yollarla ifade edilmesini desteklemek
• Tutarlı kurallar koyarak çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlamak
• Çocuğun yanında şiddet içeren davranışlardan kaçınmak
• Dijital içerik kullanımını sınırlamak

Sonuç olarak, çocukların tüm duygularına alan tanındığında ve bu duyguların nasıl ifade edileceği öğretildiğinde, zamanla kendi duygularını düzenleme becerileri gelişir. Sınırlar ve tutarlılık ise bu süreçte çocuğun kendini daha güvende hissetmesine katkı sağlar. Gerekli durumlarda profesyonel destek almak, süreci daha sağlıklı yönetmek açısından önemlidir.

Neden 3-6 Yaşta Daha Sık Duyuyoruz?

Bu yaş aralığında çocukların dil ve iletişim becerileri gelişir, kelime dağarcığı artar ve çocuk neden-sonuç ilişkisi kurmaya başlar. Çocuklar dünyayı anlamak ve kendi benliklerini fark etmek için çevresel tepkiyle beraber tercihler yapmaya başlar (Piaget,1952).

Özbenlik ve Hayır Diyebilme

Özbenlik (kendilik algısı), bireyin kendi özellikleri, yeterlilikleri ve değerine ilişkin oluşturduğu bilişsel ve duygusal değerlendirmelerin bütünüdür (Harter, 2012). Çocuklar benliklerini oluşturmak için hem soru sorarak hem de çevrelerindeki kişilerin onları nasıl aynaladığına bakarak kendileri hakkında bilgi toplarlar. Bilgiyi şu 4 sorudan yola çıkarak toplarlar; ben nasıl biriyim? Değerli miyim? Başarabilir miyim? Seviliyor muyum? Bu soruların cevapları çocuğun benlik algısının temelini oluşturur (Şenol & Karaca, 2020). Benlik arayışında ve gelişim sürecinde “hayır” kelimesini duymak beklenen bir durumdur. Bu durumda çocuk hayır derken ne anlatmak istiyordur?

Ayrışma Hayır’ı

Bakım verenimin dışında bir ben var, ben ayrı bir bireyim. Bu şekilde çocuk ayrışma ve bireyselliğe ilk adımını atmıştır (Mahler, Pine & Bergaman, 1975). Bunu çocuklara beraber şunu yapalım mı diye sorduğumuzda hayır yapmayalım dediğinde gözlemleyebiliyoruz.

Sınır Farkındalığı Hayır’ı

“Bu oyuncakla oynamak istemiyorum”. Çocuk kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve fiziksel sınırını fark etmeye başlar. Bu durum benlik sınırlarının gelişimiyle ilişkilidir (Kernberg, 1976). Hayır’ı şu an bu oyuncağa ihtiyacım yok olarak kullanır.

İrade Gelişimi Hayır’ı

“Turuncu bardakta suyu içeceğim” çocuklar seçim yapmak ister ve seçim yapmaya ihtiyaç duyar. Kendi kararlarını kendileri vermek isterler ve bu istek benliğin güçlenmesine işaret eder (Erikson, 1963).

Güveni Test Etmek için Hayır

“Hayır” desem de sevilecek miyim? çocuklar ilişkinin sürekliliğini sınayabilir.

İfade Yetersizliği Hayır’ı

Bazen de “hayır” kendilerini ifade edemedikleri için şu an bilmiyorum, ne hissettiğimi ifade edemiyorum anlamına gelebilir.

Hayır Demenin Bir Diğer Psikodinamiği de Çocuğun Bakım Verenle İlişkisidir

3-6 yaş döneminde “hayır” kelimesinin gelişimsel seyri, bakım verenin tutumuyla yakından ilişkilidir.

Bakım veren çocuğuyla “benim seninle okula gelmemi istiyorsun ama ben seninle okula gelemem bu yüzden üzgünsün ve ağlıyorsun, benim okul sürecim bitti şimdi okul sırası sende” olarak çocuğun duygusunu anladığını, ona neden eşlik edemediğini sakin net ve tutarlı bir şekilde ifade ettiğinde çocuk sınırı öğrenecek ve ilişkilerini güvenle yürütecektir. Bu çocuklar hayır kelimesini sınır koyarken kullanacak ve ilişkide terk edilme gibi problem hissetmeyecektir.

Bakım veren çocuğuyla “sana bu oyuncağı almayacağım diyerek ertesi gün çok ağladığı için oyuncağı aldığında” tutarsız davranarak ve bazen kural koyup bazen kuralı yok saydığında, çocukta ağladığımda istediğimi yaptırabilirim düşüncesi oluşturulacaktır. Bu çocuklar hayır kelimesini ilişkilerini test etmek, sürekli güvenme isteği ve karşı çıkmak için kullanacaktır.

Bakım veren çocuğuyla “çocuk köpekten korktuğunu söylediğinde ebeveynin büyüdün hala korkuyorsun, korkacak ne var” diyerek duygusuna alan açmadığında ve yanında olduğunu hissettirmeyerek mesafe koyduğunda, çocuk ihtiyaçlarını dile getirmemeyi ve kendi kendine yeteceğini öğrenir. Bu çocuklar hayır kelimesini duygusal mesafe için kullanacaktır.

Bakım veren çocuğuyla “yemeğini bitirmediğinde bugün toksun kalkabilirsin, yarın bitirmeden kalktığında yemeğini yemezsen oyun oynayamazsın, ertesi gün bitirmediğinde zaten çok yorgunum bir de seninle uğraşıyorum” her gün aynı duruma farklı tepkiler verilirse, çocuk öngörülemez tepkilerle karşılaşır ve çocuk neyle karşılaşacağını bilemez. Çocukta güvendiğim kişi bazen beni korkutabilir düşüncesi gelişir. Bu çocuklar hayır kelimesini kendilerini korumak ve karar vermek için kullanacaktır.

“Hayır” tek bir kelime olmasına rağmen birçok psikodinamik anlam taşımaktadır. Çocukların bu kelimeyi hangi bağlamda kullandığını fark etmek ve altında yatan ihtiyacı görebilmek gelişimsel açıdan belirleyicidir. Çocuk “hayır” kelimesini sınır koymak için kullanıyorsa sınırına alan tanımak, kendini ifade edemediği için kullanıyorsa duygu ve ihtiyaçlarını söze dökmesine yardımcı olmak, duygusal kaçınma ya da yoksunluk nedeniyle kullanıyorsa bu durumu fark ederek yönlendirmek sağlıklı benlik gelişimi temel adımlarıdır.

KAYNAKÇA

• Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

• Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton.

• Harter, S. (2012). The construction of the self: Developmental and sociocultural foundations (2nd ed.). Guilford Press.

• Kernberg, O. F. (1976). Object relations theory and clinical psychoanalysis. Jason Aronson.

• Mahler, M. S., Pine, F., & Bergman, A. (1975). The psychological birth of the human infant: Symbiosis and individuation. Basic Books.

• Piaget, J. (1962). Play, dreams and imitation in childhood. W. W. Norton.

• Şenol, F. B., & Karaca, N. H. (2020). Okul öncesi dönem çocuklarının benlik kavramı ve ebeveyn tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (54), 1–19. https://doi.org/10.21764/mauefd.606614