Kıskançlık, temel bir duygu olarak değil, iki duygunun birleşimi olarak değerlendirilir. Bu duygular özellikle öfke ve korkudur. Aynı zamanda üzüntü, güvensizlik ve kaygı da kıskançlığın oluşmasına sebep olmaktadır. İlişkilerde kıskançlığın ortaya çıkışı, kişinin değer verdiği kişiyi kaybetme ihtimaline karşı gelişir. Kıskançlığın altında yatan dinamik, kaybetme korkusudur. İnsan, kendisi için anlamlı olan bir bağı yitirme tehdidi veya ihtimali ile karşılaştığında kıskançlık duygusu oluşmaktadır.

İlişkilerde kıskançlığın ortaya çıkış şekli, bireyin bağlanma örüntüleri ile yakından ilişkilidir. Özellikle kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerde terk edilme ve kaybetme korkuları daha yoğun yaşanabileceğinden, kıskançlık duygusu daha sık ve güçlü gözlenebilir. Bu kişiler, partnerlerinin davranışlarını tehdit olarak algılamaya daha yatkın olabilirler. Buna karşılık, güvenli bağlanma geliştirmiş kişiler, ilişkilerindeki bazı durumları daha iyi regüle etme eğiliminde olurken, kıskançlık duygusunu ilişki dinamiğini bozmayacak şekilde yönetebilirler.

Araştırmalar, yoğun kıskançlığın ilişki doyumunu azalttığını ve ilişkide çatışma sıklığını artırdığını göstermektedir. Aşırı düzeylerde meydana gelen kıskançlık, hem bu duyguyu deneyimleyen kişinin hem de partnerinin güven duygusunu zayıflatan bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Kıskançlık deneyimleyen kişi, çoğu zaman partnerini kontrol etme ihtiyacı hissedebilir; uzun vadede şüphe yaratan bu durum, ilişki dinamiklerini oldukça etkilemektedir. Kıskançlık, kendini besleyen bir duygu olarak bastırma eğilimi ile daha fazla artmaktadır.

Kıskançlığın farklı türleri bulunmaktadır. Bunlar; ilişkisel kıskançlık, sosyal kıskançlık ve kardeş kıskançlığı şeklinde sıralanabilir:

• İlişkisel kıskançlık: Romantik ilişkilerde, arkadaşlıklarda ve aile içinde ilişkilerle bağlantılı olarak görülebilir. Genellikle terk edilme korkusu, güven eksikliği, geçmiş olumsuz deneyimler ve düşük özsaygı gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.
• Sosyal kıskançlık: Bir diğerinin başarısını, statüsünü, görünüşünü veya sahip olduğu durumlara karşı gelişen bir kıskançlık türüdür.
• Kardeş kıskançlığı: Özellikle çocuk döneminde ortaya çıkar. Çocuk, ebeveyn ilgisini paylaşmak istemediği için tetiklenerek kardeşe karşı gelişen bir duygudur.

Kıskançlığın belirtileri nelerdir?

• Sürekli karşılaştırma halinde olma
• Güvensiz hissetmenin artması
• Yüksek düzeyde sahiplenici davranışlar
• Öfke veya kırgınlık
• Takıntılı düşünceler
• Başkalarının başarılarından rahatsız olma durumu
• Sosyal karşılaştırma eğilimi
• Uç noktalarda olan durumları bile düşünme eğilimi

Kıskançlık ile nasıl başa çıkılabilir?

• Bu duygunun da diğer duygular gibi doğal bir durum olduğunu anlamak
• Kıskançlık duygusunu bastırmamak ve inkar etmemek
• Duygunun kaynağını anlamaya odaklanmak
• Tehditin gerçekliğini sorgulamak: Mevcut bir tehdit var mı? Geçmiş deneyimler kaynaklı bir kaybetme korkusu mu?
• Partner ile açık iletişim kurmak
• Duyguları tüm açıklığı ile ifade etmek
• İlişkideki beklentiler ve ihtiyaçları açıklamak
• Varsayımlar yerine somut gerçekleri değerlendirmek

Kıskançlık duygusu beyinde nasıl çalışır?

Kişi bir tehditi algıladığında, beynin tehdit algısı ile ilgili olan bölgeleri aktive olur. Bu bölgeler amigdala, prefrontal korteks, hipokampüs ve hipotalamustur. Özellikle duygusal tepkilerle ilişkili yapılar, durumu bir “tehlike” şeklinde değerlendirebilir.

Tehdit algısı nasıl çalışır?

1. Bir olay gerçekleşir.
2. Amigdala olayı tarar.
3. “Tehdit olabilir” sinyali gönderilir.
4. Hipotalamus stres sistemlerini aktive eder.
5. Prefrontal korteks durumu analiz eder ve değerlendirir.
6. Alarm sistemi sürer (kişi stres halinde olmaya devam eder) veya alarm sistemi durur ve (kişi sakinleşir).

Kıskançlık sırasında;

• Kalp atışı hızlanabilir,
• Dikkat tehdit olarak görülen kişiye odaklanma eğiliminde olunabilir,
• Mantıklı düşünme sistemi zorlanabilir,
• Kişi olayları olduğundan daha olumsuz şekillerde yorumlama eğiliminde olabilir.

Her ilişkide kıskançlık deneyimlenmesi olası bir durumdur. Bu noktada önemli olan, bu duygunun yönetilmesi ve regülasyonun sağlanmasıdır. Kıskançlık, doğru yöntemlerle baş edildiğinde kişinin ihtiyaçlarını gösteren bir pusula gibidir. Bu nedenle ilişkilerde sorulması gereken soru “Kıskanıyor muyum?” değil, “Kıskandığımda bununla ne yapıyorum?” şeklinde olmalıdır. İlişkileri koruyan durum, duyguların inkâr edilmesi veya hiç olmaması değil, duygularla kurulan sağlıklı ilişkilerdir.

Kaynakça

• Kayrak, M. E., Çaplı, M., Aksakallı, G., & Karaaziz, M. (2023). Kıskançlık duygusu ile ilgili bir derleme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 1079–1090. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1071433
• Alpay, A. (2009). Yakın İlişkilerde Bağışlama: Bağışlamanın; Bağlanma, Benlik Saygısı,Empati ve Kıskançlık Değişkenleri Yönünden İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Ana Bilim Dalı, Ankara.

İzleri Saklamak

Romanın merkezindeki soru: Bir insan kaybettiği aşka nasıl bağlanır, bu sevdayı nesneler aracılığı ile neden yeniden üretmeye çalışır?

Başkarakter Kemal, Füsun’un yanında içtiği 4213 tane izmariti saklar. Aynı zamanda Füsun’u hatırlatan eşyaları biriktirir. Füsun’u Füsun yapan, elinin değdiği, çocukluğundan izler taşıyan tüm nesneleri saklar. İz saklamanın altında yatan üç temel psikolojik ihtiyaç görülür: yakınlık, kontrol ve süreklilik. Kemal’in kaybını yaşadığı kadın ile yakınlık kurmayı sürdürmesi, anılarını ve izlerini kontrol etmesi ve buna bir süreklilik katma ihtiyacı ile başlayan biriktirme serüveni olarak yorumlanabilir.

Kemal, Füsun hala hayatında iken biriktirmeye başladığı izmaritler ve eşyalar düşünüldüğünde akılda oluşan cümle “Bu klasik bir yas tepkisi değil” olabilir. Kemal ve Füsun’un içinde bulunduğu durumlar incelendiğinde, Kemal’in nişanlı olması, Füsun ile yasaklı bir ilişkilerinin olması, saklı buluşmalar, uzaktan akrabalık bağının bulunması ve sosyal sınıf farklılıklarının olması gibi sebeplerden ilişkileri sosyal olarak sürdürülebilir, kabul görebilir ve uyumlu değildi. İstikrarlı bir gelecek planlanamazdı. Kemal aslında Füsun’un kendisi ile beraber olamayacağını düşünmüş olmasından dolayı bu davranışları beklenen kayıp tepkisi olarak yorumlayabiliriz. Yani, Kemal Füsun ile olan ilişkisini bir nevi anılar ve nesneler ile saklama ve kaybetmeme eğilimindeydi. Bu durum da ileri de yaşaması olası bir kayba karşı savunma kurma çabasıydı.

Kemal karakterinin biriktirme davranışı, genel olarak kayıp ve yas ile baş etme biçimi olarak yorumlanabilir. Eşya, yokluğa karşı somut bir kanıt üretir. Ayrılık sonrası; yasın en zor kısmı, kişinin iç dünyasında kabul ve bağ kurma süreçlerini dengede tutmasıdır. Kemal karakterinin nesne biriktirme davranışı, temelde yası kabul tarafı yerine bağ sürdürmeye yönelik bir düzenektir. Sigara izmariti gibi bedensel iz taşıyan nesnelere özel anlam yüklemesinin sebebi ise yakınlık illüzyonundan kaynaklı olabilir. Sigara izmaritinde tükürük, koku ve ruj izi gibi bedene yakın ipuçlarının bulunması yüksek yoğunluklu bir çağrışım sağlar. Bu da sembolik olarak temas ve yakınlık hissini arttırır.

Bunlara ek olarak, Kemal içsel dünyasında kurduğu Füsun karakterine bağlanma ve izlerini saklama eğilimindeydi. Füsun’a karşı idealleştirdiği nesneleri saklarken aynı zamanda Füsun’u da idealize etmişti. Obsesif bir şekilde geliştirdiği aşk duygusu aslında bir kadına değil Kemal’in içsel dünyasında o kadının yansıttığı yere karşıydı. Takıntılı olarak bu duyguya tutunma eğilimindeydi.

Kemal’in yoğun bir şekilde Füsun’u kaybetmekten korkması ve bunun üzerine uzun süreler boyunca görüşememesi ve Füsun’un hayatından çıkışı sonrası Kemal’in yaşadığı melankoli duygusu ve hayatına devam edememesi; sosyal işlevselliğinin kaybolmasına ve ağır üzüntü duyguları yaşamasına sebep olmaktaydı. Bu dönemde vurgulanan psikosomatik acılar da dikkat çekmektedir. “Acı, midemin solundan başlar, tüm bedenime yayılırdı.”

Kemal’in Narsistik Yapısı

Narsistik yaralanmalar, kişinin kendilik değerini ve ideal benlik imgesinin zarar görmesi üzerine ortaya çıkan duygusal tepkiler olarak tanımlanır. Özellikle hayran olunma, özel olma ve seçilme beklentisi zedelendiğinde görülür. Kemal’in oluşturduğu kendilik değerine bakıldığında zengin, eğitimli, çekici bir imge yaratmıştı. Kemal Füsun’un kendisini hayatının merkezine almasını, tamamen bağlanmasını ve kaybetmekten korkmasını beklemişti. Fakat Füsun’un kendi hayatını kurmak üzerine seçimler yapması sonrası bu narsistik yapısı dağıldı ve “vazgeçilmez” olmadığını görmüş oldu. Ayrıca, Kemal kontrol eden değil bağımlı olan taraftı. Kendisinin Füsun’a olan bağımlılığının farkına vardıkça narsistik açıdan sarsıcı bir deneyim yaşamasına ve fazlasıyla melankoli yaşamasına sebep oldu. Bu bağlanma ve melankoli Kemal’in toplumsal imajının ve tutkulu benlik algısının çatışmasına sebep olmuştu.

Sonuç olarak Masumiyet Müzesi, yalnızca bireysel bir aşk hikâyesi anlatmakla kalmaz; aynı zamanda kayıp, hatıra ve kimlik arasındaki karmaşık psikolojik ilişkileri görünür kılan derin bir anlatı sunar. Kemal karakteri üzerinden incelendiğinde, nesnelere yüklenen anlamların aslında kaybedilen bir ilişkinin sürekliliğini sağlama çabası olduğu görülmektedir. Kemal’in biriktirme davranışı, kaybı kabullenmekten ziyade geçmişle bağ kurmayı sürdürme girişimi olarak okunabilir. Bu süreçte idealize edilmiş bir aşk imgesi, narsistik kırılmalar ve yoğun melankoli duygusu iç içe geçerek karakterin psikolojik dünyasını şekillendirir. Dolayısıyla Kemal’in hikâyesi, sevilen kişiye duyulan romantik bağlılıktan çok, bireyin kendi içsel boşluklarını ve kırılganlıklarını nesneler, anılar ve hatıralar aracılığıyla onarma çabasını temsil eder. Bu yönüyle roman, aşkın yalnızca iki kişi arasında yaşanan bir duygu olmadığını; aynı zamanda bireyin benlik algısı, kayıp deneyimi ve hatıralarla kurduğu psikolojik ilişkinin bir yansıması olduğunu güçlü bir biçimde ortaya koymaktadır.

Çatışmanın başında her iki taraf da “anlaşılmak” istediğini söylemekte fakat; birkaç dakika içinde çözüm odaklı olan bir konuşmanın dahi sıkıştığı döngü: “Kimin haklı olduğu.” Bu dönüşüm ve döngü aslında zihnin çalışma şekli ile açıklanabilir. İlişkide “haklı çıkma” modu devreye girdiğinde, zihin karşıdakini anlamaya değil, kendi pozisyonunu savunmaya odaklanır. Terapideki kritik soru şudur: Gerçekten anlaşılmak mı istiyoruz, yoksa anlaşılma hissini “haklılık” ile mi karıştırıyoruz?

Haklılık Modunun Psikolojisi: Tehdit Algısı ve Savunma

Bir çatışma veya anlaşılmazlık anında görünen bir konu vardır. Bu konulardan bazıları para, aile, ev veya iş olabilir; fakat altta saklı olan genellikle ilişkisel tehdittir: “Değerli değilim”, “Yeterli değilim”, “Öncelik değilim”, “Yine yalnız bırakılacağım” şeklinde kişinin zihninde tehdit yaratan unsurlar. Bu tehdit algısı yükseldiğinde beynin önceliği bağ kurmak değil, kendini korumak olur. Bu durum sonrasında empati kurma ve karşımızdakinin söylediğini savunma amaçlı dinlemeye başlarız. Zihin bunu bir alarm olarak algılar ve kendini savunmaya çalışır. Empati en yalın haliyle karşıdakinin iç dünyasına yaklaşma davranışıdır. Tehdit altında olan bir zihin karşısındakinin iç dünyasına yaklaşmayı riskli görür ve bunun yerine savunma, karşı saldırı ve geri çekilme otomatik olarak oluşur.

Empatik Doğruluk, Doğrulanma İhtiyacı ve Haklılık Döngüsü

İlişki literatüründe “empatik doğruluk” kavramı bireyin partnerinin o anda ne düşündüğünü ve ne hissettiğini ne ölçüde doğru biçimde tahmin edebildiğini ifade eder. Yapılan meta-analitik çalışmalar, empatik doğruluğun ilişki doyumuyla genellikle küçük ile orta düzeyde ilişkili olduğunu göstermektedir. Ancak bu ilişkinin bağlama duyarlı olduğu önemli bir noktadır: Özellikle ilişkiyi tehdit eden, benlik algısını zorlayan ya da bağlanma sistemini aktive eden içeriklerde, partneri daha doğru anlamak her zaman yakınlığı artırmaz. Aksine, kişi duyduğu şeyi psikolojik olarak taşıyamadığında savunma tepkileri devreye girebilir ve yakınlık daha da zedelenebilir. Bu çerçevede klinik açıdan kritik bir ayrım ortaya çıkar: Bazen sorun, partneri anlamamak değil; onu anladığını tolere edememektir.

“Beni Anlamıyorsun”un Karşılığı: “Beni Doğrula”

Çiftlerle yapılan çalışmalarda “anlaşılmak” talebinin çoğu zaman yüzeyde kaldığı; bunun altında daha temel bir ihtiyaç olarak doğrulanma arayışının yattığı görülür. Doğrulanma ihtiyacı, “Bu hissettiğim geçerli”, “Bu duygu anlaşılabilir, normal”, “Bu şekilde hissetmem anlaşılır” ve “Bu ilişkide duygusal olarak bir yerim var” mesajlarının alınmasını içerir. İlişki bilimi literatürü bu noktada “algılanan partner duyarlılığı” (perceived partner responsiveness) kavramını merkezine alır. Bir birey, partnerini; kendisini anladığını, önemsediğini ve duygusal olarak desteklediğini hissettirecek şekilde yanıt verici olarak algıladığında, ilişkisel iyilik hali ve yakınlık belirgin biçimde artar.

Bu nedenle terapide sıklıkla şu tabloyla karşılaşılır: Bir taraf, tartışmayı “Haklı mıyım?” sorusu üzerinden yürütürken; aslında örtük olarak “Duygum görülüyor mu?” sorusuna yanıt arıyordur. Bu bağlamda partnerin verdiği “haksızsın” yanıtı, yalnızca bilişsel bir fikir ayrılığı olarak değil, çoğu zaman duygusal bir reddedilme olarak deneyimlenir.

Empati Kaybı Bir Beceri Eksikliğinden Çok, Bir Motivasyon Sorunu Olabilir

Empatiyi yalnızca öğrenilebilir bir iletişim becerisi olarak ele almak klinik açıdan eksik bir yaklaşımdır. Empati aynı zamanda niyet ve motivasyonla şekillenen bir süreçtir. Çatışma anlarında bazı bireyler partnerini anlamaya, yakınlaşmak amacıyla değil; etki etmek, yönlendirmek ya da üstünlük sağlamak amacıyla yönelebilir.

Gözlemsel çalışmalar, çift çatışmaları sırasında talepkâr (demanding) davranış örüntüleriyle empatik doğruluğun bazı durumlarda birlikte görülebildiğini ortaya koymaktadır. Yani kişi partnerinin duygusal durumunu oldukça doğru okuyabilir; ancak bu bilgiyi ilişkiyi yumuşatmak yerine baskı kurmak için kullanabilir. Bu bulgular klinik olarak önemli bir gerçeğe işaret eder: Empati tek başına “iyi” değildir; anlamını, hangi niyetle kullanıldığı belirler.

Terapötik bağlamda sık karşılaşılan ve ilişkiyi kilitleyen tipik bir döngü şu şekilde işler:

• A: “Akşam yine geç kaldın.” (Örtük mesaj: Öncelik değilim.)

• B: “Abartıyorsun, trafik vardı.” (Savunma)

• A: “Hep bahanen var.” (Genelleme ve eleştiri)

• B: “Sen de hiç anlamıyorsun!” (Karşı saldırı)

Bu noktada her iki taraf için de tartışmanın amacı artık anlaşılmak değil, haklı çıkmaktır. Sinir sistemi tehdit moduna geçtiğinde, bilişsel açıklamalar ya da mantıksal gerekçeler genellikle empatiyi yeniden kurmakta yetersiz kalır. Örtük mesajlar genellikle görülemez, B tarafı savunmaya geçme eğiliminde olur, A tarafı ise eleştiri yapar ve sonrasında B tarafı karşı saldırıya geçer ve çatışma söz konusu olur.

Terapide İşlevsel Olan Mikro Müdahaleler

Klinik uygulamada ve literatürde desteklenen bazı müdahaleler, bu döngüyü yavaşlatmak açısından etkilidir:

1. Doğrulamayı anlaşmanın ön koşulu haline getirmek: Doğrulama, “hak vermek” anlamına gelmez. “Bu şekilde hissetmen anlaşılır” mesajını iletmektir. Algılanan partner duyarlılığını besleyen temel unsur da budur.

2. Yansıtmalı dinleme ile haklılık refleksini ertelemek: Aktif ve empatik dinlemenin, karşı tarafın kendini anlaşılmış hissetmesi üzerinde güçlü bir etkisi olduğu gösterilmiştir. Hatta bazı çalışmalar, aktif dinlemenin hızlı çözüm önerileri ya da öğüt verme davranışlarından daha destekleyici ve ilişkiyi düzenleyici nitelikte olduğunu ortaya koymaktadır. Çerçeve şu şekilde olabilir:

   • “Şunu mu demek istiyorsun…?”

   • “Bunu yaşadığında … hissettin, doğru mu anlıyorum?”

   • “Bu kısmı biraz daha anlamak istiyorum…”

3. “Beni anlamalısın” beklentisi yerine duygusal içeriği açıkça ifade etmek: Empatik doğruluk her durumda tutarlı bir kişilik özelliği gibi çalışmayabilir. Güncel bulgular, farklı görev ve bağlamlarda empatik doğruluk düzeylerinin değişkenlik gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle “Beni anlamalısın” beklentisi yerine “İç dünyamı sana anlatacağım” yaklaşımı, ilişkisel olarak daha gerçekçi ve yapıcıdır.

Kaynakça

• Sened, H., et al. (2017). Empathic Accuracy and Relationship Satisfaction: A Meta-Analytic Review

• Ickes, W. (2003). Everyday mind reading: Understanding what other people think and feel. (Empatik doğruluk kavramı)

• Frontiers in Psychology (2016). Empathic Accuracy and Observed Demand Behavior in Couples

Carl Gustav Jung’un ayna teorisine göre bireyin başkalarına yönelik yoğun duygu ve tepkileri çoğu zaman kendi iç dünyasında kabul etmekte zorlandığı yönleri ve duyguları ile ilişkilidir. Jung’a göre bireyin bilinçdışında yer alan ve “gölge” olarak adlandırılan kişilik parçaları vardır. Bu kişilik parçaları sosyal ilişkiler aracılığıyla dış dünyaya yansıtılır. Bu yansıma sürecinde, kişi hem kendisi ile hem de çevresi ile kurduğu ilişkileri etkilemiş olur.

Ayna Teorisi ve Temel Kavramlar

Ayna teorisi olarak bilinen teorinin temeli, projeksiyon, gölge, persona ve bilinçdışı yansıtma kuramlarının bir araya gelmesi ile kapsayıcı bir teoridir. Birey, kendi bilinçdışında kabul edemediği özellikleri başkalarının üzerine yansıtma eğilimi gösterir. Başkalarında göründüğünü sandığı şeylerin büyük bölümü, kendi gölge yanıdır. Persona, topluma sunduğumuz maske olarak açıklanabilir. Bu maskeler ile sosyal ortamlarda nasıl davrandığımız, neler söylediğimiz ve nasıl var olduğumuz şekillenir. Ego, “ben” dediğimiz bilinçli kimliktir. Kendimizi nasıl tanımladığımız, nasıl anlattığımız ve nasıl gösterdiğimiz ego olarak tanımlanabilir. Bilinçli kimliğimiz yanında bir de bilinçdışımızda olan bastırılmış anılar da vardır. Bu bağlamda gölge kavramı, kabul edemediğimiz, reddettiğimiz ve bastırdığımız yanlarımızdan oluşur.

Gölge Benliğin Oluşumu ve Etkileri

Gölge benlik, bireyin bilinçli benli algısına dahil etmekte zorlandığı tüm kişilik özelliklerini kapsayan bir alandır. Başka bir ifadeyle gölge bireyin kendisine ait olmasına rağmen, “ben” cümlesi ile başlayan tanımlamalarda dışarıda bırakılan yönlerinin bütünüdür. Gölge benliğin oluşumu erken çocukluk döneminde başlar. Birey, aile ve sosyal çevre etkisi ile kabul edilebilir ve reddedilebilir davranışları öğrenir. Çocuğun sevgi ve onay görme ihtiyacı, bazı yönlerini bastırmasına ve bunları bilinçdışı benlik alanına itmesine sebep olur. Kişi olgunlaştıkça bastırılan bu yönler, kişiliğimin görünmeyen fakat etkili bir parçası haline gelir. Bu bastırma sonrası bilinçdışında var olanlar, bireyin duygu, düşünce ve davranışlarını dolaylı yollarla etkilemeye devam eder. Örneğin, aniden ortaya çıkan yoğun tepkiler, açıklanamayan huzursuzluklar, belirli bir kişi ya da duruma karşı gelişen hassasiyetler, çoğu zaman gölge benliğin dolaylı yansımaları olarak yorumlanabilir.

Jung’a göre gölgeler ile karşılaşmak, bireyin psikolojik bütünlüğe ulaşma sürecinin temel aşamalarındandır. Bireyin kendi gölgesini fark etmesi ve bu yönleri tekrardan bilinçli benliğe getirebilmesi ve yüzleşebilmesi, daha dengeli, tutarlı ve gerçekçi bir benlik algısı geliştirmesine katkı sağlar. Fakat bazen bu yüzleşmeler içsel çatışmalara sebebiyet verebilir. İçsel çatışmalar sayesinde gölge dönüştürülebilir ve farkındalık ile kişiye olumlu etkileri olur.

İlişkilerde Projeksiyon ve Savunma Mekanizmaları

Hiç benzer özellikli insanlar ile karşılaştığınızı düşündüğünüz oldu mu? Çoğumuzun bu soruya evet demesi muhtemeldir. Ayna etkisi sayesinde bireyler yaşamlarında benzer özelliklere sahip kişiler ile karşılaşabilirler. Bu durum çoğu zaman tesadüf olarak yorumlanır fakat psikolojik bir perspektiften bakıldığında, bu tekrarlayan durumların yalnızca dışsal koşullar ile ilişkili değil, aynı zamanda bireyin içsel dünyası ile de ilişkilidir. Jung, bu durumu projeksiyon kavramı üzerinden açıklayarak bireyin bilinçdışında yer alan gölge, kişilerarası ilişkiler ile yansıtılır. Projeksiyon bir savunma mekanizması olarak kabul edilir ve bireyin benlik bütünlüğünü korumak amacıyla işlev görür.

Projeksiyon Örnekleri:

• Birey içinde yoğun kıskançlık duyguları taşıyabilir. Bunu zayıflık olarak gördüğünü varsayalım. Bu durumda kişi, çevresindeki bireyleri kıskanç olmakla suçlama eğilimi gösterebilir.

• Öfkesini ifade etmenin kabul görülmediği bir çevrede yetişmiş olan bireyler, bu duyguları bastırma eğiliminde olurlar. Bastırılan öfke, sosyal ilişkilerde “İnsanlar bana çok sert davranıyorlar” ya da “Herkes bana saygısız yaklaşıyor” gibi algılar ile dış dünyaya yansıtma yapılabilir.

• Kendi ihtiyaçlarını dile getiremeyen bireyler, başkalarının taleplerini rahatça dile getirmelerini “bencillik” olarak değerlendirebilirler. Bu durum bir dışsal yansıma olarak karşımıza çıkabilir.

Ayna Mekanizması Nasıl Çalışır?

Ayna mekanizması 3 aşamada çalışır:

1. Bastırma: Kişinin kendi iç dünyasında yaşadığı kişiyi rahatsız eden, acı veren, kabul edemediği veya ifade etmekte zorlandığı duyguları, düşünceleri ve anıları bilinçdışına iterek farkında olmamaya çalışmasıdır. Genellikle bastırma, yoğun korku, utanç ve suçluluk duyguları tetiklendiğinde yapılır. Aynı şekilde kişiler kabul edilmesi zor dürtüleri de bastırma eğiliminde olurlar. “Ben böyle biri değilim” şeklinde başlayan bir cümlede bastırılan öfke, kıskançlık, bencillik gibi duygular bastırılmaya çalışılıyor olabilir.

2. Projeksiyon: Kişinin kendi içinde kabul edemediği duygu, düşünce ve dürtüleri başkalarına yansıtarak sanki onlara aitmiş gibi değerlendirmesidir. Kişi, bu rahatsız edici duyguyu kendi benliğine ait görmek istemez. Bu sebeple onu dışarı dünyaya atar ve başkasının öyle olduğunu görür.

3. Ayna etkisi: Kişinin en çok tetiklendiği, sinirlendiği ve yargıladığı kişiler kendisinin gölge benliği halidir. Jung, bu teoriyi “İnsanı en çok rahatsız eden şey, kendi gölgesidir” şeklinde açıklamıştır.

Özetle, bu teoriyi göz önünde bulundurduğumuzda “Hayat bizi sınamaz, kendimizle yüzleştirir.” şeklinde bir yorum yapabiliriz. Kişilerarası ilişkilerimiz yalnızca sosyal bağlar değil aynı zamanda kendimizin iç dünyasında yer alan aynaları tanımak için işlev görür. Kimi zaman bizi zorlayan durumlar ile karşılaştığımızda bilinçdışında varlığını sürdüren yönlerimiz daha görünür hale gelir. Böylece birey, dış dünyada yaşadığı deneyimler üzerinden kendi iç dünyası hakkında derin bir farkındalık geliştirme imkânı bulabilir.

Maternal Bağlanma

Araştırmalara göre, anne ile gelişen bu ilişki sayesinde çocuk sevilmeye değer olduğu inancını inşa eder. Bu annenin tutumlarına bağlı olarak maternal bağlanma ile gerçekleşir. Maternal bağlanma; anne ve çocuk arasında gelişen sıcak, sürekli yakın bir ilişkinin olması ve bu durumdan hem annenin hem de çocuğun memnun olmasıdır. Anne–bebek arasındaki bağlanmanın en önemli bölümü doğumdan hemen önce başlayarak doğum sonrası aylarda gelişerek devam eder. Anne–bebek ilişkisinin gelişiminde en hassas dönemler doğum ve doğumdan sonraki ilk günlerdir. Bu dönemde bağlanma yoğun bir şekilde yaşanır ve anne–bebek ilişkisinin başlatılması için elverişli bir zamandır.

Maternal bağlanma, 3 evre ile özetlenebilir. Bu evreler:

1. Tanışma Evresi

Tüm insan ilişkilerinin temelini oluşturur ve bağlanma sürecinin ilk adımıdır. Bu evre, doğumdan sonraki ilk 48 saattir. Anne bebek ile göz teması kurmaya başlar, bebeği sistematik olarak dokunur.

2. Sahiplenme Evresi

Doğum sonrası 3. günde başlar ve 6 haftaya kadar sürer. Anne rolünün benimsendiği bir evredir. Bebeğe ismi veya cinsiyeti (oğlum, kızım gibi) ile seslenilmeye başlanır. Anne bebekleri ile yakınlık kurarlar ve sözlü veya sözsüz duygular karşılıklı olarak yansıtılır. Anneler bu dönemde, bebeğin temel gereksinimlerine vermesi gereken yanıtları öğrenir.

3. Bağlanma Evresi

Doğumdan sonraki 6–8 haftayı kapsar. Anne–çocuk arasındaki karşılıklı ilişki ve uyum belirgin bir şekilde görülür. Anne–bebek arasındaki sevgi ve derin bağlanma duygusu bu evrede oluşur.

Bu erken dönemlerde bağlanma özellikle erken ten tene temas, kanguru yöntemi ve odanın paylaşılması gibi uygulamalar ile desteklenir. Bu uygulamalar, uygun bağlanma davranışlarını destekleyici niteliktedir. Bebeğin yatıştırılması, kucaklanması, ismi ile seslenilmesi, konuşulması, göz göze temas kurulması ve uygun şekillerde beslenmesi bağlanmayı destekler ve geliştirir niteliktedir.

İçsel Çalışan Model

Bebeğin yaşamının ilk dönemlerinde ebeveyni ile etkileşimi, ihtiyaç anında ebeveynin ne ölçüde ulaşılabilir olduğu ve yakın temas kurulması halinde ebeveynin bebeğe yönelik davranışları bebeğin zihninde bilişsel kodlamalar oluşturur. Bu kodlamalar içsel çalışan model olarak adlandırılır. İçsel çalışan model 3 alt başlıkta incelenir ve zihinsel temsilleri ifade etmektedir:

1- Benlik modeli: kişinin sevilmeye ve değer görmeye ilişkin inancı
2- Başkaları modeli: kişinin ihtiyaç halinde başkalarının yardıma olan hazırlığı ve bu yardımın ulaşılabilir olmasına yönelik inancı
3- Kişilerarası ilişkiler modeli: kişilerarası ilişkilerde ortaya çıkan durumlara yönelik yaklaşımlar

Bağlanma temel olarak bireylerin duygusal ihtiyaçlarını karşılamak, güven arayışı ve ilişkilerdeki dengeyi sağlama çabası üzerine kuruludur. Bu içsel çalışan model ile kişinin bağlanma stili şekillenir. Bağlanma stillerinin en önemli ayırt edici özelliği kişinin kendi değeri ve başkaları ile ilişkisinin stillerini oluşturur. Bu stiller, dörtlü bağlanma modeli olarak bilinir. Güvenli ve güvensiz bağlanma stilleri içsel çalışan modele bağlı olarak yorumlanır. Güvensiz bağlanmada 3 farklı şekilde benlik ve başkaları modeli bulunur: saplantılı bağlanma, kayıtsız bağlanma ve korkulu bağlanma.

Güvenli Bağlanma

Birey, sevgi ve değer ile bir benlik modeli geliştirir. Yardıma ihtiyacı olduğunda başkalarından destek görebileceğine inanır ve başkaları modelinde güven duygusu vardır. Kişilerarası ilişkilerde olumlu deneyimler yaşarlar ve yakınlık kurma konularında başarılıdırlar. Genel olarak güvenli bağlanan kişi kendisini sevilebilir, güvenilir olarak tanımlar. Diğer kişileri kabul edici bir tutum ile karşılar. Bu kişiler terk edilme korkusu yaşamazlar. Yakınlık kurarken özerkliklerine de önem gösterirler.

Saplantılı Bağlanma

İçsel çalışan modele bakıldığında saplantılı bağlanma, benlik değerinin olumsuz olduğu, kişinin kendini sevilmeye değer görmediği bir bağlanma stilidir. Başkaları modeli ise olumludur. Saplantılı bağlanan kişiler kendilerini değersiz ve yetersiz gördükleri için diğerlerinin onayını ve kabulünü almayı önemserler. Benlik modelinin olumsuz olması nedeniyle özgüven eksikliği ile karşı karşıya kalabilirler. Yakın ilişkilerinde takıntılı olma eğilimleri vardır ve ilişkilerinden gerçekçi olmayan beklentileri olabilir.

Kayıtsız Bağlanma

Benlik modeli olumlu fakat başkaları modeli olumsuz olan bireyler kayıtsız bağlanma stili gösterirler. Bu kişiler diğer insanları güvensiz bulduğundan ve özerkliğe aşırı önem verdiklerinden yakınlık kurmaktan kaçınırlar. Başkalarına ihtiyaç duymazlar ve yakın ilişkilerin önemi olmadığını düşünürler. Yakın ilişkiler kurmaktan kaçınmanın kendilerini hayal kırıklığından koruyacağını düşünürler. Genellikle kendilerine zaman ayırır ve kendi hobileri ile ilgilenirler.

Korkulu Bağlanma

Olumsuz benlik ve olumsuz diğerleri modeli geliştirmişlerdir. Korkulu bağlanan kişiler kendilerini sevmeye değer bulmazlar ve aynı şekilde diğerleri ile yakınlık kurmazlar ve ihtiyaç duymazlar. Reddedilme ve kaybetme duygularını yaşamamak için diğer kişilerden kaçınırlar. Değersizlik duygularından dolayı başkalarını da güvenilmez ve reddedici olarak tanımlarlar.

Güvenli ve Güvensiz Bağlanmada Ebeveyn ve Çocuk

Güvenli bağlanmış çocuklar: sıkıntılı olduklarında bakım verenleri tarafından destekleyici, sevgi dolu ve yardımcı yanıt almışlardır. Belirsizlik ve tutarsızlık ile daha az karşılaşırlar. Karşılaştıkları ile daha kolay baş etmeyi öğrenmişlerdir. Tehdit altında olduklarında başkaları tarafından güvene alınmayı beklerler.

Güvensiz bağlanan çocuklar: ebeveynleri tarafından yetersiz, düzensiz ve yersiz şekilde yanıt almışlardır. Tehdit altında olduklarında başkaları tarafından güvence altına alınmayı beklemezler. İçselleştirmiş oldukları olumsuz modelleri kendileri düzeltmekte zorluk yaşarlar.

Sonuç

Sonuç olarak, anne ile başlayan bağlanma davranışı, bireyin kişiliği, başa çıkabilme mekanizmaları ve yaşam boyunca kuracağı kişilerarası ilişkileri belirleyen yapı taşlarıdır. Erken dönemde bakım verene duyulan güven, bireyin gelecekte dünyayı nasıl algılayacağına dair güçlü bir içsel rehber oluşturur. Bu dönemde ebeveynin duyarlılığı, duygusal ihtiyaçlara verilen yanıtlar ve sunduğu bağ, çocuğun benlik ve diğerleri modelini oluşturur.

Aynı zamanda sorunlarla nasıl başa çıktığını ve psikolojik sağlamlığını da etkiler. Kişi güvensiz bağlanma stiline sahipse kendisi ile ilgili konularda özgüven eksiklikleri, kaygı, düşük özdeğer gibi durumlar yaşayabilir. Bunlara ek olarak kişilerarası ilişkilerinde kaçınma ve zorlanma durumları deneyimleyebilir.

Bu nedenle bağlanma, sadece çocukluk dönemi ile sınırlı olmayan, kişilik yapısını, patolojiye yatkınlığı ve ilişkisel örüntüleri doğrudan etkileyen bir gelişimsel süreç olarak ele alınır.

Parasomni Nedir?

Parasomni, normal uyku sürecine uygun olmayan davranışların genel adıdır. Uyku-uyanıklık döngüsü boyunca ortaya çıkar. Uykuya dalma, uykuda kalma veya uyanma süreçleri esnasında istenmeyen fiziksel davranışlar, motor aktiviteler, duygusal tepkiler, algısal deneyimler ve otomatik belirtiler şeklinde görülür. Bu belirtiler, uyku bozuklukları grubunda yer alır.

Yani parasomni, kişinin uykusunda normalde olmaması gereken davranışlar göstermesi şeklinde açıklanabilir. Örneğin, uykuda konuşma, yürüme, çığlık atma veya korkma gibi davranışlar parasomni örneklerindendir.

Parasomniler genellikle iki ana grupta incelenir: NREM Parasomnileri ve REM Parasomnileri.
NREM parasomnileri, derin NREM uykusu sırasında beynin bir kısmının uyanırken diğer kısmının uykuda kalmasıyla açıklanır. Buna örnek olarak uyurgezerlik ve uyku terörü verilebilir. Kişi bilinçsiz şekilde karmaşık motor hareketler sergiler.

Uyurgezerlikte bu davranışlar; yataktan kalkma, ev içinde dolaşma veya kapı-pencere açma gibi hareketlerle gözlemlenir. Uyku teröründe ise çığlık atma, tekme atma, kolları savurma gibi korku tepkileriyle birlikte yoğun duygusal belirtiler ortaya çıkar.

Uyku Terörü: Korkunun Uykudaki Yansıması

Uyku terörü, NREM parasomnileri içerisinde sınıflandırılan bir bozukluktur. Özellikle çocukluk döneminde (5–7 yaş) sıkça görülür. Ergenlik sonrası genellikle kendiliğinden düzelir. Yetişkinlikte görülme oranı ise %1’in altındadır (American Academy of Sleep, 2001; 141-214).

Bu bozukluk, ani korku, çığlık ve bilinç bulanıklığı ile sonuçlanan uykudan uyanma atakları şeklinde kendini gösterir. Genellikle travma, stres veya genetik yatkınlıklarla ilişkilendirilir. Uyku terörü, uykunun 3. veya 4. evresinde, kişi derin NREM uykusu halindeyken ortaya çıkar.

Atak sırasında birey aniden uyanır; terleme, kalp atışında ve solunum hızında artış ile yoğun korku belirtileri görülür. Uyku terörü, kabus bozukluğuyla karıştırılabilir; ancak farkları belirgindir. Kabuslar, genellikle gecenin ilerleyen saatlerinde, REM uykusu sırasında meydana gelir. Kabus yaşayan bireyler genellikle gördüklerini ayrıntılı şekilde hatırlar ve motor hareketleri sınırlıdır. Buna karşın uyku terörü yaşayan kişiler atak sırasında bilinçsizce konuşabilir, ancak bu konuşmaları ve olayı hatırlamazlar.

Etiyoloji ve Risk Faktörleri

Uyku terörü hem biyolojik hem de psikolojik etkenlerden kaynaklanabilir. Genetik yatkınlık, merkezi sinir sistemi bozuklukları, stres, yorgunluk, anksiyete ve travmatik yaşam deneyimleri bu bozukluğun gelişiminde rol oynar.

Yetişkinlerde görülen uyku terörü genellikle travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) veya anksiyete bozuklukları ile ilişkilendirilir.

Tedavi ve Müdahale

Uyku terörüne müdahalede en önemli adım güvenli bir uyku ortamının oluşturulmasıdır. Atak sırasında kişi bilinçsiz hareketlerle kendine zarar verebilir; bu nedenle odada fiziksel yaralanmaya neden olabilecek eşyalar bulundurulmamalıdır.

Atakların sıklığına ve şiddetine göre uyku hijyeni eğitimi önerilir. Bu eğitim; düzenli uyku saatleri belirleme, ekran kullanımını azaltma ve kafein tüketimini sınırlama gibi konuları kapsar.

Kişiye gevşeme teknikleri ve stres azaltma yöntemleri öğretilebilir. Psikoterapötik açıdan özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT), stres yönetimi ve rahatlama süreçlerinde etkili bir yöntemdir.

Eğer uyku terörüne neden olan altta yatan bir travma veya anksiyete öyküsü mevcutsa, psikodinamik terapi veya EMDR gibi travma odaklı yaklaşımlar da uygulanabilir.

Sonuç

Uyku, her birey için fiziksel ve psikolojik sağlığın temel taşıdır. Ancak uyku terörü, bir NREM parasomni türü olarak bireyin yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir. Bu durum; korku, kaygı ve uyku bölünmeleriyle sonuçlanabilir.

Dolayısıyla, hem belirtilerin hem de bireyin psikolojik durumu, biyolojik yatkınlıkları ve çevresel stres faktörleri bütüncül bir şekilde değerlendirilmelidir. Tedavi sürecinde uyku düzenlemeleri, psikoeğitim, stres azaltma teknikleri ve psikoterapötik müdahaleler önerilir.

Kaynakça

Gündüz, N., Polat, A., & Tural, Ü. (2014). İki Olgu Özelinde Uyku Terörü ve Tedavi Yaklaşımı, Nöro Psikiyatri Arşivi.
American Academy of Sleep Medicine (2001). The International Classification of Sleep Disorders: Diagnostic and Coding Manual, 141–214.

]]> https://psychologytimes.com.tr/uykuda-savasan-zihin-uyku-teroru/feed/ 0 https://psychologytimes.com.tr/dramsiz-disiplin-nedir-ve-ebeveynler-bu-disiplini-nasil-saglayabilir/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=dramsiz-disiplin-nedir-ve-ebeveynler-bu-disiplini-nasil-saglayabilir https://psychologytimes.com.tr/dramsiz-disiplin-nedir-ve-ebeveynler-bu-disiplini-nasil-saglayabilir/#respond Wed, 10 Sep 2025 09:26:55 +0000 https://psychologytimes.com.tr/?p=13137

Duyguları Tanımak ve İfade Etmek Neden Önemlidir?

Duygular; kendimizi, çevremizi ve ilişkilerimizi anlamamızı sağlayan içsel rehberler olarak görev alırlar. Bizim için önemli olan durumları, sınırlarımızı ve ihtiyaçlarımızı gösteren sinyallerdir. Duyguları tanımak, isimlendirebilmek, anlamlandırmak ve ifade edebilmek ruh sağlığımız için oldukça önemlidir. Duygularımız beden sağlığımız ile yakından ilişkilidir ve bedenimizle sürekli iletişim halindedir. Tanımlanamayan duygular, bedenimizde bazı belirtiler ile dışa vurulur. Örneğin, mide bulantısı, kas gerginliği, baş ağrısı, nefes darlığı… Duyguların dili, bedenin konuşması ile şekil alır ve duygu anlatmak istediğini bedensel belirtiler ile konuşarak açıklar. Duygusal farkındalık eksiklikleri dolayısıyla kişiler psikosomatik bozukluklar ile karşı karşıya kalabilir. Bu durum “Adı olmayan duygu beden bulur.” şeklinde yorumlanabilir.

“Nasılsın?” sorusuna çoğumuz fazla düşünmeden “İyiyim” diye cevap veririz. “Nasıl hissediyorsun?” diye daha derin bir şekilde duygularımızı tanımlamak istediğimizde ise cevabımız farklı olabilir. “Bilmiyorum” cevabını verdiğinizi ve duygularınızı ifade edemediğinizi düşünün. Duygularınızı ifade edememeniz aleksitimi olarak adlandırılır. Aleksitimi kısaca duygulara dair kelimesizlik olarak tanımlanabilir.

Aleksitimi yaşayan bireyler, bir olay veya durum karşısında duygularını ifade etmekte ve açıklamakta zorlanırlar ve genellikle “Sadece kötü hissediyorum” ya da “Midem bulanıyor ama neden olduğunu bilmiyorum” şeklinde cümleler kurarlar. Duygularını ifade edemeyen kişiler iç dünyalarında yalnızlaşmaya ve ilişkilerinde anlaşılmayan bireyler olmaya başlarlar. Bu nedenle duygularını tanımak, kendini tanımaktır. Duygunun bize ne söylediğini anlamak bireyin kendilik bilincini geliştirir. Aynı zamanda başkalarının da duygularını okumakta zorlanırlar. Duygularını anlamlandıran ve ifade edebilen bir kişi, davranışlarını da ilişkilerini de daha bilinçli bir şekilde düzenleyebilir ve böylece sınır ve ihtiyaçlarını dile getirmede daha başarılı olabilir.

Aleksitimi örneklerinde genellikle “Nasıl hissediyorsun?” sorusuna bilinmezlik ile “Bir şey hissediyorum ama ne olduğunu tarif edemem.” şeklinde cevap verilir. Bu bilinmezlik bir savunma mekanizması olarak karşımıza çıkabilir çünkü çoğu zaman duyguları anlamak ve onlarla yüzleşmek zorlayıcı olabilir. Duygularımızla yüzleşmek istemediğimizde ise bu duyguları geri plana atarak günlük yaşamımıza devam ederiz. Zaman içerisinde bu geri plana atılmış yani bastırılmış duygularımız sorunlara yol açarak psikolojik bozukluklara sebep olabilir. İlk adım, duygularımızı ifade etmeye çalışmaktır. Bazı bastırılmış ve bilinmez olan duygulara erişmek ve anlamak oldukça zorlayıcı olabilir. Bu nedenle bu duygulara ulaşmak ve ifade edebilmek zaman ve emek isteyen bir süreçtir.

Aleksitimi: Modern Toplumda Bir Salgın

Aleksitimi toplumsal boyuttan ele alındığında da karşımıza bir sorun olarak çıkmaktadır. Toplumsal cinsiyet rollerinin etkisi düşünüldüğünde özellikle erkek bireylerde gözlemlenen duygularını göstermeme ve bastırma şeklinde bir yetiştirme tarzı vardır. Erkeklerin toplumda “daha sert, ağlamaması gereken” olması gibi mesajlar ile çocukluktan itibaren başlayan bir duygusal gelişim problemi oluşturabilir. Bastırılan ve ifade edilemeyen duygular zamanla psikosomatik şikayetlere ve dürtüsel tepkilere sebep olarak ilişkilerde sorunlara sebebiyet verebilir. Aleksitimik bireyler çevreye uyumlu olarak gözükseler de ikili ilişkilerde sorunlar yaşama ihtimalleri yüksek olur.

Aleksitimi ve Komorbid Bozukluklar

Aleksitimi, özellikle psikosomatik bozuklukları olan kişilerin duygularını açıklama, tanımlama ve ifade etme üzerine yaşadığı zorluklara dikkat çekmek üzere ortaya konulmuştur. Aleksitimik kişiler duygularını ve bu duyguların bedenlerinde yarattığı duyumları sözel olarak ifade etme durumunda güçlük yaşarlar. Başlangıçta psikosomatik hastalarda görülmüş olsa da güncel çalışmalar madde kullanım bozukluğu, somatoform bozukluk, yeme bozuklukları, depresyon, kaygı bozuklukları, özellikle travma sonrası stres bozukluğu ve obsesif kompulsif bozukluk gibi bozukluklar ile aleksitiminin komorbid (eşzamanlı) olduğunu göstermiştir.

Örneğin, depresyon yaşayan bireyler, duygusal deneyimlerini tanımlayabilmekte ve tarif etmekte zorlanırlar. Ancak aleksitimik bireylerde tablo daha karmaşık bir hal alır. Kişi duygularını ifade edemediği için depresif semptomlarını farkında olmayabilir ve yorgunluk, huzursuzluk, bedensel ağrılar, sosyal çekilme gibi sorunları deneyimlemeye başlar ama duygusal nedenli olduğunu anlamlandıramaz. Bu nedenle tedavide gecikmeler meydana gelebilir çünkü kişi kendini anlamada ve içinde yaşadığı durumun ne olduğunu çözmekte zorlanır.

Eğer Duygularınızı İfade Etmekte Zorlanıyorsanız…

Hissetmek, birçok farklı duygu içerisinde olmak insan olmanın en doğal yanlarından biridir. Ancak bunu tanımak ve dile getirmek her zaman kolay değildir. Ne hissettiğinizi anlamakta zorlanıyor, adını koyamıyorsanız ve ifade edemiyorsanız bu fark edilmesi ve üzerinde çalışılması gereken bir durum olabilir. Sessiz kalan duygular zamanla bedenimize ve ruhumuza oldukça yük oluşturur. Dolayısıyla böyle bir durum ile karşılaştığınızda bir uzmandan destek almak, kendinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir. Duygusal haritanızı yeniden keşfetmek için önemli bir adımdır. Çünkü duygularınız size yol göstermek için var ve bu duyguları anlamak, yolu daha iyi görmenize yardımcı olacaktır.

Kaynakça:

• Karakaş, S. (n.d.). Psikoloji Sözlüğü-Aleksitimi. Psikoloji Sözlüğü. https://www.psikolojisozlugu.com/

• Şaşıoğlu, M., Gülol, Ç., & Tosun, A. (2013). Aleksitimi Kavramı-The Concept of Alexithymia. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry, 5(4), 507–527. https://doi.org/10.5455/cap.20130531

• Epözdemir, H. & Hacettepe Üniversitesi. (2012). Aleksitimi: Psikolojik Bir Semptom mu, Yoksa Bir Kişilik Özelliği mi? In Türk Psikoloji Yazıları, 25-33. https://psikolog.org.tr/tr/yayinlar/dergiler/1031828/tpy1301996120120000m000099.pdf

• Bilge, Y., & Bilge, Y. (2021). Aleksitimi ve psikolojik belirtiler arasındaki ilişkide savunma mekanizmaları ve içgörünün aracı rolü-Mediating role of insight and defense mechanisms in relationship between alexithymia and psychological symptoms. Klinik Psikoloji Dergisi, 0, 1. https://doi.org/10.5455/kpd.26024438m000029

Bir çalışanın uzmanlık alanı dışında işler verilmesi veya pozisyona geçirilmesi, çalışanın pozisyonu göz önünde bulundurulmadan daha düşük prestijli işler ile görevlendirilmesi veya terfi beklentisi olan bir çalışanın tersine sorumluluklar ile meşgul olması “Quiet Cutting”e örnek olarak verilebilir.

Psikolojik Etkiler

Bu sessizce yapılan strateji sonucunda çalışanlar psikolojik manipülasyona maruz kalırlar. En önemli psikolojik etkileri; iş stresi, tükenmişlik, kendilik değeri ve özgüvende azalma, belirsizlik kaygısı, kurumsal güvensizlik ve anksiyete/depresyon belirtileridir.

“Quiet Cutting” görünürde iş tanımı değişikliği ya da yeniden yapılanma olarak gözükse de aslında pasif-agresif bir dışlamadır. Bu süreçte birey, ait olma ihtiyacı yok edilir, yetersizlik hissi, mesleki özgüven düşüşü ve değersizlik algısı ve kimlik karmaşası oluşur.

Sessiz kesme, şema aktivasyonlarını tetiklemektedir. Özellikle değersizlik, yetersizlik ve dışlanma gibi şemaları aktive ederek negatif bilişsel çarpıtmaları ve bu çarpıtmalara bağlı olarak gelişen şemaları destekler. Bu nedenle, belirli psikolojik bozuklukların oluşması altyapı oluşturur.

Kişilerin içsel diyaloglarının olumsuz şekillerde seyretmesine sebep olur. Örneğin, “Yeterince iyi değilim.” ve “Artık önemli bir çalışan değilim.” algısı ile kişinin olumsuz bilişlerinde artma görülme ihtimalini artırır. Ayrıca, çalışanın iş hayatındaki oluşturduğu kimlik temsilinde bozulmalar meydana gelir ve yoğun öfke, içe kapanma döngüleri oluşabilir. Bu döngüler özellikle kişinin motivasyonunu, özsaygısını ve değer hissini oldukça zedeler.

Quiet Cutting ile Tetiklenen Psikolojik Bozukluklar

Quiet Cutting ile tetiklenen psikolojik bozukluklar şu şekilde sıralanabilir:

• Depresyon
  Çalışanın önemli görevlerden uzaklaştırılması, karar süreçlerinde yer almaması ve üretkenliğinin görmezden gelinmesi gibi eylemler ile sürekli olarak dışlanması ve kişiye bu dışlanmanın hissettirilmesi ile kişide anlamsızlık hissi oluşur. Kişinin kontrol kaybı yaşaması, öğrenilmiş çaresizlik, değersizlik, önemli hissedememe, yaptığı işten tatmin olamama, içe kapanma ve sosyal geri çekilme izolasyon gibi sebepler ile ortaya çıkması için zemin hazırlanmış olunur.

• Anksiyete Bozuklukları
  Özellikle çalışanın görev tanımının net olmaması, sürekli belirsizlik olması ve bu belirsizliğe karşı oluşan kaygılanma ve performans baskısı görülür. Sürekli belirsizlik ile gelişen beklenti anksiyetesi görülür. “Kötü bir şey olacak” beklentisi, odaklanma güçlüğü, uyku problemleri ve sinirlilik semptomlarına yol açabilir. Kişide geleceğe dair bir güvensizlik oluşur ve karamsarlık ve kaygı semptomları görülür. Ek olarak, mükemmeliyetçilik şemaları da ortaya çıkabilir.

• Tükenmişlik Sendromu
  Duygusal olarak yıpratıcı bir süreçtir. Ödülsüz iş koşullarının olması sonucunda gerçekleşir. Çalışanın yaptığı işinin anlamını kaybetmesi, motivasyonunda eksiklikler olması ve izolasyon sonucu tetiklenebilir. “Artık hiçbir şey hissetmiyorum” gibi hissizlik halleri ile duygusal tükenme gözlemlenebilir. “Yaptıklarım artık yeterli değil” inancı ortaya çıkar ve yönetsel ortam değişmeden iyileşme görülmesi mümkün olmaz.

• Uyum Bozukluğu
  Verilen yeni görevler ve konumlara adaptasyon sağlamakta zorlanma şeklinde görülür. Dolayısıyla uyum konularında sorunlar ortaya çıkabilir.

• Somatizasyon
  Özellikle stresin ve kaygının oluşturduğu baş ağrısı, mide problemleri, uyku bozuklukları gibi fiziksel semptomlar görülmeye başlanabilir.

Müdahale

“Quiet Cutting” sebebi ile oluşabilecek tüm psikolojik bozukluklar bir profesyonel ile çalışılmalıdır. Profesyoneller, kişinin yaşadığı ilk deneyimini anlamlandırmasına, benlik saygısını yeniden inşa etmesine ve işlevselliğini kazandırmasına yönelik bütüncül yaklaşımlar ile destek olabilirler.

“Quiet Cutting” yaşayan bireylerde en sık karşılaşılan durumlar; majör depresyon, anksiyete bozuklukları, tükenmişlik sendromu, uyum bozukluğu ve somatizasyon yer alır.

Bu belirtilerin yönetiminde uygulanabilecek en etkili terapi yöntemi olarak Bilişsel Davranışçı Terapi kabul edilebilir. Bu terapi ile, otomatik düşünceler üzerinde durularak, kişinin kendi düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını fark etmesi sağlanır. Bilişsel çarpıtmalar ve inançlar yeniden yapılandırılır ve kişinin olumsuz şemalarının azaltılması hedeflenir.

Özellikle, “Yetersizim” şeması gibi içselleştirilmiş inançlar ele alınarak ruhsal iyilik halinin ve işlevselliğin geri kazandırılması oldukça değerlidir. Gerekli olduğunda farmakolojik destek sağlanması tedavi sürecinin olumlu yönde ilerlemesine yardımcı olacaktır.

Terapi sürecinde en önemli noktalardan biri, kişinin bu gibi manipülasyonlar ile başa çıkma stratejileri geliştirmesi ve psikolojik sağlamlık kazanarak duygusal olarak dayanıklılığının artmasıdır. İş hayatında karşılaşılabilecek bu gibi durumların kişide yarattığı kalıcı izlerinin iyileştirilmesi ve baş etmesi adına yeni beceriler kazanması sonrası kişi hayat işlevselliğine geri dönmesi mümkün olur.

Kaynakça:

https://www.kevinwgrant.com/blog/item/quiet-firing-and-quiet-quitting-unseen-toxic-trends
https://careerminds.com/blog/quiet-cutting-handle-with-transparency
https://tr.linkedin.com/pulse/sessiz-itiraf-quiet-cutting-dalgas%C4%B1-yakla%C5%9F%C4%B1yor-sen-h%C3%A2l%C3%A2-serim-1q3uf
https://dergipark.org.tr/en/pub/cusosbil/issue/76977/1200345