Psikolojik açıdan bunun önemli bir nedeni, insan beyninin belirsizlikle kurduğu ilişkidir. Beyin, yaşadığı olayları anlamlandırmaya ve bir bütün hâline getirmeye çalışır. Bir durum net olduğunda, hoşumuza gitmese bile onu zihnimizde bir yere yerleştirebiliriz. Ancak açıklanmayan bir uzaklaşma, cevapsız bırakılan bir mesaj ya da yarım kalan bir konuşma, zihinde tamamlanmamış bir süreç olarak kalır.

Sessizlik bu yüzden yalnızca bir iletişim eksikliği değildir. Aynı zamanda zihnin cevap aramaya devam ettiği bir boşluk yaratır. İnsan, bilmediği şeyleri anlamlandırmaya çalışırken çoğu zaman kendi senaryolarını üretir. “Yanlış bir şey mi yaptım?”, “Benden sıkıldı mı?”, “Bir gün geri dönecek mi?” gibi sorular zihni meşgul etmeye başlar. Bu noktada kişi artık yalnızca yaşanan olayla değil, kendi ürettiği ihtimallerle de mücadele eder.

Belirsizlik Beyni Neden Zorlar?

Sessizliğin bu kadar zorlayıcı olmasının bir diğer nedeni de ilişkilere yüklediğimiz anlamdır. Yakınlık kurduğumuz kişilerden yalnızca iletişim değil, aynı zamanda duygusal güven de bekleriz çünkü insan beyni öngörülebilirliği sever; belirsizlik ise zihinde bir tehdit olarak algılanabilir. İletişimin aniden kesilmesi, kişinin yalnızca karşı tarafı kaybetmiş gibi hissetmesine değil, aynı zamanda ilişkinin ne ifade ettiğini sorgulamasına neden olabilir. Bu durum özellikle romantik ilişkilerde daha belirgin görülür. Çünkü belirsizlik, yas sürecinin başlamasını bile zorlaştırabilir. Bu nedenle cevapsız mesajlar, açıklanmayan uzaklaşmalar veya yarım bırakılmış konuşmalar zihinsel olarak kapanmaz.

Bağlanma kuramı da sessizliğin neden bazı insanları daha derinden etkilediğini açıklamaya yardımcı olur. Özellikle kaygılı bağlanma eğilimleri olan bireyler, ilişkilerdeki mesafe ve iletişim eksikliğine karşı daha hassas olabilirler. Karşı tarafın sessizliği, onlar için yalnızca bir iletişim kopukluğu değil, aynı zamanda terk edilme veya reddedilme ihtimalinin işareti olarak algılanabilir. Bu da düşüncelerin tekrar tekrar aynı noktaya dönmesine neden olur.

Sessizlik Bir İletişim Biçimidir

Ancak sessizlik her zaman kötü niyetli bir davranış değildir. Bazı insanlar duygularını ifade etmekte zorlandıkları için geri çekilebilir, bazıları ise çatışmadan kaçınmak amacıyla susmayı tercih edebilir. Yine de sessizliğin nedeni ne olursa olsun, etkisi çoğu zaman karşı tarafta belirsizlik yaratır. Özellikle yakın ilişkilerde iletişimin aniden kesilmesi, kişinin kendisini değersiz, görünmez veya reddedilmiş hissetmesine neden olabilir. Bunun sebebi yalnızca karşı tarafın yokluğu değil, aynı zamanda ilişkinin anlamına dair belirsizliktir.

Neden Kelimelerden Daha Çok Acıtabilir?

Çünkü kelimeler bir sınır çizer, sessizlik ise sonsuz ihtimaller yaratır.

Belki de sessizliğin kelimelerden daha çok acıtmasının nedeni budur. Kelimeler bir son, bir açıklama ya da bir sınır sunabilir. Sessizlik ise insanı cevapsız sorularla baş başa bırakır. Ve çoğu zaman bizi yoran şey, gerçeğin kendisinden çok, ne olduğunu bilmemektir. İnsan zihni çoğu zaman gerçekle değil, belirsizlikle mücadele etmekte zorlanır. Açık bir cevap acı verebilir, ancak sessizlik kişiyi kendi senaryolarıyla baş başa bırakır.

Bazen bizi en çok yaralayan şey söylenen sözler değil, söylenmeden bırakılanlardır.

Psikolojik olarak duygusal müsaitlik yalnızca “istemekle” ilgili değildir. Büyük ölçüde kişinin geçmiş deneyimleri, özellikle de bağlanma süreçleri ve duygusal yaralanmalarıyla şekillenir. Ancak bu durum, değiştirilemez olduğu anlamına gelmez.

Aynı Travmalar, Farklı Sonuçlar

İki kardeşin aynı evde ve koşullarda büyüdüğünü düşünelim. Aynı duygusal ihmal, aynı stresli ortam ve aynı travmalar… Yıllar sonra bu iki bireyin tamamen farklı davranışlar sergilediğini görmek şaşırtıcı değildir. Biri duygusal olarak daha açık, daha bağlantılı ilişkiler kurabilen birine dönüşebiliyorken; diğeri mesafeli, kaçıngan ve ulaşılması zor biri olabilir. Bu farkın nedeni çoğu zaman geçmişte yaşanılan olaylar değil, o olayların kişiye nasıl işlediğidir.

Duygusal deneyimler zihinde kendiliğinden çözülmez. Eğer kişi terapi süreciyle yaşanılan deneyimleri düzenleme fırsatı bulursa, bu yaşantıların ilişkiler üzerindeki etkisi azalabilir. Ancak bu süreç gerçekleşmezse, geçmiş deneyimler bugünkü ilişki dinamiklerini şekillendirmeye devam eder. Kardeş örneğinde olduğu gibi, iki kardeşten biri aynı travmalara sahipse ve kardeşlerden biri terapi görüp diğeri görmüyorsa, ileride yaşanmışlıklar aynı olsa bile davranışlar arasında çok büyük farklar görülebilir. Bu yüzden travma, tek başına belirleyici değildir. Onunla ne yapıldığı belirleyicidir.

Duygusal olarak müsait olmamak her zaman bilinçli bir tercih değildir; kişinin geçmişte öğrendiği bir korunma biçimidir.

Duygusal Olarak Müsait Olmamak Aslında Neyi Korur?

Duygusal olarak müsait olamamak eksiklik gibi görülür. Mesafeli olmak, duygularını paylaşmamak ya da paylaşamamak, yakınlıktan kaçınmak dışarıdan bakıldığında isteksizlik olarak yorumlanabilir. Ancak psikolojik açıdan baktığımızda, bu durum çoğu zaman bir yetersizlik değil, bir korunma biçimidir. Zihin, geçmişte zarar gördüğü yerlerde kendini korumayı öğrenir. Eğer kişi yakınlık kurduğu halde incindiyse, ihtiyaçları karşılanmadıysa ya da duygusal olarak güvende hissetmemişse, zamanla “yakınlık risklidir” mesajı içselleşebilir. (John Bowlby) Bu noktada mesafe, bir tercih değil; öğrenilmiş bir güvenlik stratejisi haline gelir.

Duygusal olarak müsait olmamak, kişiyi reddedilme korkusu, değersizlik hissi, kontrol kaybı endişesi ve tekrar incinme ihtimalinden korur. Bu durumlardan kendini koruyan kişiye göre, yakınlık yalnızca bağ kurmak anlamına gelmez; aynı zamanda savunmasız kalmak demektir. Bu yüzden bu kişiler için duygusal olarak açılmak, bilinçdışı bir tehdit algısını tetikleyebilir. Özellikle kaçıngan bağlanma örüntüsüne sahip bireylerde bu durum daha belirgindir. Kişi yakınlık ihtiyacı hissedebilir ancak bu ihtiyaç aynı anda bir tehdit olarak algılandığı için geri çekilme davranışı ortaya çıkar. Bu da ilişkilerde “gel-git” dinamiklerine yol açabilir. (Mary Ainsworth)

Bu açıdan bakıldığında, duygusal olarak müsait olmamak bir eksiklik değil; geçmişte işe yaramış bir başa çıkma biçiminin bugüne taşınmasıdır. Ancak sorun, bir zamanlar koruyan bu strateji, bugün bağlantı kurmayı zorlaştırmaya başladığında ortaya çıkar.

Travma Nerede Biter, Seçim Nerede Başlar?

Nasıl bağ kurduğumuzu, neyi tehdit olarak algıladığımızı ve ilişkilerde nasıl davrandığımızı, geçmiş deneyimler, özellikle de travmatik yaşantılar etkiler. Bir insanın duygusal dünyası derinden etkilenir; bu öğrenilmiş bir tepkidir ancak bu durum sonsuza kadar değişmeden kalmak zorunda değildir.

Psikolojik iyileşme, geçmişi silmekten çok onunla kurulan ilişkiyi dönüştürmekle ilgilidir. Kişi kendi davranışlarını (neden geri çekildiğini, neden yakınlıktan kaçındığını, neden belirli ilişki döngüleri tekrar ettiğini) fark etmeye başladığında burada farkındalık açılır. Farkındalık, seçimin başladığı yerdir. Artık kişi otomatik tepkiler veren birisi değildir; çünkü davranışlarının kökenini anlayabildiği noktada, onları yeniden değerlendirme ve dönüştürme ihtimali doğar. Bu süreç kolay değildir; çünkü yeni bir davranış geliştirmek, eski bir korunma mekanizmasından vazgeçmeyi gerektirir. Bu yüzden değişim yalnızca istemekle değil, bu sürece alan açmakla mümkündür. Terapi, kendini gözlemleme ve duygularla temas kurma gibi süreçleri daha kolay hale getirerek dönüşümün en önemli parçalarını yerine oturtmamıza yardımcı olur. (Judith Herman) Bir noktadan sonra, kişi geçmişin etkilerini fark ettiğinde ve bunlarla çalışmayı seçtiğinde, duygusal müsaitlik de yavaş yavaş mümkün hale gelir. Dolayısıyla travma bir açıklamadır, kader değildir.

Duygusal olarak müsait olmak, geçmişin kişiyi hiç etkilememesi değil; ona rağmen yakın kalmayı seçebilmesidir.

Geceleri Düşünmenin Bilimdeki Yeri

Gün içinde beynimizi meşgul eden ne varsa gecenin sessizliğinde geri döner. Gün boyunca beynin mantık yürütme, planlama, dikkat ve duygusal düzenlemeden sorumlu olduğu bölge olan prefrontal korteks aktif çalışır. Bu bölge zihnimizin kontrol merkezidir. Zihnimizin yöneticisi gibi gün içinde karşılaştığımız stresli durumları bastırmamıza, duyguları ertelememize ve işlevselliğimizi sürdürmemize yardımcı olan, bir nevi beynimizi bir düzene sokmaya yardımcı olan en “insani” bölgedir. Geceye yaklaşıldığında ise prefrontal korteksin düzenleyici etkisi azalırken, beynin duygusal alarm sistemi olarak bilinen amigdalanın duyarlılığı artar. Ochsner, K.N, & Gross, J. J. (2005). Bu da duygusal düşüncelerin öne çıkmasına sebep olur. Çevredeki uyarıcalar azalır; telefon susar, sosyal etkileşim biter, karanlık ve sessizlik hâkim olur. Dış uyaranların azalması ve sessizliğin artmasıyla birlikte, görmemek için bastırdığımız tüm duygular artık görünür hale gelir. Bu yüzden zihin dışarıya değil, içe yönelir. Dış dünya sustuğunda, içimiz konuşmaya başlar.

Bastırılan Duygular ve Kapanmamış Dosyalar

Zihin, tamalanmamış olanı sevmez. Zeigarnik, B. (1927). Psikolojide buna “Zeigarnik Etkisi” denir; yani yarım kalmış işler ve çözülmemiş durumlar aklımızda daha çok yer tutar. Bastırılan duygular, kapanmamış duygular gibi olur. Zihin netlememiş her şeyi kapanmamış bir dosya gibi açık bırakır. Gün içinde dikkat bizim isteğimiz yada istem dışı bir şekilde başka yerlere dağılsa da, gece bu açık dosyalar gündeme gelir. Zihin, söylenmemiş cevaplar, verilmemiş yada verilememiş tepkiler, edilememiş vedalar, cevapsız kalmış sorular gibi belirsizliklerle sürekli savaş halindedir. Bu “bastırma”, kısa vadede işlevseldir. Ancak uzun vadede duygular ortadan kaybolmaz, gün içinde ayakta kalmayı sağlasa da gece yeniden kendimizi bir savaşın ortasında buluruz ve bu alanın en savunmasız halidir çünkü gece gelen düşünceler dikkatin gevşediği anda kendini hatırlattığı için daha yoğun ve yorucu hissedilir. Gross, J. J. (1998)

Gecenin Psikolojik Savunmasızlığı

Biyolojik olarak, gece saatlerinde kortizol seviyesi düşer, melatonin artar ve beden uykuya hazırlanır. Bu süreçte zihnin “kontrol modu” zayıflar. Gün içinde olayları kontrollü bir şekilde değerlendirmemizi sağlayan zihin etkisi kaybeder. Bu kaybediş sonucu düşünceler daha duygusal, mutlak ve karamsar bir hale dönüşebilir ve bunun yanında gece, yalnızlık hissinin arttığı bir zaman dilimidir. Bu yalnızlık fiziksel değil, daha çok psikolojik bir yalnızlıktır. Bu yalnızlıkla birlikte zaman algısının değişmesi gece saatlerinde gelecek daha belirsiz, geçmiş daha ağır hissedilir. Psikolojik savunmasızlığı arttıran bu ağır hissiyat, duyguların daha yoğun yaşanmasına yol açar. Üzüntü daha derin, özlem daha yakıcı, kaygı daha baskın hissedilir ve bu durum kişide “her şey çok kötü” hissiyatıyla birlikte gece yaşandığı için sanki “gece her şey çok kötü” algısına sebep olur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur; gece gelen düşünceler gerçektikten çok arka planda kalmış duyguların filtresiz halidir. Bunun nedeni; onu değerlendiren zihinsel koşulların değişmesidir.

Geceleri Aşırı Düşünmekten Nasıl Uzaklaşabiliriz?

Ne kadar bu düşünceler bazen bizi rahatsız etse de zihnin amacı bizi rahatsız etmek değil, gün içinde ertelenen duyguları işlemektir. Çoğu zaman sorun oluşturmaz; sadece işlenmemiş düşünceler duyguların bir işaretidir. Bu yüzden çözüm, onlardan kaçmak yada savaşmak değil, onlara sağlıklı bir çözüm üretmektir. Bastırılan düşünceler güçlü bir şekilde geri döner, bu düşünceleri fark etmek önemlidir. Zihinde dönen bu düşünceleri not alıp yazmak onlarla yüzleşmemize sebep olarak yükünü azaltır. Gün içinde kısa bir “duygusal boşaltım zamanı” yaratmak, gece zihinsel yoğunluğu azaltır. Bu yüzden en sağlıklı adım, bazı düşünceleri gece çözmemeye çalışmaktır çünkü gece sustuğunda yükselen düşünceler; çoğu zaman zihnin değil, gün içinde duyulamayan duyguların sesidir. Baumeister, R. F. Et al. (1998).

Sonuç olarak geceleri yükselen düşünceler, zihnin bizi yormak istemesinden değil; duyulmamış duyguların kendine alan aramasıdır. Bazen uyuyamamak, aslında zihnin “beni fark et” deme biçimidir ve belki de en sağlıklı adım, o sesi susturmak değil, anlamaya çalışmaktır.

Kaynakça

Baumeister, R. F., et al. (1998) Ego depletion. Journal of Personality and Social Psychology. Gross, J. J. (1998). Emotion Regulation. Review of General Psychology. Ochsner, K. N., & Gross, J. J. (2005). Cognitive control of emotion. Trends in Cognitive Sciences. Zeigarnik, B. (1927). Über das Behalten von erledigten und unerledigten Handlungen.