Elif Baziki – Psychology Times Türkiye

Doğru Karar Vermek Sadece Deneyim ve Bilgi ile mi İlgili?

Elif Baziki — Tue, 17 Feb 2026 21:05:04 +0000

Bir CEO kriz çıktığında şirket için dönüm noktası olacak bir kararlar verir. Bir sporcu belki de son anda yaptığı bir hamle ile hem kendi kariyerini hem de takımının sonucu değiştirir. Bir müzisyen doğaçlama çalarken o özel notayı seçer. Genelde bu anlar tecrübe, bilgi, değerler ya da sezgi olarak açıklanır fakat şimdi, nörobilim ve performans psikolojisi karar vermenin sadece deneyimle, değerlerle ve bilgiyle oluşmadığını; beynin, psikolojinin ve farkındalığın birleştiği yerde, çeşitli özelleştirilmiş mental antrenmanlarla gelişen bir zihinsel beceri olduğunu bize gösteriyor.

Karar Vermenin Nörobiyolojik Temelleri

Karar verme süreci beyinde birçok farklı bölgenin birlikte çalışması ile gelişse de aktif ve önemli rol oynayan birkaç merkez var: Prefrontal Korteks ve Amigdala. Bu iki bölge birlikte çalışarak karar verme mekanizmasını gerçekleştirir. Eskiden duyguların, yani amigdalanın aktive olması, karar vermeye engel olduğu düşünülürdü. Fakat son araştırmalar bu iki bölgenin karar verirken birlikte çalıştığını gösteriyor. Dixon ve Christoff (2017) tarafından ortaya konulan “akıllı karar verme” modeline göre; amigdala bir seçeneğin değerini ve duygusal ağırlığını hesaplarken, prefrontal korteks bu veriyi alıp planlayarak uzun vadeli hedeflerle hizalandırıyor.

Kötü kararlar ise çoğu zaman bu iki bölge arasında iletişim koptuğunda ortaya çıkıyor. Stresli bir durumda amigdala, prefrontal korteksin işlevini azaltmaya meyilli oluyor ve bu yüzden yanlış seçimler ortaya çıkıyor. Bu yüzden iyi bir karar vermek için sadece bilgi yeterli olmuyor, bu nöral akışı yönetecek duyguları da düzenleme becerisi önemli bir rol oynuyor.

Bilişsel Tuzaklar ve öz Farkındalık

Bu sürecin psikolojik zemini ise güçlü bir kendini tanıma (self-awareness) becerisine dayanır. Yapılan araştırmalar, kendini iyi tanıyan kişilerin daha doğru karar verdiklerini gösteriyor (Carden, Jones ve Passmore, 2022). Hepimiz Batık Maliyet Yanılgısı (zamansal, maddi ve manevi yatırım yapılan ve emek verilen bir işin maliyetler geri kazanılamayacak olsa bile devam etme eğilimi) gibi bilişsel tuzaklara düşebiliriz; ancak farkındalığı yüksek bir lider veya sporcu, kendi zihinsel tuzaklarını fark edebilir ve bunu avantaja dönüştürebilir. Örneğin, bir projenin başarısızlığını kabul edememek, projenin potansiyelinden ziyade kişinin hata yapma korkusundan kaynaklanıyor olabilir ve bu ayrımı yapabilmek, bir kararın kalitesini belirleyen en ana unsurlardan birisidir.

Farkındalığın Stratejik Gücü

Birçok kişi farkındalık deyince sadece rahatlamayı aklına getirse de aslında farkındalık, beyne odaklanmayı öğreten bir yöntemdir. Hafenbrack, Kinias ve Barsade (2014), farkındalık uygulamalarının insanların batık maliyet yanılgısı gibi sık yapılan düşünce hatalarını azalttığını belirtiyor. Farkındalık insanların geçmişte yaptığı yatırımlara olan duygusal bağını objektif bir şekilde görme olanağı sağlıyor ve kişilere şu anda daha mantıklı kararlar alma şansı veriyor, uyaran ile tepki arasındaki boşluğu genişleterek bireyi otomatik pilotta karar vermekten kurtarıyor. Bu durum da kurumsal hayatta stratejik serinkanlılık, sporda ve performans dünyasında ise anlık odaklanma olarak performansa yansır.

Zihinsel Antrenman ve Performans

Üst düzey sporcularla yapılan algısal ve bilişsel eğitimlerin, karar verme hızını ve doğruluğunu oldukça artırdığını gösteriyor (Nuri ve ark., 2024). Bir sporcu için fiziksel becerisi, yönetici için deneyimi ve bilgisi bir sanatçı için ise sanatını icra edecek becerileri fiziksel ve görünür kısımda önemlidir. Bununla beraber güçlü, doğru karar vermek kendi zihnini tanıyan, duygularını regüle edebilen ve dikkatini yöneterek bilgi ve becerisini birbirine entegre edebilen zihinlerin ürünüdür ve bu, şans değil, bilimsel bir antrenman sürecidir. Güzel haber ise şu, kişiye özel geliştirilen hem teknolojik hem de manuel mental beceri, odaklanma ve bilişsel antrenmanlar ve eğitimler ile, karar verme becerisi ve kalitesi arttırılabiliyor.

Kokpitin Görünmeyen Savaşı

Elif Baziki — Wed, 17 Dec 2025 21:15:54 +0000

Televizyon karşısında bir Formula 1 ya da Dünya Ralli Şampiyonası turunu izlerken, her şey oldukça akıcı görünür. “Viraj – fren – gaz…” Sanki pazar günü boş bir otobanda araba sürüyormuş gibi rahat bir akış vardır. Ancak kaskın içinde, insan vücudu ve insan beyninin sınırlarını zorlayan sessiz ama son derece zorlu bir mücadele yaşanır.

Motor sporları, hata payının saniyelerle değil, milisaniyelerle ölçüldüğü; teknolojinin zirvesi ile insan faktörünün en ham hâlinin çarpıştığı bir alandır. Peki bir insanı sadece “hızlı araba kullanan biri” olmaktan çıkarıp bir Nöro-Atlete dönüştüren şey nedir?

Kaskın içine girelim. Gaz pedalına basan ayağa değil, emri veren beyine odaklanalım.

Ateş Hattında Düşünmek: Sıcak, Titreşim ve Bilişsel Yük

Öncelikle ortamı düşünelim. Bir ofis çalışanı stres altındayken hafifçe terler. Peki ya bir yarış pilotu? Kokpit sıcaklığı elli dereceye ulaştığında pilot ciddi miktarda sıvı kaybeder. Araştırmalar, vücut ağırlığının yalnızca yüzde ikisi kadar su kaybının bile dikkati dağıttığını, karar verme süreçlerini bozduğunu ve kısa süreli hafızayı olumsuz etkilediğini göstermektedir (Lieberman, 2007). Yani pilotlar, bir sauna içinde maraton koşar gibi, aynı anda hayati kararlar almak zorunda kalır.

Zorluk yalnızca sıcakla sınırlı değildir. G kuvveti, her virajda boynu çekerken beyine giden kan akışını ve dolayısıyla oksijen taşınmasını zorlar. Buna ek olarak tüm vücudu sarsan titreşimler devreye girer. Bu titreşimler, ince motor becerileri yani mikro hareketleri tehdit eder. İşte bu noktada profesyonel motor sporları pilotlarını diğer atletlerden ayıran önemli bir özellik ortaya çıkar. Motor sporları pilotları, tüm bu kaosun içinde homeostazı korumak zorundadır ve bunu başarırlar.

Amatör ve Şampiyon Arasındaki Fark: Nörolojik Verimlilik

Birçok kişi, Formula 1 pilotlarının reflekslerinin insanüstü olduğunu düşünür. Oysa normal bir insanın görsel tepki süresi üç yüz ile beş yüz milisaniye arasındayken, profesyonel pilotlarda bu sürenin yaklaşık iki yüz milisaniyeye düştüğü görülür. Ancak asıl sır burada değildir.

Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme çalışmaları, yarış simülasyonu sırasında profesyonel motor sporları pilotlarının beyinlerinin, acemi sürücülere kıyasla daha az nöral kaynak kullandığını ortaya koymuştur. Bu durum literatürde nörolojik verimlilik olarak tanımlanmaktadır (Bernardi ve diğerleri, 2013). Profesyonel pilotların beyni gereksiz gürültüyü bastırır ve yalnızca göreve odaklanır.

Bu verimlilik, görsel stratejilerde de kendini gösterir. Land ve Lee’nin (1994) çığır açan çalışması, usta sürücülerin viraja girerken doğrudan yola değil, virajın içindeki tanjant noktasına odaklandığını ve proaktif bir sürüş sergilediğini göstermiştir. Amatör sürücü olay yaşanırken tepki verirken, usta sürücü olay gerçekleşmeden önce harekete geçer. Yani reaktif değil, proaktiftir.

“Akış”ta Kalmak Ya Da “Aşırı Düşünmek”

Manuel vitesli araçlar yaygınken sürüş sırasında vites değiştirmeyi hiç düşündünüz mü? Büyük olasılıkla hayır. Şimdi ehliyet kursunun ilk gününü hatırlayalım. O günlerde vites değiştirmek, fren yapmak gibi her hareket bilinçli olarak düşünülür ve zorlayıcıdır. Ancak zamanla bu süreçler otomatikleşir. Artık aşırı düşünmeye gerek kalmaz. Bir anda kırmızı ışık yansa ya da karşıdan bir araç çıksa, debriyaja basmak, vitesi küçültmek ve fren yapmak kendiliğinden gerçekleşir.

Motor sporlarında da benzer bir süreç işler. Ancak bu otomatikleşme, çok daha yüksek hız, risk ve stres altında gerçekleşmek zorundadır. Akışta kalabilen pilotlar, performanslarını sürdürebilirken; aşırı düşünenler hata yapmaya daha yatkın hâle gelir.

Tıpkı Bir Jonglör Gibi: Dikkat Yönetimi

Yarış pilotlarının dikkati, tıpkı bir lastik gibi esnek olmak zorundadır. Nideffer’in (1976) Dikkat Stilleri Teorisi’ne göre, start anında pilotlar geniş ve dışsal bir odakla yirmiye yakın aracı aynı anda izler. Saniyeler içinde, ilk virajda odak daralır ve yalnızca apeks noktasına kilitlenir.

Mühendis telsizden konuştuğunda ise pilotlar anında içsel odağa geçerek yakıt ve strateji hesabı yapar, ardından tekrar dış dünyaya yani piste döner. Bu odak geçişlerini hatasız yapabilmek, hızlı bir virajı almak kadar kritiktir.

Efsanelerden Dersler: Senna, Rosberg Ve Zihinsel Antrenman

Peki bu zihinsel kaslar nasıl geliştirilir?

Ayrton Senna’nın en güçlü yönlerinden biri görselleştirme becerisiydi. Senna, bir turu zihninde ayrıntılarıyla canlandırırdı ve hayal ettiği tur zamanı, çoğu zaman gerçek pist zamanına neredeyse birebir eşleşirdi (Hilton, 2004). Beyin, hayal ile gerçek arasındaki nöral farkı oldukça sınırlı düzeyde ayırt eder. Senna, zihninde turu defalarca çalıştırarak aslında beynini ve nöral ağlarını yarış öncesinde ısıtıyordu.

Daha yakın dönemden bir örnek Nico Rosberg’dir. Rosberg, Lewis Hamilton gibi doğal yeteneği yüksek bir rakiple baş edebilmek için Mindfulness yani bilinçli farkındalık tekniklerine yönelmiştir. Nefes egzersizleriyle yarış stresini yönetmiş, geçmiş hatalara takılmak yerine anda kalmayı başararak dünya şampiyonluğuna ulaşmıştır (Rosberg, 2019).

Sonuç

Motor sporları yalnızca en iyi motoru üreten mühendislerin savaşı değildir. Günümüzde asıl savaş, o motoru yöneten insan zihninin sınırlarında verilmektedir. Özellikle Türkiye’de gelişen motor sporları kültürü ve yetişen başarılı pilotlar düşünüldüğünde, bu zihinsel boyutun vurgulanması büyük önem taşımaktadır.

Başarılı pilotlar yalnızca gaza ve frene doğru zamanda basan ya da çok istekli olan kişiler değildir. Yüksek sıcaklık, yoğun G kuvveti ve ağır stres altında zihinsel enerjisini en verimli şekilde kullanan, mental açıdan en fit olan bireyler öne çıkar.

Bir dahaki sefere bir yarış izlediğinizde, yalnızca geçen arabaları değil; o kaskların içinde kopan fırtınaları ve bu fırtınayı yöneten sakin zihinleri düşünün. Çünkü asıl yarış, tam olarak orada yaşanır.

Şatafatlı – Parıldayan – Sarsılmaz ve Havalı Figürler: Ruh Sağlığı ve Performansın Neden Birbirinden Ayrılamaz?

Elif Baziki — Sat, 18 Oct 2025 08:18:32 +0000

Çoğu insan performansı somut başarılarla değerlendirir; örneğin bir elit sporcuysa madalya kazanma, bir sanatçıysa sahne performansları ve bir öğrenci ya da akademisyense makale yayınlama gibi şeyler üzerinden. Bununla beraber sürdürülebilir başarı, fiziksel dayanıklılıkla birlikte, aynı derecede ruhsal ve zihinsel güce de ihtiyaç duyar. Tarihe bakıldığında da, büyük başarılar elde eden çoğu figür, teknik yeteneklerinin yanı sıra zihinsel dayanıklılıklarıyla da takdir görmüştür. Antik Yunan’daki sporcular, atletik performanslarını ve zihinsel dayanıklılıklarını geliştirmek için fiziksel eğitim alırken, aynı zamanda felsefe eğitimi almış; Rönesans dönemi sanatçıları ise, birinin yaratıcı olarak kabul edilebilmesi için sanatsal yeteneğin zihinsel berraklık ile birleşmesi gerektiğine inanmışlardır.

Ruh Sağlığı Performansı Nasıl Şekillendirir?

Ruhsal durumumuz, başarımızı kontrol eden soyut bir unsur olarak işlev görür. Kaygı ve stres aşırıya kaçtığında, beynin dikkati yönlendirme yeteneğinin azalmasına, hafızaya aşırı yüklenmesine ve konsantrasyon yeteneklerinin azalmasına neden olur. Örneğin, çalışma belleği beynin yönetici işlevlerinden biridir. Bu yetenek, dikkatimiz dağılmadan verilerle çalışmamızı sağlar. Lukasik ve ark. tarafından yapılan araştırma, daha yüksek kaygı seviyelerinin çalışma belleği performansı üzerinde olumsuz bir etki yarattığını göstermiştir (2019; Moran, 2016).

Örneğin, depresyon, aynı anda hem duygulara hem de düşünme becerimize etki eden bir durumdur. Özellikle, bilgileri yavaş işleme, dikkati toplamada güçlük, plan yapma gibi becerileri zayıflatarak düşünme hızını yavaşlatır ve motivasyonun azalmasına yol açar (Hammar & Årdal, 2009).

Beyin, uzun süreli stres altındayken temel işlevler için üst düzey bir durumuna ulaşır, ancak bu durum yaratıcı veya stratejik düşünmeyi engeller (Sinirbilim Derneği, 2024). Dolayısıyla gerçek başarı için en önemli gereksinim olan yaratıcılık, inovatif ve proaktif düşünme, problem çözme vb. alanlar kısıtlanmış olur. Sadece yaratıcı sektörler ve iş dünyasındaki başarı değil, aynı zamanda “atletik performans” da sporcuların ruh sağlıklarını ne ölçüde koruduklarına bağlıdır çünkü performans sadece teknik becerilere ya da fiziksel kapasiteye bağlı değildir. Onu çalıştıran görünmeyen ama kritik bir “iç sisteme” sahip, tıpkı bir motorun yakıta ihtiyaç duyması gibi.

Sporlardaki Gizli Engel

İnsanlar genellikle sporcuların “sarsılmaz bir mental güce” sahip olduğunu düşünür. Ancak mevcut veriler farklı bir tablo ortaya koyuyor. McLean Hastanesi’ne (2025) göre, elit sporcuların %35’i ruh sağlığı problemleri yaşıyor.

Simone Biles’in, yaşadığı ruh sağlığı problemi nedeniyle 2021 Tokyo Olimpiyatları’ndan ayrılması, sporcuların fiziksel olarak hazır olsalar bile en iyi performanslarını gösterebilmeleri için ruh sağlığına ihtiyaç duyduklarını gösteriyor. Örneğin, Michael Phelps, Olimpiyat şampiyonlarının ve dünya rekoru sahiplerinin her kesimden insanı etkileyen ruh sağlığı problemleri yaşadığını göstermek için depresyon öyküsünü paylaştı (McLean Hastanesi, 2025).

Bir tedavi ve müdahale biçimi olarak Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) uygulaması yapılan sporcuların ise depresyon ve anksiyete belirtilerinde azalma ve daha iyi atletik performans gösterdiği Baylor Üniversitesinde yapılan bir araştırmada kanıtlandı. Bu durum ise bize, ruh sağlığının hem bireysel düzeyde, aynı zamanda da takım başarısını belirleyen temel bir unsur olduğunu bir kere daha göstermiş oldu.

Sahne Sanatları Endüstrisinin Görünmeyen Bedelleri

Sahne sanatları endüstrisi, çoğu zaman fark edilmeyen birçok gizli yük ve bedel barındırır. Sektörün “Show Must Go On” ilkesi, perde arkasında olan sanatçılar için bu ruhsal ve psikolojik bedeli kişisel olarak ödemek demektir. Araştırmalar ise, müzisyenler ve sahne sanatçılarının anksiyete ve depresyon oranlarının genel toplumdan belirgin şekilde daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor (Williamon, 2024).

Bu zorluklar arasında, sahne korkusu olarak bilinen performans anksiyetesi, en yaygın sorunlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Profesyonel müzisyenlerin %95’i kariyerleri boyunca performans anksiyetesi yaşadığını bildiriyor (Gómez-López ve ark., 2023). Dünyaca ünlü sanatçılar bile bu durumdan muaf değil. Efsanevi orkestra şefi Leonard Bernstein, performans öncesi yoğun anksiyete nedeniyle nefes almakta zorlandığını ifade ediyor; diğer yandan tiyatro oyuncuları, repliklerini unutma korkusuyla sahnede donup kalabiliyor.

Daha da kötü bir senaryo olan ise şu: depresyon ve tükenmişlik bir araya geldiğinde, sanatçılar hem motivasyonlarını hem de yaratıcılıklarını kaybederek mesleklerini sürdüremez hale gelebiliyor (Williamon, 2024).

Müdahaleler: Zihni Güçlendirmek, Performansı Artırmak

İyi bir performans için, iyi bir ruh sağlığı ana koşullardan biri gibi görünüyor. Bu noktada ise en önemli araçlardan biri Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) olarak karşımıza çıkıyor. BDT uygulanan bireylerin, görevlerini yerine getirme becerileri iyileşir çünkü olumsuz düşüncelerini özgüven ve odaklanma ile değiştirmeyi öğrenirler ve bu da daha düşük kaygı seviyelerine yol açar (Baylor Üniversitesi, 2024).

İkinci olarak, farkındalık (mindfulness) uygulamaları, bireylerin konsantrasyon yeteneklerini geliştirirken stresle daha iyi başa çıkmalarını sağlar. Kısa farkındalık müdahalelerinin, öğrencilerin fiziksel performansını artırırken zihinsel iş yükünü azaltmada etkili olduğu da araştırmalar tarafından gösterilmiştir (Kong vd., 2025).

Sporcular, sanatçılar ve öğrenciler, mental kontrolü geliştirmek için görselleştirme, öz konuşma ve hedef belirleme gibi performans psikolojisi yöntemleriyle üstün performans sonuçları elde etmektedir (Abbott, 2023).

Sonuç

Sporcuların, öğrencilerin ve sanatçıların mental güçleri, anksiyete, depresyon ve tükenmişlik yaşadıklarında zayıflar ve bu da performans düşüşüne yol açar. Güçlü bir ruh sağlığı, insanların sürdürülebilir başarıya ulaşmalarını ve yenilikçi fikirler üretmelerini sağlayan temel bir işlev görür.

Özünde, ruh sağlığı başarıyı engellemek yerine ona götüren temel bir araç işlevi görür ve performans ile birbirini yansıtır; ruh sağlığı ve performans aynı madalyonun iki yüzüdür.