Evet, İnsan Gerçekten İyileşir

İnsan gerçekten iyileşir! Umudun ufukta görünmediği zamanlarda bile, her gecenin ardından doğan güneş gibi etrafın aydınlanacağına içten içe emindir. Emin olmasa da, içinden bir his onu dürter; yolu gösterir. Sessiz bir figanın içlere gömüldüğü durumlarda bile, her fırtına sonrası havanın açacağını bilir. Kesin bilmese bile, geçmişte böyle olmuştur ve şimdi neden olmasın diye düşünür. Gözyaşlarının gözlerden ziyade kalplerden aktığı anlarda bile, derin bir iç çekmenin kalbi sakinleştirdiğini gözlemler. Sakinlik kalıcı olmasa bile, bir kere olmuştur sonuçta. Düşünür insan; iyileşmeye olan inancını, o zorlu yolu, ne kadar zor olsa da o yolun sonunun geleceğini, her şeyin olması gerektiği gibi olduğunu ve şerden bile hayır doğabileceğini… İşte tam o anda bir umut ışığı görünür ufukta; iyileşme gemisinin ışığıdır o. Yoldadır, deniz dalgalı da olsa yoldadır. Şartlar zor da olsa geliyordur. Mesafe uzak da görünse, zamanla yaklaşıyordur. Evet, insan gerçekten iyileşir çünkü onu istiyor ve çaba sarf etmeye hazırlanıyordur. Evet, insan gerçekten iyileşir çünkü iyileşmeye inanıyordur ve insan inandığı şeydir…

Hayır, İnsan Gerçekten İyileşmez

İnsan gerçekten iyileşmez! Umudun ufukta görünmediği zamanlarda, sadece o sonsuz çizgiye odaklanır, hep böyleydi der ve sinirlenir. Sessiz bir figanın içlere gömüldüğü durumlarda kalmayı tercih eder; konfor alanından çıkmaya cesaret edemez, daha rahattır ve alışmıştır buna. Alışmıştır acıya… Gözyaşlarının gözlerden ziyade kalplerden aktığı anlarda ise göl olup taşar, kendini ve etrafını bu suda boğar. Düşünür insan; iyileşmeye olan inançsızlığını, o zorlu yolu, ne kadar zor olsa da o yolun sonunun gelmeyeceğini, her şeyin olması gerektiği gibi olmadığını ve şerden sadece şer doğduğunu. İşte tam o anda umut ışığını saklayan ufuk da kaybolur bulutlar arasında. Artık ne ufuk kalmıştır ne de umudun gözükeceği bir ufuk. Sadece sisli bir boşluk, sinirli ve hüzünlü bir dünya, inançsız bir kalp ve besinsiz kalmış bir ruh… Hayır, insan gerçekten iyileşmez çünkü ne iyileşmeyi ister ne de iyileşmeye çaba sarf eder. Hayır, insan gerçekten iyileşmez çünkü iyileşmeye inanmıyordur ve insan inandığı şeydir…

Ne Yapmalı?

İnsanın gerçekten iyileşip iyileşemeyeceği sorusunun cevabı, büyük ölçüde iyileşmeye dair inancında saklıdır. Zor zamanlarda kişi ya umuda tutunup yaşadığı acıların geçebileceğine, yolun sonunda bir çıkış olduğuna inanır ve bu inançla iyileşme yönünde adım atar; ya da umutsuzluğa kapılıp değişimin mümkün olmadığına inanarak bulunduğu yerde kalır. Bu nedenle iyileşme yalnızca yaşanan olaylarla değil, kişinin o olaylara yüklediği anlam ve taşıdığı inançla da şekillenir. Belki de bu yüzden, Anton Çehov’un dediği gibi, “İnsan inandığı şeydir.”

Peki ne yapmalı? Şayet ki iyileşmek istiyorsak, iyileşmeye inanmalı. Cesareti toplamalı ve iyileşmeye doğru adım atmalıyız. Birazcık çaba sarf ederek derman arayışına çıkmalıyız. Bu arayış her zaman yürüme değil, dinlenme halinde de olmalı; her zaman dışta değil, içte de olmalı. Her şey dozunda güzel diyerek dengeyi hatırlamalıyız. Kendimize çok yüklenmemeyi, bazı şeylerin zamanı olduğunu bilmeyi ve akışta kalmayı unutmamalıyız… Şayet ki iyileşmek istemiyorsak, bize hizmet etmeyen hangi durumlara hala ve neden tutunmaya devam ettiğimize bir göz atmalıyız. Evet, iyileşmek istemediğimiz veya iyileşmenin olmadığını düşündüğümüz versiyonda bile sorgulamalıyız. Sorgulamalıyız ki alttaki sebebe ulaşalım. Neden unutmamalıyız, neden iyileşmemeliyiz, neden kine veya intikam alma hissine devam etmeliyiz, neden üzgün kalmalıyız veya neden iyileşmeyi hak etmediğimizi düşünüyoruz, teker teker bakmalıyız. Bakmalıyız ki şu soruyu cevaplayalım: İnsan gerçekten iyileşir mi?

Daha doğrusu hani düşlerimiz, arzularımız hayallerimiz… Hani istediğimiz şeylere dair çokça çaba sarf ettiğimiz, endişemizi ve alın terimizi kattığımız emeklerin karşılığı? Hayat… Onca şeye rağmen bazen düşlerimizin yanından bile geçemeyiz, kimi zaman bizler de damladan farklı değiliz. Elimizden geleni her ne kadar yapsak da bazı süreçlerde ne kadar sabırlı olsak da, her zaman uğruna savaş verdiğimiz isteklerimiz gerçekleşmeyebilir. Ardından da yeryüzündeki kayanın soğukluğu işleyebilir içimize; mutsuzluk, ümitsizlik, halsizlik, isteksizlik, isyan hissi ve de tükenmişlik ile yakabilir bizi içten içe. İşledikçe, yaktıkça tutunuruz ona. Kalmamıştır elimizde tutunacak bir şey ondan başka.

Damlama esnasındaki emeğin stresi bir yana, sert kayaya çarptıktan sonraki durum bir yana… “Ne keyif aldık ne de bir sonuca ulaştık” diye düşünürken Mihaly Csikszentmihalyi’nin uzun zamandır “unutulmuş olan akışı” bizlere hatırlatan bir sözü yankılanır akıllarda:

“Flow (Akış), insanların bir aktiviteye öylesine kendilerini kaptırdıkları bir durumdur ki, başka her şey önemini yitirmiş gibi görünür; deneyimin kendisi öylesine keyif vericidir ki, insanlar bunu sadece yapmak için, büyük bir bedel ödemeyi göze alarak dahi yaparlar.”

Akış Nedir ve Neden Unutuldu?

Akış; kişinin hem zihinsel hem de duygusal olarak kendini sürece ve süreç içerisindeki deneyimlerine verdiği, hedef odağını veya sonuç odaklı olasılıklara duyulan endişesini taşımaya devam etmek yerine teslim ettiği bir durumdur. Akış, mutluluğu ve tatmini hedefte aramaktan ziyade sürecin kendisinde bulabildiği bir farkındalık halidir. Günlük yaşamın yoğunluğu ve hedef odaklı kültür, çoğu zaman bu durumu unutturmaya çalışır bizlere. “Başarmak, hedefe varmak, arzu edileni elde etmek” adı altında geçen keyifsiz ve yorucu bir süreci kanıksama durumudur akışı unutmak. Bu unutmayla birlikte hedefe ulaşamama gibi durumlarda tükenmişlik yaşanabilir çoğu kişide, “Tükenmişlik, duygusal olarak talepkâr durumlarda uzun süreli yer almanın yol açtığı fiziksel, duygusal ve zihinsel tükenme hâlidir.” der psikolog Herbert Freudenberger bu durumla ilgili bizlere.

Nasıl Akışta Kalınır?

Akışta kalmanın yolu, bazı deneyimlerimizin sonucuna odaklanmak yerine sürecine odaklanmaktan geçer. Ne kadar çaba sarf etmiş olursak olalım, ne kadar hedef belirlemiş olursak olalım “hayat” faktörünün bilincinde olup sonuç odaklı bazı ipleri (endişe, takıntı, aksi halin gerçekleşmesi durumunda bizi mutsuzluğa sürükleyecek bazı noktalar) bırakıp verdiğimiz emekten keyif almaktan geçer. Keyif alma ve mutluluk hali için isteğimizin gerçekleşmesi koşulunu akıllardan kaldırmaktan geçer. Akışta kalmak, kişinin ulaşmak istediği noktaya yürürkenki öz farkındalığına öncelik vermekten geçer. Sadece sonuçtan ziyade “an”daki kendini görmeyi seçmekten geçer. Bir başka deyişle, sadece sonuca ulaşmak için bin bir emek ile tuttuğu ışığı artık kendisini ve süreci görmek için etrafa da tutmaya başlar. Akış, sadece sonuçtan zevk almayı arzulamak yerine süreçten de zevk alınabildiğini anlatır bizlere…

Bırakmayı Öğrenmek

Akış anlattıkça, biz de dinledikçe, ipler bırakıldıkça ve yollardan da geçildikçe öğrenir insan zamanla. Hayat, karşısına hangi sonucu çıkarırsa çıkarsın süreçten keyif alabilmeyi öğrenir. Her zaman sonuca, isteğe, emeğe değil de biraz da kendine dönmeyi öğrenir. Ruh sağlığını öncelik haline getirmeyi öğrenir. Bütün bunlarla birlikte elinden geleni yapıp yeri geldiğinde de bırakabilmeyi öğrenir.

Bırakabilir çünkü akış ona asıl neyin önemli olduğunu çoktan öğretmiştir. Bırakabilir çünkü hayat faktörü ile yoğun isteği dengelemeyi deneyimlemiştir. Bırakabilir çünkü iyi-kötü olasılıklardan ziyade anda kaybolmayı öncelik haline getirmiştir. Bırakabilir çünkü artık nasıl bırakacağını bilir: Sürece teslimiyet göstererek ve akışta kalarak…

Kaynakça

-Mihaly Csikszentmihalyi, Flow: The Psychology of Optimal Experience, 1990 -Herbert Freudenberger, Staff BurnOut: Job Stress and the Human Condition, 1974

Tükenmişlik ne Zaman Ortaya Çıkar?

Tükenmişlik genellikle kapasitenin bittiği noktada değil, sınırların sürekli aşıldığı yerde ortaya çıkar (Maslach & Leiter, 2016). Kişi yapabildiği için devam eder, dayandığı için sürdürür ve bir süre sonra bu “baş edebilme hali” otomatikleşir. Ancak zihin ve beden, bu sürekliliği sonsuza kadar taşıyamaz. Psikolojide tükenmişlik; duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel yeterlilik algısında azalma ile tanımlanır (Maslach, 1982). Bu, bireyin artık “yapamaması” değil; yaptığı şeyle bağının kopması veya bulunduğu konumdan yorulması olarak ortaya çıkabilir.

Beyin Neden “Dinlen” Der?

Kronik stres altında kalan beyin, sürekli alarmda kalır. Bu durum zamanla dikkat, motivasyon ve karar verme süreçlerini zayıflatır (McEwen, 2007). Özellikle prefrontal korteksin işlevselliği azaldığında, kişi kendini “eskisi gibi düşünemiyor” gibi hisseder (Liston et al., 2009). Yani tükenmişlik aynı zamanda nörobiyolojik bir yavaşlamadır. Beyin, sürdürülemez bir tempoya karşı fren yapar. Bu fren, çoğu zaman rahatsız edici bir düşüş gibi gelse de, zihin ve ruh sağlığımızı korumaya yönelik sinyalleri görmemizi sağlayan bir dinlenme ihtiyacıdır.

Düşmek Neden Her Zaman Kötü Değildir?

Toplumda düşmek genellikle gerilemekle eş tutulur. Oysa psikolojik iyi oluş hep ilerleyen bir süreç değildir, inişleri ve çıkışları vardır. İnsan bazen durarak, bazen tökezleyerek, bazen de dinlenerek ilerler. Bazı düşüşler, bireyin yanlış bir hızda ya da yanlış bir yönde ilerlediğinin göstergesidir. Bazıları da içinde bulunduğumuz durumların farkındalığı için uğrar kapımıza. Araştırmalar, zorlayıcı yaşam dönemlerinin ardından bazı bireylerin post-travmatik büyüme yaşadığını gösterir. Bu süreçte kişi, yaşamın anlamına, kendi gücüne ve önceliklerine dair daha derin bir farkındalık geliştirir (Tedeschi & Calhoun, 2004). Bu açıdan bakıldığında tükenmişlik, bir çöküş veya bir düşüş değil; yeniden hizalanma ihtiyacı olarak çıkar karşımıza.

“Yapamıyorum” Hissi Gerçek mi?

Tükenmiş bireyler sıklıkla “artık hiçbir şey yapamam” düşüncesine kapılır. Ancak bu his, çoğu zaman kalıcı bir yetersizliğin değil; geçici bir zihinsel yorgunluğun ürünüdür. Stres altında beyin, geleceği olduğundan daha karanlık görme eğilimindedir (Hobfoll, 2001). Bu nedenle tükenmiş hissetmek, bir şeyi gerçekten yapamayacağımız anlamına gelmez. Çoğu zaman “Değişmesi gereken bir şeyler var.” sinyaliyle farkındalık kazandırır bizlere.

Çıkış Yolu Nereden Başlar?

Tükenmişlikten çıkış, daha güçlü olmaya çalışmakla değil; daha dürüst olmakla başlar. Çıkış için “ne kadar yorulduğumuzu kabul edebilme, sınırlarımızı görebilme, ihtiyaç durumunda dinlenebilme, kendimizle ve başkalarıyla olan ilişkimizin tonunu fark edebilme” kapılarından geçmemiz gerekebilir… Araştırmalar, kendine şefkat (self-compassion) geliştiren bireylerin tükenmişlikten daha sağlıklı çıktığını göstermektedir. Kendine şefkat, bireyin yaşadığı zorlanmayı kişisel bir kusur olarak değil; insani bir deneyim olarak ele almasını sağlar (Neff, 2003). Bunun yanında, tükenmişliğin yalnızca aşırı çalışmaktan değil; kaynakların tükenmesinden ortaya çıktığını savunan Korunmuş Kaynaklar Kuramı (Conservation of Resources Theory), bireyin psikolojik iyilik hali; enerji, zaman, anlam ve duygusal destek gibi kaynaklarını koruyabilmesine bağlı olduğunu öne sürer (Hobfoll, 1989). Bu süreci destekleyen başlıca adımlar arasında:

• Sınır koyabilmek,

• Dinlenmeyi bir lüks değil, temel bir ihtiyaç olarak görebilmek,

• Yapılan eylemlerle kişisel anlam arasındaki bağın yeniden kurulması,

yer almaktadır.

Tükenmişlik Bize ne Öğretir?

Tükenmişlik çoğu zaman şunu söyler: “Bu hız, bu yük ya da bu yönde artık sana uygun olmayan bir şeyler var.” Tükenmişlik bizi yere sermek için değil; mental iyi oluş halimizi sürdürebilmemizin bir ihtiyaç olduğunu hatırlatmak için gelir. Unutmayalım, tükenmişlik, kalıcı bir son veya kalcı bir düşüş değildir. Bir uyarıdır. Bir eşiktir. Bir içsel çağrıdır. Tükenmişlikten doğan durma, düşme veya dinlenme hali, vazgeçişten ziyade yeniden güç toplama kapasitemizin bir yoludur. Her insan düşer; ama her düşüş, orada kalmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Aksine, bazı düşüşler bizi dinlendirip daha bilinçli ve daha dengeli bir yükseliş haline hazırlar. İşte tükenmişliğin öğretisi tam da burada devreye girer…

Kaynakça

Maslach, C. (1982). Burnout: The cost of caring. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524. Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. Liston, C., McEwen, B. S., & Casey, B. J. (2009). Psychosocial stress reversibly disrupts prefrontal processing and attentional control. Journal of Neuroscience, 29(26), 8590–8597. Hobfoll, S. E. (2001). Stress, culture, and community: The psychology and philosophy of stress. New York: Plenum Press. Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout. In G. Fink (Ed.), Stress: Concepts, cognition, emotion, and behavior (pp. 351–357). San Diego, CA: Academic Press.

Bu soru, basit gibi görünse de insan zihninin en temel eğilimlerinden biri olan Anlam Arayışının işaretidir. Psikolojide purpose-seeking olarak adlandırılan bu eğilim, nörobilimde beynin “default mode network” (varsayılan ağ) denen bölgesinin aktifleşmesiyle ilişkilidir (Raichle, 2015). Yani insan durup kendine soru sorduğunda yalnızca düşünsel değil; biyolojik olarak da varoluşunu sorgulamaya başlar.

Bu içsel sorgulama, yaşamın anlamsız gibi görünen anlarını dahi kişinin gelişimi açısından değerli kılar. Çünkü bilinçli Farkındalık, boşluk hissini bile bir deneyim ve öğrenme fırsatına dönüştürür. Tam da bu noktada Frankl’ın sözü anlam kazanır:

“Varlığın, varoluşun ve yaşamın anlamsızlığına yönelik düşünceler içerisinde olmak dahi ayrı bir anlam taşımaktadır.” (Frankl, 2007, s. 23)

Bu bakış açısı; sessizliğin, boşluğun ve anlamsızlık hissinin bile bizi yönlendiren bir rehber olduğunu hatırlatır. Yani “Ben ne yapıyorum burada?” sorusu bir krizden çok, içsel bir Anlam Arayışı yolculuğunun başladığı eşiği temsil eder.

Hayatın Öğretileri: Potansiyeli Keşfetmek ve Sınanmak

Her insan dünyaya belirli bir potansiyele sahip olarak gelir. Kimi buna ruh amacı, kimi kişisel misyon, kimi ise öz benlik eğilimi der. Carl Rogers’a göre her birey, tıpkı bir tohumun güneşe yönelmesi gibi, kendi doğasına uygun yöne doğru büyümeye içsel olarak programlanmıştır (Rogers, 1961). Bu potansiyel yüksek sesle konuşmaz; çoğu zaman yalnızca fısıldar. Bu yüzden onu duyabilmek için dış dünyanın gürültüsünden sıyrılıp iç sese yaklaşmak gerekir.

Potansiyelin keşfi yalnızca içsel bir farkındalıkla değil, aynı zamanda yaşamın bize sunduğu deneyimlerle de şekillenir. İlişkiler, başarılar, kayıplar, tükenmişlikler, yanlış seçimler ve yeniden başlamalar… Hepsi bizi yoğuran birer öğretidir. Jung’un “İnsan ancak zorlanarak derinliğine iner” (Jung, 1953) sözünde de vurguladığı gibi, zorluklar yalnızca bir çöküş değil; dönüşümün birer başlangıcıdır.

Bu nedenle tükenmişlik bile bir kırılma değildir, içsel bir yol değişiminin başlangıç sinyalidir. Yaşamın sunduğu süreçler yalnızca bizi yıpratmaz; aynı zamanda olgunlaştırır, öğretir ve potansiyelimizin şekillenmesine hizmet eder. Böylece insan, sadece dışarıdan belirlenen bir yoldan ziyade kendi iç eğiliminin, deneyimlerinin ve farkındalığının birleştiği yerde yön bulmaya başlar.

Yönü ve Yolu Belirlemek: Adım Adım Farkındalığa

Peki insan kendi yönünü, yolunu nasıl bulur? Bunun kesin bir formülü yoktur; lakin “bana ne iyi geliyor, hangi konular beni doğal olarak çekiyor, yorulsam bile vazgeçemediğim şeyler neler, deneyimlerim beni nereye doğru itiyor, bu hayatta gerçekten ne yöne doğru ilerlemek istiyorum” gibi bazı sorular bize uygun yönü ve yolu görünür kılabilir.

Bu sorular zihnimizin öz farkındalık ve kimlik işleme bölgelerini harekete geçirir. İçsel yol, bir kader dayatması değil; içimizde hafifçe hissettiğimiz bir çekimdir. Bu çekim, kimi zaman yaşamın bizi sürüklediği rastlantısal bir yol gibi gözükse de, kulak verilirse, bizim seçtiğimiz bir yol hâline gelebilir.

Irvin Yalom’un varoluşçu psikoterapisinde vurguladığı gibi, insan yaşamının pasif bir seyircisi değil; aktif bir tasarlayıcısıdır (Yalom, 1980). Bu nedenle yolculuğumuz yalnızca başımıza gelenlerden ibaret değildir; seçimlerimizle, farkındalığımızla ve değerlerimizle şekillenir.

Bu noktada Frankl’ın yaklaşımı bir kez daha devreye girer: Anlamsızlık bile anlam arayışının bir parçasıdır. Boşluk, yönsüzlük veya belirsizlik hisleri; aslında içsel yön bulma sürecinin doğal basamaklarıdır. Bunlar insanı durduran değil, harekete geçiren işaretlerdir.

“Ben Ne Yapıyorum Burada?” Sorusu Bir Kapıdır

Sonuç olarak, “Ben ne yapıyorum burada?” sorusu bir krizden ziyade hayattaki Anlam Arayışımıza yönelik bir kapıdır. Anlamsızlık, boşluk ve sessizlik bile bu kapının tokmağını oluşturur.

Dünyaya geliş sebebimiz (potansiyelimiz), hayatın bize sunduğu süreç (öğrenişimiz) ve sonunda seçtiğimiz yön (bilinçli tercihimiz) bir bütünün zaman içerisinde parçalara ayrılmış hâlidir. Bu parçaları geri birleştirebilmemiz için atılması gereken en önemli adımlardan biri ise sorgulamalarımızdan doğan Farkındalığa, bilinç kapımızı aralamaktır.

Bu aralık, sorulardan kaçmak yerine direkt cevap bulmayı beklemeden yüzleşip içe dönmeyi sağlar bizlere. İçimize dönmek ise bu bütünlüğü fark etmenin ilk adımıdır. İnsan sadece dışarıdan değil, içeriden de büyür ve ancak bu farkındalıkla yaşanan bir yaşam, yalnızca sürdürülen bir süreç olmaktan çıkıp anlamla dolu bir yolculuğa dönüşür…

Kaynakça

Frankl, V. E. (2007). Duyulmayan anlam çığlığı (Çev. Selçuk Budak). Öteki Yayınları.
Raichle, M. E. (2015). The brain’s default mode network. Annual Review of Neuroscience.
Rogers, C. (1961). On becoming a person. Houghton Mifflin.
Jung, C. G. (1953). The undiscovered self. Princeton University Press.
Yalom, I. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.

]]> https://psychologytimes.com.tr/hayattaki-anlam-arayisi-yolculugumuz-ben-ne-yapiyorum-burada/feed/ 0