Kişilik bozuklukları kavramının tanımı, anormal psikolojinin anlaşılmasını gerektirmektedir. Anormallik, toplumda veya kültürde tipik olarak gözlemlenen davranış veya durumların dışına çıkılması olarak tanımlanmaktadır. Bu doğrultuda bozukluk ya da patoloji olarak tanımladığımız durumlar, bireyin referans aldığı grubuyla uyumsuz olan davranışlar sergilemesi ile süregelmektedir. Kısacası, kişilik bozuklukları adaptif olmayan özelliklerin varlığıyla ortaya çıkmaktadır.

Kişilik bozukluklarının tanımında kullanılan üç temel özellik bulunmaktadır. Bunlardan ilki, stresli koşullar altında sergilenen dirençsiz baş etme stratejilerinin kullanılmasını içerir (Millon ve ark., 2019). Kişilik bozukluğu olan bireyler, başarısızlıkla sonuçlanan baş etme stratejilerini değiştirmek yerine aynı mekanizmayı tekrar tekrar kullanma eğilimindedirler. Bu durum, birey için sosyal gerçekliğin giderek çarpık bir hal almasına ve işe yaramayan baş etme stratejilerinin stres seviyesini giderek artırmasına neden olmaktadır.

İkinci özellik, bireyin esnek olmayan katı bir tutuma adapte şekilde davranmasını içermektedir. Rol esnekliğine sahip olmayan bu bireyler, yaşadıkları çevrenin kendilerine yönelik düzenlenmesi için çaba gösterirler. Çevresel koşullar kendilerine göre adapte edilemediğinde, kişilerarası ilişkilerine ve sosyal durumlarına en sert ketleri vurmaktadırlar. Görüldüğü üzere, ilk iki özellik bireyin koşullara uyum sağlama ve sağlıklı değişim gösterme becerisinde gelişimsel duraksamalara neden olmaktadır.

Üçüncü ve son özellik, ilk iki özelliğin varlığı sonucu ortaya çıkması kaçınılmaz olan döngüsellik olarak tanımlanmaktadır. Değişim konusunda katı olan bu bireyler, yaşantılarını bir nevi ele geçiren patolojik temaları kısır döngü halinde yineleme eğilimi göstermektedir. Her defasında başarısızlıkla sonuçlanan baş etme stratejilerini değiştirmek yerine tekrar tekrar aynı mekanizmaları kullanarak gelişim fırsatlarını kaçırmaktadırlar. Gelişmeyi ve sağlıklı değişim fırsatını değerlendiremeyen bu bireyler, aynı başarısızlıkları tekrarlayacak durumlar yaratmaktadırlar.

Bozukluklar Neden Ortaya Çıkar

Kişilik bozukluklarının ortaya çıkış nedenleri incelendiğinde, tek bir belirleyici faktörden söz etmek mümkün değildir. Bu durum, farklı kuramsal yaklaşımların birlikte ele alınmasını gerektirmektedir. Biyolojik yaklaşım, genetik yatkınlıkların, mizacın ve sinir sistemi özelliklerinin kişilik üzerindeki etkisini vurgularken; psikodinamik yaklaşım, bilinçdışı süreçler ve içsel çatışmalar üzerinden kişilik yapılanmasını açıklamaktadır.

Psikodinamik kuramın ana kavramlarından biri olan savunma mekanizmaları, bireyin hem içsel gerilimlerle hem de dışsal tehditlerle başa çıkabilmek için geliştirdiği ve çoğu zaman farkında olmadığı psikolojik süreçler olarak önemli bir rol oynamaktadır. Erken dönem yaşantılarda birer hayatta kalma stratejisi olarak işlev gören bu mekanizmalar, zamanla katılaşarak bireyin yetişkinlik dönemindeki kişilik örüntülerinin ve uyumsuz şemalarının temelini oluşturmaktadır.

Bununla birlikte, çağdaş yaklaşımlar kişilik gelişimini daha dinamik ve çok boyutlu bir çerçevede ele almaktadır. Bilişsel yaklaşım, bireyin kendisi ve çevresi hakkında geliştirdiği işlevsel olmayan düşünce ve inanç kalıplarına odaklanırken; kişilerarası yaklaşım, bu yapıların sosyal ilişkiler içinde nasıl şekillendiğini ve sürdürüldüğünü incelemektedir (Ertürk ve Kaynar, 2017). Kişilik özelliği ve faktör kuramları ise bireysel farklılıkları ölçülebilir boyutlar üzerinden değerlendirerek kişilik yapısını daha sistematik bir şekilde açıklamayı amaçlamaktadır.

Kişilik Bozukluklarının Gelişimi

Kişilik bozukluklarının gelişim süreci incelendiğinde, bu durumun tek bir nedenden ziyade gelişimsel patogenezin etkileşimli doğasından kaynaklandığı görülmektedir. Bireyin doğuştan getirdiği patojenik (olumsuz, zararlı) biyolojik faktörler, genetik kırılganlıklar ve sinir sistemindeki hassasiyetler psikolojik rahatsızlıklara yatkınlığı artırmaktadır. Bu biyolojik yatkınlığın kalıcı bir kişilik bozukluğuna dönüşmesinde bireyin çevreyle kurduğu erken dönem etkileşimleri belirleyici bir rol oynamaktadır. Çocukluk çağında deneyimlenen patojenik yaşam deneyimleri; istikrarsız ebeveyn tutumları, duygusal ihmal, istismar veya çocuğun temel sevgi ve güven ihtiyaçlarının karşılanmaması gibi durumları kapsamaktadır.

Bu tür olumsuz yaşantılar, bireyin kendisini güvende hissetmediği bir çevrede büyümesine neden olmakta ve bu durum, dünyayı tehlikeli bir yer olarak algılamasına yol açmaktadır. Bu algı doğrultusunda geliştirilen zihinsel şemalar ve baş etme biçimleri, başlangıçta koruyucu bir işlev görse de zamanla katılaşarak uyumsuz bir yapı kazanmaktadır. Böylece çocukluk döneminde birer hayatta kalma aracı olan bu stratejiler, yetişkinlikte bireyin yaşamını sınırlayan kalıplara dönüşmektedir.

Zaman içinde bu şemalar ve davranış örüntüleri kalıcılık kazanmakta ve birey, içinde bulunduğu koşullar değişse bile geçmişte öğrendiği bu kalıplar üzerinden hareket etmeye devam etmektedir. Bu durum, bireyin hem kendilik algısında hem de kişilerarası ilişkilerinde tekrar eden uyumsuzluk döngülerine yol açmaktadır. Ayrıca bu süreçler yalnızca bireysel düzeyde değil, içinde bulunulan sosyokültürel bağlam tarafından da şekillendirilmektedir (Kaya, 2024). Toplumsal değerler, aile yapısı ve kültürel beklentiler, bu uyumsuz örüntülerin nasıl sürdürüleceğini ve hangi biçimlerde ortaya çıkacağını etkileyebilmektedir.

Sonuç olarak, kişilik bozuklukları, biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin karşılıklı etkileşimiyle gelişen çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Bu yapı, bireyin yaşamı boyunca sürdürdüğü düşünce, duygu ve davranış örüntülerini belirleyerek işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Ancak bu örüntülerin anlaşılması, aynı zamanda değişim ve dönüşüm için bir olanak sunmaktadır. Bu nedenle kişilik bozukluklarını yalnızca bir sonuç olarak değil, gelişimsel bir süreç olarak ele almak daha bütüncül bir değerlendirme yapabilmek açısından önem taşımaktadır.

Sosyal psikolojide normal ve anormal kavramları, bireysel bir özellikten ziyade toplumsal bir uzlaşı olan sosyal-toplumsal normlar çerçevesinde şekillenmektedir. Toplumun çoğunluğu tarafından hayata geçirilen ve kabul gören davranışlar normal olarak kabul edilirken; bu beklentilerin dışına çıkan duygu, düşünce ve davranışlar anormal olarak nitelendirilmektedir. Bir davranışın, düşüncenin veya yaşam biçiminin normal kabul edilmesi, onun evrensel olarak doğru olduğu anlamını taşımaz; aksine bu durum kültürden kültüre ve zamandan zamana büyük değişimler geçirmektedir.

Toplumun yazılı olmayan kuralları niteliğindeki bu normlar, görünmez bir baskı mekanizması kurarak bireylerin toplum içerisindeki sınırlarını çizmektedir. Örneğin, bir toplumda aşırı nezaket olarak görülen bir hareket, başka bir toplumda mesafeli veya soğuk olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla normal, nesnel bir gerçeklikten ziyade çoğunluğun üzerinde uzlaştığı bir tanımdır. Yazının devamında toplumsal normların normal kavramını nasıl inşa ettiğini, insan zihninin ise alışma ve sosyal uyum mekanizmalarıyla bu kalıpları nasıl içselleştirdiği ele alınmaktadır.

Tekrar Edilen Şeyin Normalleşmesi

İnsan zihni, doğası gereği sürekli tekrar eden uyaranlara karşı bir süre sonra duyarsızlaşmaya ve bu uyaranları kanıksamaya başlamaktadır. Psikolojide alışma olarak adlandırılan bu süreç, bireyin başlangıçta yadırgadığı veya sorguladığı durumları zamanla sıradan görmesine neden olmaktadır. Bir şeye sürekli maruz kalmak, zihnin o durumu sorgulama kapasitesini azaltarak kabullenme sürecini hızlandırmaktadır. Günlük hayatta ilk başta tepki çekebilecek bir durumun, her gün göz önünde olması sebebiyle bir süre sonra kimse tarafından fark edilmemesi bu duruma örnektir. Ancak bir şeyin çok sık tekrar edilmesi ve ona alışılmış olması, o durumun mutlaka doğru veya etik olduğu anlamına gelmez.

Sessizlik ve Anormalliğin Normalleşmesi

İnsanlar, zaman zaman yanlış olduğunu bildikleri bir durum karşısında tepki vermemeyi tercih edebilmektedir. Bu sessizlik her zaman ilgisizlikten kaynaklanmaz. Sessiz kalmak, toplumsal dinamikler içinde pasif bir onaylama biçimi olarak işlev görmektedir. Bireyler, çoğunluğa uyma davranışı göstererek kendilerini sosyal baskıdan korumaya ve içerisinde bulunan grupta onaylanmaya çalışırlar.

Bu noktada sosyal psikolojinin en ünlü çalışmalarından biri olan Asch Uyma Deneyi’nden söz etmek doğru olur. Deneyde gerçek bir katılımcı, araştırmacıyla anlaşmalı olan sahte katılımcılardan oluşan bir grubun içine alınır. Herkese iki kart gösterilir; birinde tek bir çizgi, diğerinde ise farklı boylarda üç çizgi vardır ve hangi çizgilerin aynı boyda olduğu sorulur. Cevap çok bariz olmasına rağmen, gruptaki herkes anlaşmalı olarak yanlış çizgiyi seçer. Cevap verme sırası deneydeki tek gerçek katılımcıya geldiğinde, kendi gözleriyle gördüğü doğru cevabı bırakıp grubun yanlış cevabına katılır.

Ünlü Asch Uyma Deneyi’nin de gösterdiği gibi insan, sosyal bir çevrede tek başına kalmaktansa grubun yanlış kararına ortak olmayı daha güvenli bulmaktadır. Bu durum, normal kabul edilme arzusunun bireysel gerçeklik algısının bile önüne geçebildiğini kanıtlar (Alparslan ve ark., 2016). Bu noktada sessizlik, bireyin fark edilmeden gruba dahil olma ve çatışmadan kaçınma çabası olarak ortaya çıkmaktadır.

Toplumsal değerlerdeki büyük çöküşler veya değişimler genellikle bir anda değil, fark edilmesi zor olan küçük sapmaların veya göz ardı edilen detayların birikmesiyle gerçekleşmektedir. Başlangıçta anormal veya kabul edilemez olarak adlandırılan küçük esnemeler, zaman içinde tekrarlandıkça insan zihnindeki referans noktasını kaydırmaktadır. Bu durum, toplumun etik ve ahlaki sınırlarının kademeli olarak genişlemesine ve eski sınırların unutulmasına yol açmaktadır.

Psikolojik duyarsızlaşma süreci devreye girdiğinde, bireyler artık bu sapmalara karşı tepki verme yetisini kaybeder çünkü her yeni yanlış bir önceki normalleşmiş yanlıştan beslenmektedir. Sonuç olarak bir zamanlar hayretle karşılanan bir durum; sokağın, iş hayatının veya ekranların sıradan bir parçası haline gelmektedir.

Neden Karşı Çıkmıyoruz

İnsanların yanlış giden veya anormal buldukları bir duruma itiraz etmemesinin temelinde, zihnin derinliklerinde çalışan karmaşık mekanizmalar yatmaktadır. Bir gruba ait olma ve o yapı içerisinde kabul görme ihtiyacı, insanın evrimsel süreçten getirdiği en temel hayatta kalma mekanizmalarından biridir. Karşı çıkmak veya aykırı hareket etmek, birey için beraberinde ciddi bir dışlanma korkusunu ve toplumsal yalnızlığı getirmektedir.

Birey, kendi doğrularını savunmanın maliyetini toplumdan kopmak veya etiketlenmek olarak gördüğünde, aidiyet ihtiyacı otomatik olarak bireysel duruşunun önüne geçmektedir. Bu psikolojik savunma sonucunda kişi, iç dünyasında huzursuzluk hissetse bile güvenli liman olarak gördüğü grubun çizgisinde kalmayı tercih etmesine neden olmaktadır. Kısacası itiraz etmemek, sadece bir korku değil toplumsal bir yapıda varlığını sürdürebilmek için kullanılan bir hayatta kalma ve savunma mekanizmasıdır.

Normal Olanı Sorgulamak

Toplumsal kabuller içerisinde kaybolmamak, her şeyden önce bireysel bir farkındalık ve eleştirel bir bakış açısı gerektirmektedir. Çoğunluğun sessiz onayıyla şekillenen normal kavramını körü körüne kabullenmek yerine; etik değerleri ve mantığı merkeze alan bir sorgulama süreci benimsenmelidir.

Psikolojik bir savunma mekanizması olan uyum sağlama isteği, bazen bireyin kendi gerçekliğinden kopmasına yol açabilmektedir. Bu noktada, her ne kadar zorlayıcı olsa da yanlış giden bir duruma karşı sergilenen bilinçli bir uyumsuzluk hali, toplumsal körlüğü durduracak güçlü bir mekanizmadır.

Toplumun vicdanını ve sınırlarını koruyan şey, çoğunluğun sessizliği değil, bireylerin kendi doğrularına sahip çıkma cesaretidir. Özetle; sağlıklı bir toplum yapısı, sadece kurallara uyan değil, aynı zamanda bu kuralların insani ve ahlaki temellerini sorgulayan farkındalık sahibi bireylerle mümkündür.

Kaynakça

Alparslan, A.M., Taş, A.G.M.A, Aytaş, S. (2016). Bireylerin uyma davranışında kişisel değerlerin rolü; Bir deney çalışması.

Stresin Biyolojik Temelleri

Stres algılandığında beden yalnızca psikolojik değil biyolojik tepkiler ve belirtiler de üretmeye başlamaktadır. Beyin, potansiyel tehditleri algıladığında hormonal ve sinirsel sistemleri harekete geçirerek organizmayı “savaş ya da kaç” tepkisine hazırlamaktadır. Bu süreçte kalp atış hızının artması, dikkat düzeyinin yükselmesi gibi adaptif tepkiler ortaya çıkabilmektedir.

Bu süreçte önemli bir rol üstlenen kortizol hormonu; stres yanıtında önemli bir role sahip olmakla birlikte metabolizma, bağışıklık sistemi ve benzer fizyolojik süreçleri düzenlemektedir (Dal ve Demirkol, 2024). Bireyler, sürekli stres durumunda yüksek kortizol seviyelerine sahip olup fizyolojik ve psikolojik sağlıkları üzerinde olumsuz etkilere maruz kalabilmektedirler.

Kronik stresin bağışıklık sistemi, metabolik süreçler ve nöroendokrin denge üzerinde baskılayıcı etkiler oluşturduğu belirtilmektedir (Yaribeygi ve ark., 2017). Bu durum stresin yalnızca psikolojik değil, çok boyutlu biyolojik sonuçlara da sahip olduğunu göstermektedir.

Streste Bireysel Algı ve Geçmiş Deneyimler

Aynı yaşam olayı her bir farklı birey için ayrı anlamlar ve farklı stres tepkilerine yol açmaktadır zira bireylerin kişilik özellikleri, psikolojik dayanıklılık düzeyleri ve başa çıkma stratejileri farklıdır. Kaygı düzeyi yüksek bireyler belirsizlik ve netsizlik karşısında daha hızlı ve yüksek seviyede stres yaşayabilirken; psikolojik dayanıklılığı yüksek seviyede olan bireyler benzer durumları daha az tehlikeli ve kontrol edilebilir algılayabilmektedir. Bu durum stres deneyiminin nesnel gerçeklikten ziyade öznel değerlendirme süreçleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu nedenle stres algısı, bireysel psikolojik özelliklerle yakından bağlantılıdır.

Bireyin geçmiş ve erken dönem yaşantıları, güncel stres tepkilerinin şekillenmesinde belirli bir etkiye sahip olabilmektedir. Çocuklukta öğrenilen başa çıkma şekilleri, yetişkinlikte stresle nasıl baş edileceğine dair önemli yordayıcılar olarak nitelendirilir (Ally ve Aloka, 2025). Bu bağlamda, bireyin stresli bir duruma verdiği tepki yalnızca mevcut çevresel koşullarla değil, bilinçdışı çatışmalar ve bastırılmış deneyimlerle de ilişkilendirilebilir.

Freud’a göre çocukluk döneminde yoğun eleştiriye maruz kalan bir birey, yetişkinlikte benzer durumlarla karşılaştığında mevcut koşulların ötesinde bir stres tepkisi gösterebilir. Bu nedenle stres, yalnızca mevcut çevresel koşullara verilen bir tepki olarak değil; geçmiş yaşantıların ve bilinçdışı süreçlerin bugünkü algı ve değerlendirme sürecine yansıması olarak da ele alınmaktadır.

Günümüzde ise bu içsel süreçler, teknolojik hız ve artan performans beklentileriyle daha karmaşık bir hal almıştır. Dijital araçların yarattığı sürekli uyarılma hali ve sosyal medya üzerinden yapılan karşılaştırmalar, bireyin yetersizlik algısını besleyerek stres düzeyini yukarı çekmektedir.

Stresi Anlamak ve Yönetmek

Stres, yaşamın tamamen ortadan kaldırılabilecek bir unsuru değildir; ancak onu anlamak ve yönetmek mümkündür. Stres deneyimi; bireyin algısı, geçmiş yaşantıları ve biyolojik süreçlerin etkileşimiyle şekillenmektedir. Bu çok boyutlu yapının fark edilmesi, daha sağlıklı başa çıkma stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlayabilir. Dolayısıyla stresle mücadelede amaç stresi yok etmek değil, onu tanımak, anlamlandırmak ve uyumlu biçimde yönetebilmektir.

Bu noktada önemli olan, yaşanan her yoğun duygunun yalnızca mevcut olaydan kaynaklanmadığını fark edebilmektir. Bazen bir eleştiri, bir belirsizlik durumu ya da bir başarısızlık ihtimali; bugünün koşullarından çok daha eski yaşantıların izlerini taşıyabilmektedir. Zihin; geçmişte öğrenilen kalıplar üzerinden değerlendirme yaparken, beden de bu değerlendirmeye eşlik eden biyolojik tepkileri ortaya çıkarır. Bu nedenle stres anlarında verilen tepkiler, çoğu zaman görünen durumdan daha derin bir anlam taşıyabilmektedir.

Stresi anlamaya yönelik küçük bir duraksama bile önemli bir başlangıç olabilir. “Bu durum gerçekten şu anki koşullarla mı ilgili, yoksa geçmişten taşınan bir anlam mı içeriyor?” sorusu, bireyin kendi içsel süreçlerini gözlemlemesine alan açabilir. Bu gözlem alanı, otomatik tepkiler ile bilinçli seçimler arasındaki farkı ortaya koymaya olanak sağlamaktadır.

Modern dünyanın hızına rağmen zihinsel süreçleri fark etmeye yönelik kısa bir içsel değerlendirme, stresin yıkıcı etkisini azaltabilmektedir. Stres, çoğu zaman kontrol kaybı hissiyle beslenir oysa farkındalık kontrol duygusunu yeniden inşa edebilmektedir. Böylece stres, yalnızca kaçınılması gereken bir tehdit olmaktan çıkar; bireyin kendisini, sınırlarını ve ihtiyaçlarını tanımasına aracılık eden bir işaret hâline dönüşebilmektedir.

Sonuç olarak stres, yalnızca dış dünyanın baskısından ibaret değildir. Algılar, geçmiş yaşantılar ve biyolojik mekanizmalar bir araya gelerek her birey için özgün bir stres deneyimi oluşturur. Bu özgünlüğü kabul etmek hem kendine hem de başkalarına karşı daha anlayışlı bir tutum geliştirmeyi mümkün kılar. Belki de stresle kurulan ilişki değiştiğinde, onun yaşam üzerindeki etkisi de dönüşmeye başlar.

Kaynakça

Ally, A., & Aloka, P. J. O. (2025). Sigmund Freud’s understandings of anxiety: A conceptual review. Social Sciences and Education Research Review, 11(1), 35–48. Dal, Ö., ve Demirkol, M. E. (2024). Stres ve beyin: psikiyatrik hastalıklarda kortizolün yeri. Çukurova Tıp Öğrenci Dergisi, 4(2), 44-51. https://izlik.org/JA33KK93RE Geylani, M. (2024). STRES VE STRES YÖNETİMİ. Istanbul Kent University Journal of Health Sciences, 3(2), 28-34. https://izlik.org/JA67BY68GS Yaribeygi, H., Panahi, Y., Sahraei, H., Johnston, T. P., & Sahebkar, A. (2017). The impact of stress on body function: A review. EXCLI Journal, 16, 1057–1072.

Bireyin yaratıcılığını beslemesi gereken üretkenlik kavramı, bu süreçte yerini sınırların yok sayıldığı bir tükenmişlik döngüsüne bırakır. Öyle ki dinlenme anları bile birer boşa harcanmış zaman olarak görülmekte; zihinsel dinginlik ihtiyacı, karşılanması gereken bir gereklilikten ziyade kaçınılması gereken bir disiplinsizlik olarak değerlendirilmektedir.

Performans Toplumuna Geçiş

Sistemin bu üretkenlik beklentisi zamanla birey tarafından benimsenmekte ve içselleştirilmiş bir denetim mekanizmasına dönüşebilmektedir. Toplumsal ve dışsal baskılara ek olarak kişinin kendi zihnine yerleştirdiği ve onu sürekli daha fazlasını yapmaya zorlayan içsel bir performans baskısı söz konusu olabilmektedir. Böylece öz kimlik, varoluşsal bir değer olmaktan çıkıp yalnızca somut başarılar üzerinden şekillenen bir yapı haline gelebilmektedir.

“Yapabilirsin” gibi sloganlar başlangıçta motivasyonel gibi görünse de zamanla “yapmalısın” zorunluluğuna ve ardından “yapamadığın için suçlusun” damgalanmalarına dönüşebilmektedir. Kişi, performansını kimliğinin tek dayanağı haline getirdiğinde, en küçük bir başarısızlık hali bile varoluşsal bir kriz olarak algılanabilmektedir. Bu durum, bireyin sürekli tetikte olduğu ve kendi değerini her gün yeniden kanıtlamak zorunda kaldığı bir döngünün oluşmasına neden olabilmektedir.

Başkalarının “En İyi” Anlarıyla Yarışmak

Dijitalleşme, bu performans yarışının fiziksel sınırların ötesine taşınarak küresel bir hale dönüşmesine neden olabilmektedir. Dijital platformlarda sürekli sergilenen idealize edilmiş hayatlar, bireylerde kronik bir yetersizlik hissi uyandırabilmektedir. Sosyal platformlardaki sürekli gözlem hali, sadece daha iyi görünme çabasını değil aynı zamanda başkalarından daha üretken ve daha meşgul olma yarışını da tetikleyebilmektedir. Bu yapay rekabet, bireyi kendi hızından kopararak başkalarının belirlediği bir ritme uyum sağlamaya zorlayabilmektedir.

Öze Şefkatli Bir Dönüş

Tüm bu üretim çılgınlığının ortasında sadece durabilmek aslında en güçlü direniş biçimlerinden biridir. Dinlenmek bir sonraki işe hazırlanmak için yapılan teknik bir mola olarak değil insan olmanın doğal bir ihtiyacı olarak kabul edilmelidir. İnsanın değeri, bir makine gibi ne kadar verimli çalıştığına değil varlığının özündeki derinliğe bağlı değerlendirilmelidir.

Çevrenin ve sistemin bitmek bilmeyen beklentilerine “hayır” diyebilmek, aslında kendi iç sesimize “evet” demenin ilk adımını oluşturmaktadır. Kendimize karşı öz şefkat dolu bir dil geliştirmek ve yeterince iyiyim diyebilmek ise bu üretkenlik tuzağından kurtulmanın temel anahtarlarından biridir. Unutulmamalıdır ki gökyüzündeki yıldızlar sadece hareket ettikleri için değil orada durup var olabildikleri için de ışıldarlar.

Hiçbir şey yapmadan öylece durmak, sanıldığı gibi bir boşluk değil; aksine zihnin kendi sesini duymaya başladığı andır. Modern insan, sessizlikten ve durağanlıktan korkar hale gelmiştir çünkü durgunlukta bastırılan yorgunluklar ve yüzleşmekten kaçınılan duygular yüzeye çıkmaktadır. Oysa sadece oturup nefes almak, bir pencereden dışarıyı izlemek ya da zihni düşüncelerin akışına bırakmak varoluşun en temel gıdasıdır.

Hiçbir şey üretmediğimiz, hiçbir bilgi tüketmediğimiz, kimseye bir şey kanıtlamadığımız ve verimsiz olarak nitelendirilen anlar, aslında benliğimizin onarıldığı yegâne zaman dilimleridir. Kendi kendimizle, sadece biz olduğumuz için vakit geçirebilmek; dış dünyanın bizden beklediği tüm rollerden sıyrılıp sadece var olmanın yeterli olduğunu kabul etmek, bu çağda yapılabilecek en cesur ve iyileştirici eylemlerden biridir.

Kendiyle baş başa kalabilme ve hiçbir şey yapmadan durabilme becerisi, sadece bireysel bir rahatlama değil aynı zamanda sosyal ilişkilerin niteliğini dönüştüren sessiz bir süreç gibidir. Kendi içsel boşluğunu performansla doldurmaya çalışmayan insan, başkalarıyla kurduğu bağlarda da onaylanma veya beğenilme kaygısından sıyrılır.

Kendi sınırlarını tanıyan ve kendiyle kalmaktan beslenen birey, çevresine karşı daha toleranslı ve anlayışlı hale gelir; artık başkalarını birer rekabet unsuru ya da zamanını çalan birer engel olarak değil, ortak bir varoluşu paylaştığı yol arkadaşları olarak görür. Neticede, durup nefes almayı başardığımızda sadece kendimize değil temas ettiğimiz her hayata daha derin, daha samimi ve daha sahici bir pencereden bakma şansı yakalamak mümkün olabilmektedir.

Hayatta insanları sürekli olarak daha iyi, daha başarılı ve daha yeterli olmaya iten kuvvetin ne olduğu epey tartışılan bir konudur. Psikanalizin üç büyük kurucusundan biri olan Alfred Adler’e göre, insan davranışının ardındaki temel itici güç, her insanın içinde taşıdığı evrensel bir duygu olan aşağılık duygusudur.

Adler, ortaya attığı bireysel psikoloji kuramı ile Freud’un biyolojik dürtülere odaklanan görüşüne karşın, insanı bölünmez bir bütün olarak ele alır ve davranışların geçmişten çok, geleceğe dönük amaçlar tarafından yönlendirildiğini öne sürer (Aytekin ve Aytekin, 2023). Adleryen yaklaşım, insanın özgür iradesine vurgu yaparak kişiliğin gelişim potansiyelini olumlu bir perspektiften incelemektedir. Bu makalenin devamında Adler’in temel motivasyon kaynakları ve yaşamın amacını inşa etme süreçleri ile ilgili sunduğu açıklamalara değinilecektir.

Aşağılık Duygusu ve Üstünlük Çabası

Adler’e göre aşağılık duygusu ve üstünlük çabası, birbirini var eden ve insan yaşamının yönünü belirleyen bir madalyonun iki yüzü gibidir. Aşağılık duygusu insanı harekete geçiren itici bir güç, üstünlük çabası ise ulaşmak istenilen hedefi belirleyen bir çekim merkezi niteliğindedir.

Adler için aşağılık duygusu bir hastalık değil, evrensel ve sağlıklı bir histir (Selvi, 2018). Adler’e göre insanlar dünyaya, diğer canlılara kıyasla biyolojik olarak daha zayıf ve savunmasız gelir. Bu noktada aşağılık duygusu normal dışılık olmaktan çıkar ve insan olmanın göstergesi haline gelmektedir. Doğuştan gelen aşağılık hissi, insanları ilerlemeye ve gelişim için çabalamaya iten en güçlü kaynak niteliğindedir.

İnsanların bu duyguya tepki olarak geliştirdiği başarı, güç ve yeterlilik arayışı; üstünlük çabası olarak adlandırılır. Adler’e göre bu çaba, başkalarından üstün olma değil, kişinin kendi potansiyeline ulaşma, evrensel olan değersizlik ve güçsüzlük hislerine verilen yaratıcı ve telafi edici bir yanıttır (Ergüner Tekinalp, 2016). Üstünlük çabası, sağlıklı bir şekilde kullanıldığında; kişiliğin, insani gelişimin ve başarının kaynağı haline gelmektedir.

Adler’e göre bu sağlıklı dengenin bozulması beraberinde patolojik sorunlar doğurmaktadır. Aşağılık duygusunun aşırı derinleşmesi veya yeterince oluşmaması kişiyi harekete geçmekten alıkoymakla beraber aşağılık kompleksi oluşmasına neden olmaktadır. Bu durumda birey, sorunlarını çözmek yerine kaçış yolları arar ya da tamamen o sorunlara teslim olur.

Birey, kendi içindeki derin aşağılık duygusunu maskelemek için aşırı kibirli, saldırgan ve sürekli övünme ihtiyacı içinde bir tavır sergileyebilmektedir. Bu davranış ve tutumlar, gizlenmiş bir yetersizlik hissinin dışa vurumudur. Kişiler, aşırı telafi yoluyla eksik oldukları yönlerini abartılı duygu, düşünce ve davranışlarla kapatmaya çalışırlar.

Günümüzde bu durumun en somut yansımalarını sosyal medya platformlarında gözlemlemek mümkündür. Bireylerin sergilediği mükemmel hayat, kusursuz başarı, yoğun estetik benlikler veya aşırı özgüvenli dijital kimlikler; Adleryen anlamda derin bir yetersizlik hissinin aşırı telafisi olma potansiyeli taşımaktadır. Kişi, kendi içindeki boşluğu maskelemek için sürekli bir onay ve hayranlık arayışına girerek, kurgusal bir üstünlük alanı inşa eder.

Kurgusal Finalizm ve Yaşam Stili

Adler’e göre bireyin tüm davranışları üstünlük amacıyla yönlendirilir ve bu amaç, çocuklukta belirlenen öznel hedeflerle şekillenir. Kurgusal finalizm olarak adlandırılan bu amaç, bireyin kişiliğine bütünlük kazandırmakla birlikte hayatının her anını yönlendirmektedir. Örneğin, birinin nihai amacı bilinçaltında “asla başarısız olmayacağım” olabilir. Bu amaç alt hedeflerle birleşerek kişiyi yetersizlik ve aşağılık duygularından uzaklaştırarak güçlü hissetmesini sağlamaktadır.

Bu hayali hedefe ulaşmak için bireyin çocuklukta geliştirdiği kendine özgü davranış, düşünce ve duygu kalıplarının tümüne ise yaşam stili denir. Yaşam stili, bireyin hayata bakış açısını, sorun çözme yöntemlerini ve ilişki kurma biçimlerini kapsar. Kişinin tüm hareketleri yani yaşam stili bu hayali hedefe hizmet etmektedir.

Sosyal İlgi

Sosyal ilgi kavramı, bireysel psikolojinin kalbinde yer alan bir kavramdır. Sosyal ilgi, başkalarıyla özdeşleşme, onlara değer verme ve insanlığın iyiliği için çabalama yeteneğidir (Ayas ve Sümer, 2021). Sosyal ilginin varlığıyla kişi kendini diğerleriyle bağlantıda ve güvende hisseder. Birey sadece kendini geliştirmekle kalmaz aynı zamanda toplumun refahına katkıda bulunur. Adleryen kurama göre bireyin sağlıklı bir psikolojiye sahip olmasının en önemli ölçütü, üstünlük çabasını sadece kişisel kazanç için değil, toplumun ortak faydası için kullanmasıdır.

Adler, sağlıklı bir kişilik gelişimi için sosyal ilginin önemini vurgulamaktadır. Sosyal ilgi düzeyi düşük olan bireylerin; sorunlar ile başa çıkma mekanizmalarının zayıf, sorunlu davranış sergileme eğilimlerinin ise yüksek olduğu savunulmaktadır.

Günümüz dünyasının bireyselci yapısı, Adler’in vurguladığı sosyal ilgi potansiyelini gölgeleyerek kişiyi yalnızlığa ve kaygıya sürüklemektedir. Oysa bireyin psikolojik sağlığı, sadece kendi sınırlarını geliştirmesiyle değil, bu gelişimi toplumun ortak faydasına ne ölçüde uyumladığıyla ölçülür. Sosyal ilginin gelişmesi, bireyin dünyayı güvenli bir yer olarak algılamasını sağlayarak sorunlarla başa çıkma cesaretini arttırmaktadır.

Eksiklikten Anlama Giden Cesaret Yolu

Bireysel Psikoloji perspektifinden bakıldığında, insan pasif bir varlık değil, kendi yaşamının anlamını inşa eden aktif bir yaratıcı güç konumundadır. Yaşam yolculuğunda Adler’in yaklaşımı şunu hatırlatır: Eksiklik hissetmek bir kusur değil, gelişimin başladığı asıl noktadır. Bireyi asıl tanımlayan unsur ise içindeki bu derin boşluğu doldurma çabasını kime veya neye adadığıdır. Eğer bu çaba, kişisel hırslardan ayrılıp toplumsal bir faydaya ve sosyal ilgi kavramına dönüşürse; yaşanan eksiklikler bireyi zayıflatmak yerine, onu daha anlamlı ve bütün bir yaşama taşıyan köprüler haline gelir. Nihayetinde, bu yolun sonu sadece bireysel bir başarıya değil, insanlığın ortak iyiliğine hizmet eden bir cesaret inşasına çıkar.

Kaynaklar

Ayas, S., & Sümer, Z. H. (2021). Bireysel Psikoloji (Adler Yaklaşımı) Temelli Bağımlılık Önleme Çalışmaları: Okullarda Sosyal İlgi Uygulamalarının Önemi. Okul Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 4(2), 1-22.

Aytekin, T., & Aytekin, H. (2023). Alfred Adler ‘in Bireysel Psikoloji Kurmanı ve Temel İlkeleri. Elektronik Cumhuriyet İletişim Dergisi, 5(1), 40-47.

Ergüner-Tekinalp, B. (2016). Adleryan kuramın pozitif psikoloji bağlamında değerlendirilmesi. The Journal of Happiness & Well-Being, 4(1), 34-49.

Selvi, K. (2018). Narsisistik kişilik bozukluğunun Adler’in aşağılık ve üstünlük kompleksleri açısından analizi: Bir olgu çalışması. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 5(1), 1-20.

Doğuştan Mı Çevresel Mi?

Psikoloji literatüründe saldırganlığın doğuştan mı geldiği yoksa çevreden mi öğrenildiği epey tartışılmıştır. Bu tartışmalar arasında saldırganlığın içgüdüsel olduğunu savunan başlıca kişi psikanalizin kurucusu olan Freud olmuştur. Freud’un içgüdü kuramına göre doğuştan gelen ölüm ve yok etme içgüdüsü olan “Thanatos” insanların doğasında olan öldürme ve zarar verme isteğini temsil etmektedir (Merkit, 2016). Freud bu içgüdünün sağlıklı bir şekilde dışa vurulamaması durumunda saldırganlığın ortaya çıkacağını ifade etmektedir. Bu nedenle, saldırganlığın sağlıklı bir şekilde dışa vurulabilmesi için yaşama içgüdüsünün baskın olması gerektiğini savunur. Yaşama içgüdüsünü “Eros” olarak nitelendiren Freud, bu içgüdü sayesinde potansiyel enerjinin üretkenliğe, sanatsal ve yaratıcı eylemlere yönlendirilmesi gerektiğini destekler. Bu sayede ölüm ve yaşam içgüdüsü arasında denge sağlanır ve saldırganlık kontrol altına alınmış olur.

Diğer davranışlar gibi saldırganlığın da çevresel koşullar yoluyla sonradan öğrenildiğini savunan kuramlar mevcuttur. Saldırganca davranışların sonradan öğrenildiğini savunan başlıca kuram Albert Bandura’nın sosyal öğrenme kuramıdır. Sosyal öğrenme kuramı, başkalarını gözleyerek davranışların taklit yoluyla kazanıldığını savunmaktadır (Bahar, 2019). Bandura, davranışların taklit yoluyla edinildiğini test etmek için gerçekleştirdiği Bobo Doll adlı deneyinde 3-6 yaş aralığında çocuklarla çalışmıştır. Deneydeki katılımcıları 2 gruba ayıran Bandura; birinci gruptaki çocuklara bir yetişkinin Bobo Doll adlı oyuncağa şiddet uyguladığını gösteren bir video izlettirmiştir. İkinci gruptaki çocuklara ise oyuncağa saldırganca davranmayan bir yetişkin izlettirilmiştir. Çocuklara videolar izlettikten sonra oyuncakla oynamalarına izin veren Bandura, saldırgan yetişkini izleyen çocukların benzer saldırgan davranışları taklit ettiğini gözlemlemiştir. Saldırgan olmayan yetişkini izleyen çocuklar ise daha pasif davranışlarda bulunarak oyuncakla vakit geçirmiştir (Tatlıoğlu, 2021).

Engellenme Saldırganlık Kuramı

Saldırganlığın ortaya çıkmasında engellenmeyi büyük bir neden olarak ele alan kuram engellenme saldırganlık kuramı olmuştur. Kurama göre kişiler, belirli bir amaca yönelik çıktıkları yolda istediğini elde etmek konusunda başka durumlar veya kişiler tarafından engellendiklerinde saldırganlaşırlar. Bu noktada kuram, saldırganlık dürtüsünün başka dürtülerin giderilememesi sonucu ortaya çıktığını ifade etmektedir (Efilti, 2016). Ortaya çıkan saldırganlık davranışının şiddeti; engellenmenin derecesine, sıklığına ve süresine bağlı olarak değişeceği öne sürülmüştür.

Evrimsel Yaklaşım ve Saldırganlık

Hayatta kalmak ve rekabetin devamı için saldırganlığın bir araç olduğunu savunan evrimsel kuram aynı zamanda türün devam ettirilebilmesi için saldırganlığın işlevselliğine dikkat çekmektedir. Evrimsel bakış açısına göre tarih öncesinde erkekler, soyunu devam ettirmek için başka erkeklerle girdikleri rekabetleri kazandıklarında eş bulma olasılıklarının arttığını savunmaktadır. Bu nedenle fiziksel saldırganlığın kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze kadar devam ettirildiği ifade edilmektedir. Özellikle genç erkekler arasındaki güç ve statü rekabetinin bu denli fazla olmasının nedeninin atalardan genetik miras yoluyla aktarıldığını desteklemektedir (Demirtaş Madran, 2016).

Kuramlardan Çıkan Genel Değerlendirme

Saldırganlık üzerine geliştirilen farklı kuramlar, bu olgunun tek bir nedenle açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapıda olduğunu göstermektedir. Saldırganlık, bireysel ve toplumsal düzeyde dikkate alınması gereken ve önleyici çözümler geliştirilmesi açısından önemli bir konudur. Bu noktada saldırganlık davranışının nasıl ortaya çıktığını anlamak ve nedenlerini öğrenmek için teorik bilgileri ve kuramları bilmek yetersiz olacaktır. Psikolojik bir bakış açısıyla bireyleri saldırganca davranmaya iten duygu, düşünce, öfke ve deneyimleri de dikkate almak son derece faydalı olacaktır. Saldırganlığın önlenebilmesi ve kontrol altında tutulabilmesi için psikolojik destek kaynaklarının güçlendirilmesi, bireysel ve toplumsal farkındalık eğitimlerinin sıklaştırılması ve sağlıklı başa çıkma yöntemlerinin teşvik edilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

• Bahar, B. (2019). Sosyal öğrenme kuramı ve sosyal değişim kuramı perspektifinden etik liderlik. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, 8(16), 237-242.

• Demirtaş-Madran, H. A. (2020). Cinsiyet ve saldırganlık ilişkisi: Görgül ve kuramsal çalışmalara güncel bir bakış. Türk Psikoloji Yazıları, 23(45), 97-114.

• Efilti, E. (2016). Saldırganlıkla ilgili kuramsal yaklaşımlar. İçinde, N. Sargın, S. Avşaroğlu & A. Ünal (Ed.), Eğitim ve Psikolojiden Yansımalar (ss.17-35). Konya: Çizgi Kitabevi.

• Merkit, N. (2016). Sigmund Freud’da uygarlığın temel dinamikleri ve birey üzerindeki etkisi. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (21), 123-140.

• Tatlıoğlu, S. S. (2021). Öğrenmeye sosyal-bilişsel bir bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15-30.

Neden Davranışlara Sebep Ararız?

İnsan beyni, başkalarının davranışlarını anlamaya ve değerlendirmeye eğilimlidir. Başkaları hakkında algı oluşturmak, sosyal dünyayı ve insanları tahmin edilebilir kılmaktadır. Sosyal dünyanın tahmin edilebilir olması ve insanların ne şekilde davranacağını algılayabilmek, insanda bir tür kontrol duygusu yaratır. İnsanların kontrol duygusuna ve belirsizliği ortadan kaldıracak yargılara sahip olması kişide rahatlama ve güvende hissetme duygularını doğurur. Örtük kişilik kuramına göre insanlar, yeni bir kişi ile tanıştıklarında tek bir kişilik özelliğinden yola çıkarak tüm karakteri tahmin etme eğilimi göstermektedir.

Örneğin bir siyasetçi ile karşılaşıldığında o kişiyi idealleri olan, liyakat sahibi, hitabeti güçlü biri olarak değerlendirme olasılığımız yüksektir. Halbuki gerçekte bu siyasetçi düşünülen özelliklerin hiçbirine sahip olmayabilir. Tek bir kişilik özelliğinden yola çıkarak kişinin karakterine özellikler atfetmek, zihinde yer alan şemalar yoluyla gerçekleşmektedir. Şemalar, bir olay veya durum esnasında eksik bulunan bilgileri doldurmak için otomatik olarak kullanılan zihinsel bilgi yapılarıdır. İnsanların örtük kişilik şemaları kullanmasının nedeni, karşısındaki kişinin olası davranışlarını tahmin edilebilir kılmaktır.

İnsanların davranışlarının nedenlerini anlamaya çalışırken kullanılan bir diğer yöntem ise içsel ve dışsal atıflardır. Temel atıf (yükleme) teorisine göre insanların davranışlarına neden aramak ve bu yönde hareket etmek kişinin hayatta kalma şansını artırmaktadır. Teoriye göre herhangi bir işte başarısız olan bir insanın başarısızlığını karakterine atfetme (içsel atıf) eğilimindeyizdir. Başarısızlığın nedenini kişiliğe yüklemek, karşıdaki kişinin başka davranışlarını tahmin edilebilir kılmaktadır. Tam tersi bir durumda insanlar, kendi başarısızlıklarını dışsal nedenlere (dışsal atıf) bağlama eğilimindedir. Kişinin başarısızlığını dışsal nedenlere atfetmesi, daha az zihinsel efor gerektirdiğinden ve rahatlama hissi sağladığından kişi hem içsel çatışmadan kaçınmış olur hem de kendini sosyal açıdan daha olumlu algılar.

Bu durumda insanlar, başarılarını kişisel özelliklerine, başkalarının başarılarını ise şansa ya da dışsal nedenlere bağlama eğilimindedir. Aynı şekilde başarısızlıklarını dışsal, başkalarının başarısızlıklarını ise içsel nedenlerle açıklarlar. Temel atıf hatası olarak nitelendirilen bu durumun ortaya çıkmasının sebebi, zihinsel olarak daha az enerji harcamak, bilgi eksikliklerini gidererek bilişsel tutarlılık ve zihinsel rahatlama sağlamaktır.

Adil Dünya İnancı Nedir ve Neden Tehlikelidir?

Lerner tarafından ortaya atılan adil dünya inancı kuramına göre insanlar, iyilerin ödüllendirildiği, kötülerin ise cezalandırıldığı bir dünyanın varlığına inanma ihtiyacı duymaktadır. Lerner bu inancın bir yanılsamadan ibaret olduğunu ancak kişinin sosyal dünyayı adil, tahmin edilebilir ve kontrol edilebilir görmesi açısından önemli olduğunu savunmaktadır (Akgün, 2019). Böylece insanlar kendilerini güvende hissederler ve gelecek yaşantıları için daha az endişe duyarlar.

Adil dünya inancı her ne kadar bilişsel tutarlılık sağlasa da, kurbanı suçlama, empati kaybına ve olumsuz toplumsal yargılara zemin hazırlamaktadır. Örneğin, kadınlara yönelik toplumsal cinsiyete dayalı saldırı ve istismar durumlarında sıklıkla duyulan “Gece o saatte dışarıda ne işi vardı?” ya da “O kıyafetle sokağa çıkarsa olacağı bu” gibi ifadeler, aslında bireylerin adil dünya inancını koruma çabasının birer yansımasıdır. Bu gibi ifadeler ile direkt olarak mağdurun davranışları sorgulanır çünkü mağdurun başına gelen olay rastlantısal veya failin suçuysa bu olay herkesin başına gelebilir demektir.

İnsanlar, güvende hissetmek ve böyle bir olayın kendi başlarına gelmeyeceğine inanmak için mağduru suçlayarak adil dünya inancını sürdürmeye çalışırlar. Böylece sosyal adaletsizlik ve şiddet karşısında gerçeklik göz ardı edilir ve mağdur durumda olan kişi tekrar mağdur edilir. Adil dünya inancı, toplumsal yargılar açısından zararlara yol açtığı gibi mağdurların değersizleştirilmesine, hor görülmesine ve damgalanmasına neden olmaktadır. Mağdurlar, yaşadıkları olayın yarattığı acıların ötesinde; suçlanma ve sosyal damgalanma nedeniyle ikincil psikolojik travmalarla karşı karşıya kalırlar. Böylelikle adaletsizlik ve toplumsal duyarsızlaşma katlanarak artar.

Gerçek Mi Yorum Mu?

Toplumsal olaylar karşısında ortaya çıkan tepkiler, çoğunlukla olayın gerçekliğinden çok bireylerin zihinsel ve bilişsel yorumlarından doğar. İnsanlar; sosyal durumları anlamlandırmak için zihinsel kısa yollara, az enerji gerektiren zihinsel süreçlere başvurmaktadır. Özellikle adil dünya inancı ve temel atıf hatası gibi otomatik gerçekleşen zihinsel eğilimler, insanları bilinçsizce mağduru suçlamaya, toplumsal eşitsizlikleri meşrulaştırmaya ve adaletsizlik karşısında duyarsızlaşmaya itmektedir. Bunlara benzer zihinsel eğilimleri fark etmek ve bilinçli düşünceleri güçlendirmek bireysel farkındalığı artıracaktır.

Bireysel farkındalığın artması, aynı zamanda toplumsal düzeyde empatiyi, eleştirel düşünmeyi ve adalet duygusunu güçlendirme potansiyeli taşımaktadır. Gerçekliği zihinsel yorumlardan ayırmak ve bilinçli farkındalıkla hareket etmek, toplumsal olaylara bütüncül bakabilmeyi ve zihinsel körlüklerin önüne geçilmesini sağlayacaktır. Bu tür psikolojik kuramlar, toplumsal algının nasıl şekillendiğini ve bu süreçte bireylerin ne tür bilişsel hatalara düştüğünü açıklamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynaklar

Akgün, S. (2019). Adil dünya inancı ve toplumsal sonuçları. OPUS International Journal of Society Researches, 14(20), 2227-2247. https://doi.org/10.26466/opus.610173
Göktaş, B. (2018). Sosyal biliş teorisi ve pazarlama disiplininde kullanımına dair örnekler. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 359-381.