Yaşlılarda Psikolojik Sağlık ve Bilişsel İlişki

Yaşlılar arasında en yaygın psikolojik sorunlar anksiyete ve depresyondur (Wang vd., 2022; Li vd., 2021). Yaşlılardaki fiziksel sorunlar; onların depresyon, anksiyete, uyku bozuklukları, travma sonrası stres bozukluğu gibi psikolojik sağlığını tehdit etmektedir (Ehring ve Watkins, 2008). Ve buna bağlı olarak depresyon ve anksiyete gibi psikolojik sorunların yaşlılarda bilişsel gerilemeyi arttırdığı bulunmuştur (Boyle vd., 2010; Gulpers vd., 2022).

Wuhan Çalışması ve Bilişsel Değerlendirme Sonuçları

Çin’de 60 yaş üzerinde olan, 6 aydan fazla Wuhan kentinde yaşayan, normal iletişim kurabilen ve anketi tamamlayabilen katılımcılar üzerinde bir çalışma yapılmıştır (Niansi vd., 2025). Araştırmayı titizlikle yürütebilmek için kalp rahatsızlığı, kötü huylu tümörleri, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı olan katılımcılar çalışmaya dahil edilmemiştir. Katılımcılardan Israrcı Düşünme Anketi (PTQ) ‘ni, Mini Mental Durum Testini ve Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA) testini doldurmaları istenmiştir. Montreal Bilişsel Değerlendirme testi; oryantasyon, hafıza, dikkat, dil, görsel-uzamsal, yürütücü işlevler gibi bilişsel alanları ölçmek için tercih edilmiştir. Kişinin uzun süreli olarak olumsuz düşünme ve bunu alışkanlık haline getirme durumunda beynin dikkat, yürütücü işlev ve bilişte bozulmalara neden olabileceği sonucuna varılmıştır.

Eğitim Düzeyinin Bilişsel Performans Üzerindeki Rolü

80-90 yaş arasındaki ilkokul ve altı eğitime sahip yaşlı yetişkinlerin bilişsel performans testlerinden aldıkları puanlarda anlamlı bir fark bulunamamıştır. Bunun nedeninin, düşük eğitim düzeyine sahip bireylerin algılama ve ifade etme becerilerinin sınırlı olmasından kaynaklı olduğu belirtilmiştir. Başka bir çalışmada eğitim düzeyinin düşük olduğu yaşlı yetişkinlerde sınırlı beslenme ve sınırlı eğitim kaynaklarına sahip olmalarına bağlı olarak bilişsel işlevleri olumsuz olarak etkileyebileceği bulunmuştur (Aihemaitijiang vd., 2022). Tüm bu bilgiler ışığında, eğitim düzeyinin ve tekrarlayıcı olumsuz düşüncelerin yaşlandıkça bilişsel bozulmalara neden olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Kaynakça

1. Canadian Task Force on Preventive Health Care, Pottie K, Rahal R, Jaramillo A, Birtwhistle R, Thombs BD, vd. Recommendations on screening for cognitive impairment in older adults. CMAJ. 2016;188(1):37–46.

2. GBD 2019 Dementia Forecasting Collaborators. Estimation of the global prevalence of dementia in 2019 and forecasted prevalence in 2050: an analysis for the global burden of disease study 2019. Lancet Public Health. 2022;7(2):e105–25.

3. Jia L, Du Y, Chu L, Zhang Z, Li F, Lyu D, vd. Prevalence, risk factors, and management of dementia and mild cognitive impairment in adults aged 60 years or older in China: a cross-sectional study. Lancet Public Health. 2020;5(12):e661–71.

4. Ye N., Peng L., Deng B., Hu H., Wang Y., Zheng T., Ai T., Liu X., Zhou S., vd. (2025). Repetitive negative thinking is associated with cognitive function decline in older adults: a cross-sectional study. BMC psychiatry, 25(1), 562.

5. Hou P, Xue H, Zhang Y, Ping Y, Zheng Y, Wang Y, et al. Mediating effect of loneliness in the relationship between depressive symptoms and cognitive frailty in community-dwelling older adults. Brain Sci. 2022;12(10):1341.

6. Li CWY, Yao YT, Hu YD. Mental health status of the elderly in China and intervention suggestions. China Med Herald. 2021;18(15):192–6.

7. Ehring T, Watkins ER. Repetitive negative thinking as a transdiagnostic process. Int J Cogn Therapy. 2008.

8. Boyle LL, Porsteinsson AP, Cui X, King DA, Lyness JM. Depression predicts cognitive disorders in older primary care patients. J Clin Psychiatry. 2010;71(1):74–9.

9. Gulpers BJA, Verhey FRJ, Eussen SJPM, Schram MT, de Galan BE, van Boxtel MPJ, et al. Anxiety and cognitive functioning in the Maastricht study: A cross-sectional population study. J Affect Disord. 2022;319:570–9.

10. Aihemaitijiang S, Ye C, Halimulati M, Huang X, Wang R, Zhang Z. Development and validation of nutrition literacy questionnaire for the Chinese Elderly. Nutrients. 2022;14(5):1005.

Bilişsel Düzey ve Beyin Yapısı Üzerindeki Etkiler

Albright ve arkadaşlarının (2022) yapmış oldukları araştırmaya göre 20 ila 74 yaş arasındaki evcil hayvana sahip olan 56 yetişkin ile evcil hayvana sahip olmayan 39 yetişkine Alabama Demans Riski Beyin Çalışması uygulanarak veriler toplanmıştır. Bu veriler sonucunda evcil hayvana sahip olmanın daha yüksek bilişsel düzeyler ve daha büyük beyin yapıları ile ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır. Daha yüksek bilişsel düzey ve daha büyük beyin yapılarının ise en çok köpek sahiplerinde görüldüğü ortaya çıkmıştır. Evcil hayvana sahip olmanın bilişsel etkileri şunlardır; daha iyi işlem hızı, dikkat yönelimi, epizodik bellek ve dorsal mod ağlarındaki artış, tümevarımsal akıl yürütme. Yaşlı yetişkinlerde birden fazla evcil hayvana sahip olmanın beyin sağlığı açısından daha faydalı olduğu araştırmanın bir diğer bulgusudur.

Sosyal Etkileşim ve Hayvan Türlerinin Rolü

Wells (2004)’in yapmış olduğu başka bir araştırmada ise 1800 katılımcının 6 farklı ortamda bir kadın deneyciye farklı davranışlar sergiledikleri ortaya çıkmıştır. Labrador Retriever yavrusu, yetişkin Labrador, yetişkin Rottweiler, oyuncak ayı, bitki ve yalnız başına oldukları bir ortam hazırlandı. Yalnız başına oldukları ortamda kadın deneyci, oyuncak ayı veya bitkiyle olunan ortamdan daha az ilgi gördü. Yetişkin Rottweiler’in olduğu ortamda yavru veya yetişkin Labrador’un olduğu ortama kıyasla kadın deneyci daha az ilgi gördü. Yavru veya yetişkin Labrador en çok sözel etkileşimi ve gülümsemenin ortaya çıktığı ortamlar oldu.

Psikolojik Sağlık ve Fizyolojik Değişimler

Souter ve Miller’in (2007) yaptığı bir çalışmada hayvan destekli müdahalelerin depresif semptomlarını önemli ölçüde azalttığı sonucuna varılmıştır. Uzun süreli bakımevlerinde yapılan bir çalışmada hayvan ziyaretlerinin yalnızlığı azalttığı bulunmuştur (Banks vd., 2005). 30 dakika boyunca yabancı bir köpekle yürüyen yaşlı yetişkinlerin, köpekle yürümeyen yaşlı yetişkinlerin kalp atış hızlarına göre daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır (Mootoka vd., 2006).

Tüm bu bulgular ışığında evcil hayvan sahibi olmanın, özellikle köpek sahiplenmenin, yetişkin yaşamından bilişsel gerilemeye karşı bir kalkan olduğu ve hatta bilişsel performansı arttırmada yardımcı olduğu, sosyal etkileşimi arttırdığı, depresyon semptomlarını azalttığı rahatlıkla söylenebilir.

Kaynakça

Albright, A. E., Cui, R., and Allen, R. S. (2022). Pet ownership and mental and physical healht in older White and black males and females. Int. J. Environ. Res. Public Health 19:5655. Doi: 10.3390/19095655

Banks, M. R., and Banks, W. A. (2005). The effects of group and individual animal-assisted therapy on loneliness in residents of long-term care facilities. Anthrozoos 18, 396–408.

Beetz, A., Uvnäs-Moberg, K., Julius, H., and Kotrschal, K. (2012). Psychosocial and psychophysiological effects role of human-animal interactions the possible role of oxytocin. Front. Psychol. 3:234. Doi: 10.3389/fpsyg.2012.00234

Beck, A. M. (2014). The biology of the human-animal bond. Anim. Front. 4, 32-36. Doi:10.2527/af.2014-0019

Hart, L. A. (1995). “The role of pets in enhancing human well-being: effects for older people.” in The Waltham Book of Human – Animal Interaction. Ed I. Robinson (Exeter: Pergamon), 19-31. doi: 10.1016/B978-0-08-042284-8.50009-8

Headey, B., and Grabka, M. M. (2006). Pets and human health in Germany and Australia: national longitudinal results. Soc. Indic. Res. 80, 297-311. Doi: 10.1007/s11205-005-5072-z

Khan, M., Farrag, N. (2000). Animal-assisted activity and infection control implications in a healthcare setting. J. Hosp. Infect. 46, 4-11. Doi: 10.1053/jhin.2000.0785

Motooka, M., Koike, H., Yokoyama, T. Ve Kennedy, NL (2006). Köpek gezdirmenin yaşlılarda otonom sinir aktivitesi üzerindeki etkisi. Med. J. Aust. 184, 60–63.

Souter, M. A., and Miller, M. D. (2007). Do animal-assisted activities effectively treat depression? A meta-analysis. Anthrozoos 20, 167–180.

Wella, D. L. (2007). Domestic dogs and human health: an overview. Brit. J. Health Psychol. 12,145-156. doi: 10.1348/135910706X103284

Wells, D. L. (2004). The facilitation of social interactions by domestic dogs. Anthrozoos 17, 340–352.

Yapılan bir araştırmada, yaratıcılığı somut olarak saptayabilmek için Guilford’un Alternatif Kullanımlar Testi’nden (GAU) yararlanılmıştır (Oppezzo, Schwartz, 2014). Öncelikle Guilford’un kuramındaki “yakınsak” ve “ıraksak” terimlerini açıklayacak olursak: Yakınsak düşünce, herkes tarafından akla ilk gelen düşünce biçimidir.

Örneğin kalem deyince herkesin aklına yazı yazmakla ilgili şeyler gelir. Ancak ıraksak düşünce biçimi, insanların aklına nadir gelen cevaplardır. Yine kalemden yola çıkacak olursak, kalemi bir toka olarak kullanmak gibi yaratıcı fikirler ortaya atılabilir (Guilford, 1967).

Katılımcılardan yürüyerek ve oturarak testi tamamlamaları istenmiş, kendilerine dörder dakikalık bir süre verilmiştir. Devlet ve özel üniversitelerde okuyan 48 lisans psikoloji öğrencisinin katılımıyla gerçekleştirilen çalışmada, katılımcılar boş bir duvara bakan bir sandalye ile boş bir duvara bakan koşu bandının olduğu küçük bir odaya alınmışlardır.

Katılımcılara ilk olarak sandalyeye oturtulmuş ve kendilerine üç kelime söylenmiştir. Alternatif fikirler üretmeleri için öğrencilere dört dakikalık bir süre verilmiştir. Dört dakikalık süre içerisinde yanıtlarını sesli bir biçimde söylemişlerdir.

“Düğme” kelimesi için katılımcılar; oyuncak bebeğin gözü, oyuncak evin kapısının kolu, küçük süzgeç gibi alternatif fikirler ortaya atmışlardır. Ardından katılımcıların kendilerine rahat bir yürüyüş hızı seçmeleri istenmiştir.

Yeni üç farklı kelime söylenen katılımcılar, birbirinden farklı alternatif fikirlerini sesli bir biçimde dile getirmişlerdir. 48 katılımcıdan %81’inin yürürken daha yaratıcı sonuçlar verdiği gözlemlenirken, yürüyüşün insanları daha konuşkan hale getirdiği sonucuna varılmıştır. Dolayısıyla insanlar yürürken daha konuşkan ve daha yaratıcı bulunmuştur.

Aynı çalışmada açık havada yürüyüş yapmanın koşu bandında yürümeye göre daha etkili olduğu ortaya çıkmıştır.

Doğada Yürüyüş ve Dikkat Kapasitesi

Berman, Jonides ve Kaplan (2008)’ın yapmış olduğu araştırmaya göre doğada yürüyüş yapmanın dikkat kapasitesinde artış yaşandığını, yürüyüş bittikten sonra ise zor görevlerde performanslarının arttığı bulgusunu elde etmişlerdir.

Gow ve ark. (2012), boş zaman etkinlikleri yerine fiziksel egzersizin yaşa bağlı olarak beyin fonksiyonlarındaki düşüşü önlemenin en iyi yolu olabileceği tezini ortaya atmışlardır.

Tüm bu sonuçlara dayanarak, yürüyüşün yaratıcılığa ve dikkat kapasitesinde artışa neden olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Kaynakça

Berman, M. G., Jonides, J., & Kaplan, S. (2008). The cognitive benefits of interacting with nature. Psychological Science, 19, 1207–1212. doi:10.1111/j.1467-9280.2008.02225.x

Davis, C. B. (1989). The use of art therapy and group process with grieving children. Issues in Comprehensive Pediatric Nursing, 12, 269–280. doi:10.3109/01460868909026834

Gow, A. J., Bastin, M. E., Maniega, S. M., Hernandez, M. C. V., Morris, Z., Murray, C., Wardlaw, J. M. (2012). Neuroprotective lifestyles and the aging brain: Activity, atrophy, and the white matter integrity. Neurology, 79, 1802–1808. doi:10.1212/WNL.0b013e3182703fd2

Guilford, J. P. (1967). Creativity: Yesterday, today and tomorrow. The Journal of Creative Behavior, 1(1), 3–14.

Livingston, J. A. (1999). Something old and something new: Love, creativity, and the enduring relationship. Bulletin of the Menninger Clinic, 63, 40–52.

Oppezzo, M., & Schwartz, D. L. (2014). Give your ideas some legs: The positive effect of walking on creative thinking. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 40(4), 1142.

Scott, G., Leritz, L. E., & Mumford, M. D. (2004). The effectiveness of creativity training: A quantitative review. Creativity Research Journal, 16, 361–388. doi:10.1080/10400410409534549

Torrance, E. P. (1981). Predicting the creativity of elementary school children (1958–1980) — and the teacher who “made a difference.” Gifted Child Quarterly, 25, 55–62. doi:10.1177/001698628102500203