Davranışçı yaklaşım, insan davranışlarının büyük ölçüde çevreyle kurdukları ilişkiler sonucunda öğrenildiğini söyler. Korku da aynı şekilde bu öğrenilmiş tepkilerden bir tanesidir. Yani fobiler doğuştan gelen rastgele korkular değildir, aksine belirli deneyimlerle beraber şekillenip ve zamanla pekişen öğrenilmiş tepkilerdir. Bu bakış açısı aslında korkunun anlaşılabilir ve değiştirilebilir bir süreç olduğunu anlamamız açısından oldukça önemlidir.

Fobilerin Öğrenilmesi ve Sürdürülmesi

Mowrer’ın İki Faktörlü Koşullanma Modeli Özgül Fobilerin nasıl edinildiğine ve nasıl devamlılığını sağladığına dair bize bilgi vermektedir.

İlk aşama “Klasik koşullanma” aşamasıdır. Özgül Fobinin nasıl edinildiğine odaklanılır. Klasik koşullanma kavramı da ilk olarak Pavlov’un deneyleri ile açıklanmıştır. Nötr bir uyaran, güçlü bir duygusal tepkiyle (örneğin korku) eşleştiğinde zamanla tek başına da aynı tepkiyi üretmeye başlar. Tam olarak fobilerin de temelinde bu eşleşme mekanizması yer alır.

Örneğin, köpek fobisi üzerinden gidelim. En başta köpek sizin için nötr bir uyaran iken yaşadığınız bir travmatik deneyim sonucu ister istemez köpeği tehlikeyle ilişkilendirmeye başlarsınız, yani koşullanma oluşur. Artık bu deneyimde hissedilen korku, köpeğin kendisine hissedilmeye başlanılır. Buna klasik koşullanma denir. Klasik koşullanma normalde zamanla uyarana maruz kaldıkça etkisini kaybedip söner. Normalde bu durumda köpeğe karşı hissedilen korkunun maruz kalındıkça zamanla sönmesi gerekirdi. Sizce neden hâlâ korkmaya devam ediyoruz?

Aslında burada kritik nokta şudur: kişi köpekle tekrar karşılaştı mı yoksa karşılaşmadı mı? Eğer kişi bu travmatik deneyim sonrası köpeklerden hep uzak durursa, korkunun aslında bir “yanlış alarm” olduğunu test etme imkanı bulamaz ve bu yüzden de zihin hep köpeği tehlikeli olarak kodlar.

İşte tam da burada Mowrer’ın İki Faktörlü Koşullanma Modeli’nin ikinci aşaması gerçekleşmektedir. İkinci aşama “Edimsel Koşullanma” aşamasıdır. Özgül fobinin devamlılığını açıklar. Fobilerin asıl gücü korkuyu başlatan olaylardan ziyade, kaçınma davranışından gelir.

Edimsel koşullanma da davranışın sonuçlara göre şekillenmesini ifade eder. Eğer ki bir davranış bizi rahatlatıyorsa, o zaman bu davranışı tekrar etme ihtimalimiz de artar. Fobilerde de “kaçınma” davranışı tam olarak böyle çalışır.

Edindiğimiz köpeğe karşı olan korkudan dolayı da “kaçınma” eyleminde bulunuruz. Kaçmak bizi kısa süreliğine rahatlatır ve beynimize “kaçmak iyi” mesajı gönderilir. Ama bu kaçma hissinin verdiği kısa süreli rahatlık aslında bir negatif pekiştirmedir. Yani bu korkuya maruz kalmamak için kaçtığımızda, maruz kalmadığımız için korku asla sönmez, aksine hep pekiştirilip zamanla daha da büyür.

Ayrıca kaçınma davranışı da yalnızca fiziksel olarak uzaklaşma şeklinde olmayabilir. Örneğin bazen kişi yanında bir güven objesi de taşıyabilir, yanında biri olmadan o korktuğu ortama girmeyebilir ya da zihinsel olarak “ya bir şey olursa” gibi kaygı düşünceleriyle kendini sürekli tetikte tutabilir. Tüm bu davranışlar kısa vadede kaygıyı azaltırken bir yandan da uzun vadede korkunun sürmesini sağlar. Bu yüzden de terapilerde de (Özellikle Sistematik duyarsızlaştırma gibi ekollerde) kişi kademeli olarak uyarana maruz bırakılarak korkuyu yenmesi hedeflenir. Bu terapötik müdahalelerde amaç, kontrollü ve güvenli bir ortamda bu kaçınma döngüsünü kırmak.

Sonuç

Kısaca Mowrer’ın bu modeli fobi döngüsünü 2 aşamada açıklar. Korkunun oluşumunda bir olay korkuyu başlatır, ardından kaçınma davranışı da korkuyu besleyip döngüyü tamamlar. Bu mekanizma fobilerin nasıl oluşup yıllar boyunca devam ettiğini anlamamızı sağlar. Aynı zamanda fobilerin neden bir yandan saçma görünse de, kişi için çok gerçekçi ve güçlü olduğunu da açıklar. Çünkü unutmayın ki kaçtıkça korkumuzu yeniden öğreniriz ve pekiştiririz. Bu yüzden de fobiler, insanların günlük yaşamlarını sınırlayabilecek kadar güçlü bir hale gelebilir.

Ancak unutmayın ki öğrenilen korku aynı zamanda söndürülebilirdir. Önemli olan korkunun varlığından ziyade onunla nasıl başa çıktığımızdır. Kaçmak yerine kontrollüce yüzleşildiğinde, bu öğrenilmiş korku zamanla gücünü kaybedebilir.

Psikoloji kelimesi aslında köken olarak “Psykhe” ve “logos” sözcüklerinden türemiştir. Bu yüzden uzunca bir süre “Ruh bilimi” olarak tanımlanmıştır ama Psikoloji bilimi fal gibi mistik şeylerle hiçbir bağlantısı olmayan, aksine bilimsel yöntemlerle davranış ve zihinsel süreçleri inceleyen bir bilim dalıdır. Günümüzde psikoloji bilimi duygu, düşünme, bellek, mottivasyon, davranış, algı gibi birçok alana yoğunlaşan geniş bir bilim alanıdır. Gözlem, deney, ölçüm ve istatistiksel analizler gibi birçok bilimsel yöntemlerle beraber ilerler. Böylece psikoloji bilimi hem bireylerin iç dünyasını anlamayı hedefler, hem de insan davranışlarını bilimsel ve nesnel veriler ile beraber açıklamayı amaçlar.

Popüler Psikoloji’de Kavramların Yanlış Kullanılması

Psikoloji, sosyal medyanın aksine son günlerde ağıza sakız gibi yapışan “travma” sözcüğünden ibaret değildir. Popüler psikolojinin bu kadar yaygınlaşmasının en temel sebeplerinden bir tanesi de artık bilgiye erişimin çok daha kolaylaşmasıdır. Sosyal medyada paylaşılan kısa ve bilimsel dayanağı olmayan sadece etkileşim odaklı içerikler sonucu psikolojik kavramlar bilimsel içeriklerden fazıyla kopmaktadır. Bu nedenle kişi hem kendisini hem de çevresindeki insanları hızlıca etkileme eğilimi gösterebilmektedir. Ancak psikoloji bilimi, insan davranışlarını tek bir nedene bağlamaktan ziyade çok daha boyutlu bakış açılarıyla ele alır. Bir davranışı ya da duyguyu anlamlandırabilmek için tek bir perspektiften tek bir kavramı kullanmak da mümkün değil. Bu yüzden popüler psikoloji söylemleri, bilimsel psikolojiye kıyasla çok daha farklı ve gerçekten uzaktır.

Psikolojinin Kısa Tarihi

Kısaca tarihçesinden bahsetmek gerekirse, Psikoloji köken olarak Felsefe ile iç içe gelişmiştir. Antik çağdan bu yana filozoflar insan zihni ile davranışlarını temel ilgi odağı yapmışlardır. Ancak Psikoloji biliminin direkt ayrı bir bilim dalı olarak ortaya çıkması 19. yüzyılı bulmuştur. Bu süreçte de Wilhelm Wundt büyük bir rol oynamıştır. Wundt 1879 yılında ilk defa deneysel psikoloji laboratuvarını kurup, psikolojinin bilimsel bir disiplin olarak kabul edilmesinde büyük rol oynamıştır. Bu sayede de Wundt’un çalışmaları ile beraber psikoloji ilk defa bir sistematik gözlem ve deneye dayalı bir yapıya kavuşmuştur.

Psikolojinin Alt Dalları

Psikoloji oldukça geniş yelpazeli bir alandır. Farklı ilgi alanlarına göre de bir çok alt dala ayrılır. Bu dallar insan davranışlarını birçok farklı perspektifle inceler.

• Klinik Psikoloji: Klinik Psikoloji aslında psikolojinin en bilinen ve en yaygın alt dallarından biridir. Klinik psikologlar bireylerin ruh sağlığını değerlendirerek bilimsel temelli terapi ekolleriyle çalışırlar.

• Bilişsel Psikoloji: Bilişsel psikoloji daha çok düşünme, algı, dikkat, bellek ve problem çözme gibi aslında daha soyut olan zihinsel süreçlerle ilgilenir. İnsan zihninin bilgiyi nasıl işlediğini anlamaya çalışırlar.

• Nöropsikoloji: Nöropsikoloji, Bilişsel Psikolojiden farklı olarak beyin ile davranış arasındaki ilişkiyi inceler. Beyinde meydana gelen hasarlar, nörolojik hastalıklar ve bilişsel işlevler arasındaki bağlantılara odaklanırlar.

• Sosyal Psikoloji: Sosyal psikoloji ise bireyin toplum içindeki davranışlarını inceler. Daha çok grup dinamikleri sosyal etkileşimler, tutumlar ve önyargılar gibi alanlar bu alanın temelidir.

• Gelişim Psikolojisi: Bireyin doğumundan yaşlılığına kadar geçirdiği fiziksel, bilişsel, ve duygusal değişimleri inceler.

• Spor Psikolojisi: Bu alan daha çok sporcuların performanslarını, motivasyonlarını ve psikolojik dayanıklılıklarını arttırmaya odaklı çalışan bir alandır.

• Adli Psikoloji: Adli psikoloji hukuk ile psikoloji arasındaki ilişkiyi ele alan bir köprüdür. Suç davranışı, tanık ifadeleri ve adli değerlendirmeler gibi süreçleri kapsar.

Psikoloji biliminde bu kadar çeşitli alt dalların olması aslında insan davranışlarının direkt olarak tek bir değişkenle de açıklanamayacağını çok net şekilde göstermektedir. Bireyin davranışları; biyolojik yapı, bilişsel süreç, sosyal çevre ve yaşam deneyimleriyle birlikte şekil alır. Bu yüzden psikolojinin alt alanları birbirinden bağımsız olmaktan ziyade birlikte çalışan ve destekleyen disiplinlerdir. Çeşitli alt dalların sunduğu farklı bakış açılarıyla insan davranışını çok daha derinlikli şekilde anlarız.

Kapanış olarak şunu söyleyebilirim ki, psikoloji biliminin gündelik hayatta daha fazla yer bulması aslında ruh sağlığı alanına dair farkındalık açısından çok önemli bir gelişmedir ancak bu ilginin de bilimsel bir temelden kopmaması ve bu bağlamda sürdürülmesi gerekmektedir. Psikoloji sadece popüler kavramlardan ibaret değildir, insan davranışını farklı yönlerde ele alan çok kapsamlı bir bilim dalıdır. Bu yüzden de psikolojiye dair bilgileri de değerlendirirken eleştirel bir bakış açısı geliştirmek kritik bir önem taşımaktadır.