Bu sorunun cevabı, insanın en temel duyularından birinde gizlidir: Dokunmak ve eyleme dökmek. Travma ve yoğun stres araştırmalarıyla tanınan Dr. Bessel van der Kolk, sarsıcı deneyimler sırasında beynin konuşma ve dil üretiminden sorumlu olan Broca alanının faaliyetini durdurduğunu, bu nedenle travmatik veya yoğun duygusal anıların sözlü olarak ifade edilmesinin biyolojik olarak zorlaştığını belirtir (van der Kolk, 2014). Zihin suskunlaştığında, bedenin ve duyuların dili devreye girer. İşte tam bu noktada, sezgisel dışavurum ve dokunsal terapötik araçlar, yetişkinlerin karanlıkta kalan duygularına fener tutar.

Toplumumuzda kil, oyun hamuru, boya gibi dokunsal materyallerle çalışmak veya “yaratıcı oyun” oynamak genellikle çocuklara atfedilen eylemlerdir. Oysa bir yetişkinin, formsuz bir kil parçasına elleriyle şekil vermesi, içsel dünyasındaki o tanımlanamayan, formsuz kaygıyı dışsallaştırmasının en güçlü yollarından biridir. Sezgisel olarak kile veya toprağa dokunmak, zihnin analitik ve eleştirel filtresini devreye sokmadan, doğrudan bilinçdışıyla temas kurmayı sağlar. Kişi, içindeki o yoğun öfkeyi, yası veya korkuyu kelimelerle anlatmak yerine; elleriyle yoğurur, ezer, yeniden şekillendirir ve en önemlisi ona dışarıdan, güvenli bir mesafeden bakma şansı yakalar. Bu dokunsal süreç, hem sinir sistemini regüle eden (düzenleyen) somatik bir rahatlama sağlar hem de kişiye “kontrolün yeniden kendi ellerinde olduğu” hissini verir.

Dışavurumun bir diğer kritik boyutu ise “onarım” metaforunda gizlidir. Krizler, kayıplar veya biten ilişkiler, insan ruhunda birer çatlak oluşturur. Modern çağın dayattığı mükemmeliyetçi algı, bu çatlakları saklamamızı, hiçbir şey olmamış gibi yola devam etmemizi veya kırılan parçaları tamamen atıp yenisini almamızı söyler. Ancak psikolojik iyileşme bir yok sayma hali değil, bir dönüşüm halidir. Japonların kırık seramikleri altın tozuyla karıştırılmış bir reçineyle yapıştırdıkları “Kintsugi” sanatı, bu ruhsal onarım sürecinin en güzel metaforudur. Kintsugi felsefesi, kırılan bir nesnenin kusurlu olmadığını, aksine o kırıkların yaşanmışlığın bir kanıtı olduğunu ve altınla onarıldığında eskisinden çok daha değerli ve dayanıklı hale geldiğini savunur (Navarro, 2018).

Terapötik süreçte de yetişkinlerin deneyimlediği şey tam olarak budur. Kelimelerin ötesine geçip duyularla çalışıldığında, kişi kendi içindeki “kırık” parçalarla temas eder. Bu parçalar reddedilmez veya bastırılmaz; aksine sezgisel bir farkındalıkla, şefkatle ve kabulle (tıpkı Kintsugi’deki altın tozu gibi) yeniden bir araya getirilir. Yetişkin birey, yaşadığı krizin onu yok etmediğini, aksine hayat deneyiminin bir parçası olarak onu daha derin, daha dayanıklı ve daha otantik bir versiyonuna dönüştürdüğünü keşfeder.

Sonuç olarak, yetişkin psikolojisinde iyileşme her zaman mantıklı cümleler ve kronolojik anlatılarla gerçekleşmez. Bazen en derin yaralar; bir çamura dokunduğunuzda, bir ritme eşlik ettiğinizde veya zihninizdeki o kırık parçayı şefkatle yeniden yerleştirdiğinizde iyileşmeye başlar. Kelimeler tükendiğinde, beden ve duyular konuşmaya hazırdır. Biz ruh sağlığı uzmanlarına ve ebeveynlerine, eşlerine veya kendilerine yardım etmek isteyen herkese düşen görev; o sessiz ama çok şey anlatan sezgisel dile alan açmak ve kırılanı saklamak yerine altınla onarmaya cesaret etmektir.

Değersizlik paradoksu, bireyin nesnel başarılarına rağmen kendisini yeterli veya değerli hissedememesi durumudur. Kişi bir hedefe ulaşır, bir başarı elde eder; ancak bu başarı kısa süreli bir tatminin ötesine geçemez. Zihinde hızla yeni bir hedef belirir ya da elde edilen başarı küçümsenir. “Aslında o kadar da zor değildi”, “Herkes yapabilirdi”, “Gerçekten iyi olsayım daha fazlasını başarırdım” gibi düşünceler, başarı deneyimini içselleştirmeyi zorlaştırır.

Klinik Açıdan Değersizlik ve Performans İlişkisi

Klinik açıdan değerlendirildiğinde bu durum çoğu zaman bireyin kendilik değerini yalnızca performans üzerinden tanımlamasıyla ilişkilidir. Özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde koşullu kabul deneyimleri yaşayan bireylerde bu durum daha sık görülebilir. Başarıyla takdir edilen, hata yaptığında ise eleştirilen bir çocuk zamanla şu inancı geliştirebilir: “Değerli olmak için sürekli başarılı olmalıyım.” Bu inanç yetişkinlikte de devam eder ve kişi kendisini sürekli kanıtlamak zorunda hisseder.

Bu psikolojik döngüde başarı bir hedef değil, geçici bir rahatlama aracına dönüşür. Birey bir hedefe ulaştığında kısa süreli bir tatmin yaşar; ancak bu duygu kalıcı olmaz. Çünkü kişinin temel inancı değişmemiştir: “Yeterince iyi değilim.” Dolayısıyla başarı, değersizlik hissini tamamen ortadan kaldırmak yerine yalnızca kısa süreli olarak bastırır.

Modern Yaşamın Rekabetçi Yapısı ve Sosyal Medya

Modern yaşamın rekabetçi yapısı da bu paradoksu güçlendirebilir. Özellikle sosyal medya ve performans odaklı iş kültürü, bireylerin kendilerini sürekli başkalarıyla karşılaştırmasına neden olur. İnsanlar başkalarının başarılarını görürken, kendi çabalarını ve elde ettiklerini değersizleştirebilir. Bu durum bireyin içsel eleştirmen yapısını daha da güçlendirir ve başarıya rağmen eksiklik hissini sürdürebilir.

Değersizlik paradoksu yalnızca duygusal bir deneyim değildir; aynı zamanda bireyin davranışlarını da etkileyebilir. Bazı kişiler sürekli daha fazla çalışarak ve daha büyük hedefler koyarak bu hissi telafi etmeye çalışır. Bu durum zamanla tükenmişlik riskini artırabilir. Diğer bazı bireyler ise “nasıl olsa yeterince iyi değilim” düşüncesiyle yeni fırsatlardan kaçınabilir. Her iki durumda da bireyin potansiyeli ile kendilik algısı arasında bir mesafe oluşur.

Psikoterapi Süreci ve öz-Şefkat Gelişimi

Klinik psikoloji açısından önemli olan nokta, değersizlik hissinin yalnızca başarıyla çözülebilecek bir sorun olmadığıdır. Bu duygu çoğu zaman bireyin kendisiyle ilgili temel inançlarıyla ilişkilidir. Psikoterapi sürecinde bireyin içsel eleştirmeniyle ilişkisini fark etmesi, başarıyı küçümseyen düşünce kalıplarını tanıması ve kendilik değerini yalnızca performansla ilişkilendirmemeyi öğrenmesi önemli bir dönüşüm sağlayabilir. Aynı zamanda öz-şefkat geliştirmek ve kişinin kendisini yalnızca sonuçlarıyla değil, deneyimleri ve insan oluşuyla da değerlendirebilmesi bu süreçte kritik bir rol oynar.

Sonuç olarak, başarı her zaman içsel değer duygusunu garanti etmez. Birçok insanın deneyimlediği değersizlik paradoksu, görünür başarı ile içsel tatmin arasındaki karmaşık ilişkiyi ortaya koyar. Gerçek psikolojik iyilik hali ise yalnızca daha fazla başarı elde etmekten değil; bireyin kendisini koşulsuz bir değer taşıyan bir varlık olarak görebilmesinden geçer. Çünkü insanın değeri, ulaştığı hedeflerden çok daha derin bir yerde, kendi varoluşunun içinde anlam bulur.

Birçok kişi ilişkilerinde “yine ben mi çok verdim?” diye düşünmüştür. Ama fazla vermek çoğu zaman bilinçli bir tercih değildir; çocukluktan gelen bir hayatta kalma biçimidir. Bazı çocuklar, sevilmek için “iyi” olmayı öğrenir. Annesi üzülmesin diye ağlamaz, babası sinirlenmesin diye sessiz kalır. Zamanla şu inancı geliştirir: “Ben ne kadar uyumlu olursam, o kadar sevilirim.” Böylece çocuk, kendi duygularını bastırarak ebeveyninin duygusal ihtiyaçlarını karşılamayı öğrenir. Büyüyüp yetişkin olduğunda da aynı rolü sürdürür — sadece bu kez karşısında ebeveyn değil, partner vardır.

İlişkilerde fazla veren kişiler genellikle “iyi niyetli” olarak bilinir. Gerçekten de öyledirler. Düşüncelidirler, empatik davranırlar, karşısındakini kırmamaya çalışırlar. Fakat çoğu zaman bu iyi niyetin içinde görünmez bir korku barınır. Eğer yeterince verirlerse, ilişkiyi kurtarabileceklerine inanırlar. Partneri uzaklaştığında daha fazla mesaj yazar, soğuk davrandığında daha çok ilgilenir, bir şey ters gittiğinde suçu önce kendinde arar. “Ben neyi yanlış yaptım?” sorusu, onların en tanıdık cümlesidir. Çünkü kaybı önlemek için hep kendilerini sorumlu hissederler. Bu davranış döngüsünü besleyen temel şey ise Kaybetme Korkusudur.

Bu insanlar aslında sevgiye değil, güvene açtır. Ama güveni hiçbir zaman tam olarak deneyimlemedikleri için, ilişkilerde huzuru “kontrol”le sağlamaya çalışırlar. Sessizleşen partnerini anlamaya, duygularını çözmeye, hatta bazen onu değiştirmeye çalışır. İçten içe, “ben yeterince çabalarsam bu ilişki düzelir” diye düşünürler. Oysa bu çaba, çoğu zaman tek taraflıdır. Çünkü karşısındaki insan, o kadar çok ilgi ve enerji içinde kendini vermek zorunda hissetmez. Böylece “veren” taraf gittikçe daha yorgun, daha kırılgan, daha görünmez hâle gelir.

Bir süre sonra içinde sessiz bir öfke birikir. Ama bu öfke bile dile getirilemez. Çünkü “ya beni yanlış anlarsa, ya beni bencil görürse” korkusu hemen devreye girer. Bu nedenle fazla veren kişi, bir yandan tükenirken bir yandan da sessiz kalır. Kendisini geri plana atmak alışkanlık hâline gelir. Ve en acısı, bir noktadan sonra gerçekten ne hissettiğini bile bilemez. “Ben ne istiyorum?” sorusu bile cevapsız kalır. Çünkü yıllardır öncelik hep başkalarına verilmiştir.

Fazla veren kişiler genellikle “ben böyleyim” der. Oysa bu, doğuştan gelen bir özellik değil, öğrenilmiş bir davranıştır. Bir zamanlar işe yarayan bir davranıştır sadece. Çocukken “iyi” olmanın sevgiyi getirdiğini zannederken; şimdi de “fazla vererek” aynı güveni arıyorlar. Ama fark edilmesi gereken şey şu: Gerçek sevgi, çaba ile değil, denge ile yaşar. Sürekli veren biriyle sürekli alan biri arasında yakınlık değil, dengesizlik vardır. Ve bu dengesizlik uzun vadede sevgiyi de tüketir.

Bu döngüyü kırmanın ilk adımı fark etmektir. Birine bir şey yaptığında, “bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa kaybetmemek için mi yapıyorum?” diye sormak gerekir. Çünkü fazla vermek çoğu zaman sevgiden değil, korkudan beslenir. Korkular fark edildiğinde, sevgi daha sade ve gerçek hâle gelir. Bu noktada kişi, “sevilmek için değil, paylaşmak için veriyorum” diyebilmeye başlar.

Sınır Koymak, çoğu fazla veren için en zor adımdır. Çünkü yıllarca sınır koymamayı “sevmek” sanmışlardır. Oysa sınır, sevgisizliğin değil, özsaygının göstergesidir. “Benim de duygularım var” demek, “seni sevmiyorum” anlamına gelmez; tam tersine, “kendimi de önemsiyorum” demektir. İlişkilerde gerçek yakınlık, iki tarafın da var olabildiği yerde olur. Biri kendini tamamen silerse, o ilişkide sadece bir kişi kalır.

Bazen en büyük sevgi, artık fazlasını vermemektir. Çünkü sürekli vermek, karşı tarafa da gelişme alanı bırakmaz. Her şeyi sen düşünür, sen toparlarsan, karşındaki insanın büyüme sorumluluğu elinden alınır. Gerçek sevgi, karşılıklı büyüme alanı tanımaktır. Ve bazen bu, geri çekilmeyi ya da sadece kendine iyi bakmayı gerektirir.

Gerçek Sevgi Dengede Büyür

Sevilmek için fazla veren biri, sonunda genellikle şu farkındalığa varır: “O kadar çok şey yaptım ama ben zaten değerliydim.” Bu fark ediş kolay olmaz, çünkü yılların inancını sarsar. Ama bir kere o iç ses duyulduğunda, ilişkilerde yeni bir denge doğar. Artık sevgi, korkuyla değil, seçimle yaşanır. Artık birini kaybetmemek için değil, gerçekten paylaşmak için sevilir.

İlişkilerde fazla vermek aslında bir çocuğun hâlâ görülme çabasıdır. Ama yetişkin olduğunda artık o çabayı sürdürmek zorunda değilsin. Sevgi, kazanılacak bir şey değil, yaşanacak bir şeydir. Ve bazen en büyük cesaret, artık fazla vermemektir. Çünkü kendini korumak, sevgisiz olmak değil; kendine de aynı sevgiyi gösterebilmektir.

Özetle tüm canlılarda gözlemlenen öfke tepkisi, daha çok kişisel bir tehdit hissetme, engellenme gibi durumlarda açığa çıkıyor diyebiliriz. Tehdit unsurunun şiddeti öfkenin şiddetini de belirliyor. Bazen kişi gerçek bir tehdit unsuru olmadığı ya da kendini koruması gereken bir durum olmadığında da öfkeli olabiliyor. Ya da duruma denk düşmeyecek ölçüde öfke tepkisi verebiliyor. Bu durum bizi öfkenin normal düzeylerinden alıp başka bir noktaya götürüyor. Bir duruma ilişkin savunma mekanizması olarak kullandığımız bir tepki hâlini alabiliyor. Acaba bu kadar öfke tepkisinin altında ne gibi deneyimler olabilir? Ruhsal acılar zamanla bizleri daha öfkeli bireyler hâline getiriyor olabilir mi?

Öfkenin Altında Ne Var?

Çin falı bakılan bir programda denk geldiğim, öfke ile ilgili söylenen bir söz çok dikkatimi çekmişti: “Öfkenin altında her zaman acı vardır.”

Verilen öfke tepkisi gerçekten geçmiş acılarla mı bağlantılı? Çaresizlik, korku, endişe, hayal kırıklığı, sevgisizlik, şefkat eksikliği, pişmanlık, suçluluk, engellenmişlik, başarısızlık, yalnızlık, umutsuzluk, değersizlik, kaygı, korku, güçsüzlük… Asıl hissedilen ve bastırılan bu olumsuz duygular hızlı tetiklenmemize ve öfke göstermemize sebep oluyor olabilir mi?

Bu çerçeveden öfkeye bakacak olursak; öfkenin ikincil bir duygu olduğunu söyleyebiliriz. Yani birincil duygu (ana duygu) bastırılarak, ikincil bir duygu olan öfke açığa çıkıyor. Dolayısıyla bu durum, öfkenin ardında gizlenen ve ruha acı veren bir takım bastırılmış duyguların varlığını işaret ediyor.

Öfkenin bastırılması, ona sebep olan bu kaynakların da bastırılmasına sebep oluyor. Aslında bu çerçeveden bakıldığında bastırdığımız öfke gibi görünse de; sevilmediğimizi, değersiz olduğumuzu, mutsuzluğumuzu bastırıyoruz. Peki neden bastırıyoruz? Bunun en önemli sebebi; toplumda dışlanmamak ve uyumu kaybetmemek olarak düşünülebilir.

Gelin günlük yaşadığımız olay örnekleri ile öfke tepkisinin ardında ne olduğunu anlamaya çalışalım.

Öfke İle Neleri Bastırıyoruz?

Korkunun rengi beyaz ise korktuğunuzda beyaz rengin açığa çıkmasını bekleriz. Fakat açığa kırmızı çıkıyorsa (öfkenin rengini kırmızı varsayalım) siz ve yakınlarınız sizi beyaz değil kırmızı görecektir. Altta yatan korkunuzu kimse anlamayacaktır. Fakat siz kendinize sorun: “Bu kadar yoğun öfke ne ile ilgili?”

Örneğin; anneniz sizi arayıp onu ihmal ettiğinizi söylüyor ve annenize karşı yoğun öfke hissediyorsanız bu hisse odaklanın. Sitem karşısında bir miktar rahatsız olmanız normal ama bu derece öfkeleniyor olmanızın altındaki mesele ne olabilir? (Mesela anlaşılmazlık hissi ve/veya tükenmişlik olabilir mi?)

Trafikte önünüzde yavaş giden sürücüye aşırı öfkelendiniz ve önüne kırıp, camı açıp küfür ettiniz. Trafikte engellenmek kişide bir miktar stres yaratabilir fakat sakinliği koruyamamanın, bu derece öfkenin arka planında ne olabilir? (Mesela engellenmişlik hissine tahammül edememek olabilir mi?)

Müdürünüz yaptığınız işi beğenmediğini ve baştan yapmanızı söyledi ve aşırı öfkelendiniz. Uğraş verdiğiniz bir işin beğenilmemesi bir miktar hayal kırıklığı yaratabilir; fakat bu derece öfkelenmenizin altında ne olabilir? (Başarısızlık hissi olabilir mi?)

Çocuğunuz oyuncağını aldığı arkadaşına bağırıp çağırmaya başladı. Öfke krizine girerek sağa sola tekme atıyor. Çocuklar gelen duyguyu direkt olarak açığa vurabilirler. Fakat bu derece öfkenin nedeni yine de normal değil, altında ne olabilir? (Kaygı… Terk edilme korkusu olabilir mi?)

Ergenlik çağındaki çocuğunuz defalarca uyarmanıza rağmen onaylamadığınız davranışlarda bulunuyor ve öfkeden çılgına dönüyorsunuz. Bu derece öfke yaşamanızın altında ne olabilir? (Yetersizlik hissi… Korku… olabilir mi?)

Babanız garsonu yemeği yavaş servis ettiği için azarladı. Babanızın bu kadar çabuk öfkelenmesinin nedeni ne olabilir? (Mutsuzluk… Tükenmişlik… olabilir mi?)

Anneniz sormadan hırkasını giydiğiniz için aşırı öfkelendi. Bu kadar sıradan durumlara büyük tepkiler verme sebebi normal değil. Altında sizce ne olabilir? (Değersizlik hissi… Depresyon… olabilir mi?)

Örneklerden de anlaşılacağı üzere günlük hayatta yaşadığımız sıradan olaylara verdiğimiz yüksek tepkilerin bazen çok daha derin nedenleri olabilir. Kronik depresyon, tükenmişlik, çözülmemiş travmalar, tutulmamış yaslar, değersizlik hissi, yoğun stres, yaşam zorlukları, belirsizliğe karşı duyulan kaygılar, karşılanmayan duygusal beklentiler gibi pek çok zorlayıcı durum bastırılabiliyor.

Bu yoğun duygular ise dışarı çıkarken şekil değiştirebiliyor. Tıpkı yoğun öfke, sinir krizleri, somatik sorunlar gibi kendilerini farklı şekillerde gösterebiliyorlar.

Duygusal farkındalık, öfkemize yakından bakmak, kaynağını anlamak ise asıl ihtiyacınız olan şeyi fark etmemize olanak sağlayabiliyor. O yüzden:

● Bu kadar öfkelenmemin ardında ne olabilir?
● Bu durum karşısında derinlerde hissettiğim duygu nedir?
● Bu olay bende neyi tetikliyor ki kontrolü kaybediyorum?

gibi sorularla iç dünyamızı anlamaya çalışmak ruhsal açıdan iyi hissedebilmemiz için önemli bir başlangıç olabilir.

Harriett Lerner’ın dediği gibi: “Asıl sorun öfke değil, öfkenin kaynakları.”

Şiddet ifadesini duyduğumuz anda gözümüzün önüne genellikle vurma, itme, fiziksel olarak hırpalama gibi davranışlar gelir. Fakat fiziksel güç kullanımının yanı sıra psikolojik yönde karşı tarafa zarar verme davranışları da şiddetin bir türüdür. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere, fiziksel olarak gözle görülür etkileri olduğu kadar somut bulgulara rastlamadığımız duygusal şiddet türleri de vardır.

Duygusal şiddet olarak tanımlayabileceğimiz ve maruz kalan bireylerde ciddi psikolojik hasarlar yaratan bu şiddet türünün örnekleri tüm dünyada oldukça sık görülmektedir. Duygusal şiddet ebeveyn-çocuk arasında olabileceği gibi çiftler arasında ya da işveren-çalışan arasında da görülebilen geniş bir tanımdır. Bu yazıda romantik ilişkilerde çiftler arasında görülen türünden yani flört şiddetinden bahsedeceğiz.

Flört şiddeti, çiftlerin flört sırasında birbirlerine sözel, cinsel, duygusal ve fiziksel şiddet türlerinden en az birini uygulamasını içeren davranışları kapsar. Bu davranışlarda en sinsi olanı duygusal şiddettir. Kişiler hissettikleri romantik duygulara bağlı olarak başlarda bu sinyalleri göremez ya da çarpıtarak yorumlayabilir.

Romantik İlişkilerde Görmezden Geldiğimiz Tehlike Sinyalleri Neler Olabilir?

Bir ilişkiye başlarken genellikle çiftler ilk zamanlarda yoğun duygular yaşarlar. Kıskanılmak, kontrol edilmek, kararlara müdahale edilmesi gibi davranışlar aşk duygusu içinde başta hoşa gidebilmektedir. Fakat aşırı boyutta yaşanan ve partneri örseleyen bu tutumlar zamanla rahatsızlık verici de olabilir.

Kişi bu rahatsızlık hissini yaşamaya başladıktan sonra ayrılmamak adına genellikle partnerin iyi niyetli olduğuna, kendisini korumaya çalıştığına ya da çok sevildiğine inanmak ister. Bunun yanı sıra şiddet gösteren taraf da partnerini bu yönde manipüle edebilmektedir.

Hangi Durumda Anormallikten Söz Edebiliriz?

İlişkilerde zaman zaman tartışmaların olması normaldir. Fakat tartışmaları anormal kılan içeriği ve kişilerde yarattığı etkilerdir. Tartışmanın alt metni; partneri sürekli suçlamaya, aşağılamaya, kontrol etmeye yönelik ise normallikten söz edemeyiz.

Bununla birlikte bir taraf zamanla kurban rolüne giriyor ve kendini sürekli suçlu, yanlış, hatalı hissediyorsa duygusal şiddete uğruyor diyebiliriz. Partneriyle aynı fikirde olmamaktan çekinmek, sürekli hatalı hissetmek, her seferinde özür dilemek, tetikte hissetmek duygusal şiddetin olduğu ilişkilerde sık görülen durumlardır.

Şiddet gösteren taraf büyük bir hata yaptığında ise yeminler ve büyük jestlerle partnerini ilişkide tutma çabasına girebilir. İlişkide şiddete uğrayan taraf ise genel olarak karşı tarafı zihninde masum kılmaya çalışır.

Bunun birçok sebebi olabileceği gibi en sık rastladığımız nedenler arasında; ayrılığı göze alamamak vardır. Sıklıkla “İstemeden oluyor, elinde değil, sonrasında pişman oluyor” şeklinde durumu normalize etme davranışları gözlemlenir. Halbuki şiddetin her türlüsü bilinçli ve belli bir amaç uğruna uygulanır. Bu amaç genellikle karşı tarafı kontrol etmek üzerinedir ve bu bir döngü halini alır.

Flört Şiddetinde En Sık Görülen Belirtiler Nelerdir?

En sık rastladığımız duygusal şiddet örnekleri: kıyafetlere, nereye gidildiğine, nasıl davranılacağına, kimlerle görüşüldüğüne, gelecek hedeflerine karışma, küçük görme, dalga geçme, suçlama, aşağılama gibi davranışlardır.

Kıskanma ve aşırı sahiplenme maskesi altında karşı tarafın öz değerini yok eden, hayatını baskılayan bu davranışlar zamanla şiddete uğrayan taraf için yıkıcı olmaya başlar. Öz güven eksikliği, suçlu hissetme, güvensizlik, depresyon, kaygı bozuklukları bu duruma bağlı en sık rastladığımız sorunlardır.

Son zamanlarda çok sık duyduğumuz toksik ilişki kavramı da duygusal şiddet ile oldukça bağlantılı bir tanım. Zehir saçan bu ilişki türü zamanla karşı tarafı da etkisi altına alır ve kişi bu zehre bir bağımlılık geliştirebilir. Bu bağımlılıktan vazgeçmek çok zor gelebilir. Yaşadığı tüm olumsuzluklara rağmen bu ilişkiyi bir yanı sürdürmek isteyebilir. Bunu isteyen yanı zehirden etkilenen ve bu sebeple mantıklı düşünemeyen yanıdır.

Toksik ilişkilerin belki de en trajik tarafı; maruz kaldığınız zehrin zamanla sizi olmadığınız ya da olmak istemediğiniz birine çevirmesidir. Böyle bir ilişkide olduğunuzun sinyallerini alıyorsanız, zehre daha fazla maruz kalmadan sonlandırmak en doğrusudur.

Bu konuda karar vermek bazen tek başınıza zor gelebilir. Böyle bir durumda destek almak iyi bir seçenek olabilir.

Yas, sevilen birinin ölümü karşısında bireyin yaşadığı yoğun duygusal ve fiziksel tepki olarak tanımlanır. Herkes sevdiği birini kaybetmenin yasını tutar ve bu yasın bir süre sürmesi normal olsa da sürecin uzun sürmesi patolojik kabul edilir. Sevilen birinin ölümünden iki ay geçmesine rağmen yas tutmaya devam etmek patolojiktir.

Yasın Belirtileri Nelerdir?

Yas süreci, fiziksel ve psikolojik birçok belirtiyle kendini gösterebilir. İşte yaygın yas belirtileri:

• Sürekli ağlama isteği, üzüntü, öfke

• Uyku bozuklukları

• İştahsızlık ya da aşırı yeme

• Halsizlik, yorgunluk

• Suçluluk duygusu

• Konsantrasyon zorluğu

• Umutsuzluk, değersizlik

• Sosyal izolasyon

• Ölüm düşünceleri

• Sıkıntı, güvensizlik, tedirginlik

• Aklını yitireceği-delireceği korkusu

• Hayata karşı ilgi ve istek kaybı

• Hiçbir şeyden zevk alamama

• Hiçbir duygu hissedememe, çaresizlik

• Dikkatini toparlamakta zorlanma, bellek sorunları

Yas Sürecinin Aşamaları

• İnkar: Sevdiğimiz bir kişinin ölümünü kabullenmek zordur. Alışkanlıklarımız ve paylaştıklarımız buna engel olur fakat kaybınızı yakınlarınızla konuşmanız kabullenmenize yardımcı olur.

• Pazarlık: Bu süreçte kişi daha çok kabullenmeye ve bir çıkar yol bulmaya başlamıştır. Kişi “Madem o artık yok bunu çözmenin bir yolu olmalı” gibi söylemlerde bulunur.

• Kızgınlık: Kaybedilen kişi ile yaşadığı olumlu ve olumsuz davranışları eleştirmeye başlar, ona karşı öfke duyar. Bu kızgınlığını çevresindekilere yansıtabilir. Fakat gün geçtikçe daha az kızgınlık duyar. Bu dönemde çevresinin desteği önemlidir.

• Suçluluk: Sevdiğiniz kişiyi kaybettiğinizde ona karşı kendinizi suçlu hisseder ya da yapamadıklarınız için pişmanlık duyabilirsiniz. Geçmişte yaşanılan olumsuzlukları o anki duruma göre değerlendirip, içinde bulunduğunuz anda kendinizi iyi hissetmenizi sağlayabilirsiniz.

• Depresyon: Kayıp ve yas süreci, kişide duygu durum değişikliğine ve ruh halinde düzensizliğe neden olabilir. Bu durumda sosyal çevreyle iletişim kurmak zaman alabilir. Bu aşamada teselli etmek, cesaret vermek, güven aşılamak değil, kişinin yaşadığı durumu anlamak, saygı göstermek ve sosyal yaşamına destek olmak iyi gelecektir.

• Kabullenme: Sevdiği kişinin ölümünü önemsememesini veya unutmuş olmasını değil, bu durumla başa çıkma yollarını aradığını ve gerçeği anladığını gösterir.

Yas Sürecini Etkileyen Faktörler

Kayıp sonrası yas sürecinin normal, karmaşık veya travmatik olması çeşitli faktörlere bağlıdır. Bunlar:

• Kaybedilen kişinin önemi: Yakın bir aile üyesi veya sevgili arkadaş gibi çok önemli bir kişiyi kaybetmek, yas sürecini daha karmaşık veya travmatik hale getirebilir.

• Kaybın beklenmedikliği: Beklenmedik bir şekilde gerçekleşen kayıplar, yas sürecini daha zorlu hale getirebilir. Örneğin, ani bir ölüm veya kaza sonrası kayıp.

• Destek sistemi: Kayıp sonrası, kişinin etrafındaki insanlar ve sosyal destek ağı, yas sürecinde önemli bir rol oynar. Eğer kişi kaybıyla yalnız başına başa çıkıyorsa, yas süreci daha karmaşık veya travmatik olabilir.

• Kişinin kişilik yapısı ve geçmişi: Bazı kişiler daha duygusal olarak hassastır ve bu da yas sürecini daha zorlu hale getirebilir. Ayrıca, daha önce yaşadığı kayıplar veya travmatik deneyimler de süreci etkileyebilir.

• Kültürel faktörler: Bazı kültürlerde yas süreci daha açık bir şekilde ifade edilirken, diğerlerinde daha kapalı bir şekilde ifade edilir. Bu da yas sürecinin nasıl yaşandığını etkileyebilir.

Yas Sürecinde Neler Yapmak Yardımcı Olur?

• Kendinize zaman verin. Duygularınızı kabul edin ve bunun bir süreç olduğunu bilin.

• Başkalarıyla konuşun. Kendinizi izole etmeyin, arkadaş veya ailenizle zaman geçirin.

• Kendinize dikkat edin. Egzersiz yapmak, düzenli yemek ve uyumak iyi gelecektir.

• Hobilerinize dönün. Size keyif veren aktivitelere az da olsa yer vermeye başlayın.

• Sosyal medyayı nasıl kullandığınıza dikkat edin. Kaybınızı bildirmek ve destek istemek iyi gelebilir ancak daha fazla acı hissettiren durumlardan kendinizi koruyun.

• Bir destek grubuna katılın. Yas tutan başkalarıyla konuşmak yardımcı olabilir.

• Bir uzmandan yardım alın. Kederiniz dayanılamayacak kadar ağır geliyorsa, kendinizi suçlamayı bırakamıyorsanız, hayatın yaşamaya değmediğine dair düşünceleriniz varsa, rutinleri sürdürmekte zorluk çekiyorsanız (işe gitmek, yemek yemek vb.) bir uzman desteği yerinde olabilir.

Travma yaşayan kişilerin, tekrar tekrar aynı sorunları yaşamalarına yönelik iradesiz, güçsüz ya da kötü olduklarına dair yanlış inançları olduğunu biliriz. Bu inançların günümüz bilim dünyasında aslında doğru olmadığı kanıtlandı. Artık bunları tekrar tekrar yaşamanın travmanın beyinde yarattığı sorunlardan kaynaklandığı biliyoruz.

Bunları fark etmek bugün travmanın tedavisinde de biz travma çalışanlarına oldukça fayda sağlamaktadır. Nedenleri anlamak ve buna yönelik bilimsel tedavi yöntemleri kullanmak travmanın acı veren, dayanılmaz zorluklarından kurtulmanın imkanlarını sağlıyor.

Travma yaşayan kişiler, yaşadıkları olaya ilişkin bir tehdit algıladıklarında neden bu kadar tetikleniyor? O sırada beynimizde ne oluyor? Gelin biraz insan fizyolojisi üzerinden bakalım.

Travma yaşayan kişilerde çok sık gözlemlediğimiz durumların başında; her an tetikte olma hali, hızlı irkilme, anıyı anlatırken zorlanma ve hatırlama sorunları görülebilmektedir. Beynimizin yoğun duygulardan sorumlu hareket alanı olan limbik sisteminde yer alan amigdala isimli bölge travmada oldukça önemli bir alandır.

Aradan yıllar geçtiği halde travmatik olaya ilişkin sorular sorulduğunda o gün yaşanan duyguları bugün hala devam ediyormuşçasına yaşamamıza sebep olan şey; amigdalanın aktivasyonudur.

Amigdala Aktive Olduğunda Ne Oluyor?

Amigdala; bir sesin, bir görüntünün ya da bedensel bir algının tehdit olup olmadığına karar veren beyin bölgemizdir. Örneğin ormanda dolaşırken yırtıcı bir hayvanın size doğru hızla geldiğini fark ettiğiniz anda, amigdalanız devreye girecektir ve hayatta kalmanız için savaş ya da kaç tepkinizin tetiklenmesini sağlayacaktır. Bu da sizi hayatta tutan içgüdülerinizin devreye girmesi demektir.

Özetle; korku yaratan bir durum karşısında beden savaş ya da kaç tepkisini verir ve fizyolojik olarak aşırı uyarılmışlık söz konusu olur. Bizi tehlikelere karşı uyarır ve stres tepkisini ortaya koyarak aslında bizi hayatta tutmaya çalışır.

Peki her büyük korku, olumsuz deneyim ya da yoğun stres yaşadığımızda amigdalada meydana gelen bu durumlar bizi travmatize mi ediyor? Tabii ki hayır. Bizi travmatize olmaktan koruduğu gibi travmayı önleyici ya da iyileştirici birçok faktör söz konusudur.

Travma Sonrası Stres Bozukluğunda Serotoninin Önemi

Amigdalanın duyarlılığı beynin bu bölümünde yer alan serotonin nörotransmitterinin miktarına bağlıdır. Yani serotonin seviyesi yüksek olduğunda strese karşı daha güçlü oluyoruz. Serotonin düzeyimiz düşük olduğunda ise travma sonrası stres bozukluğunda görülen her an tetikte olma haline daha sık rastlıyoruz.

Bu durum aynı olaydan bir kişinin travmatize olurken bir başkasının neden olmadığına da açıklık getiriyor. Kişi özellikle çocukluktan itibaren olumsuz yaşam deneyimlerine maruz kalmış, ebeveynleri ile güvenli bağlanma gerçekleştirememişse serotonin düzeyi düşük olabiliyor ve travma sonrası stres bozukluğuna yatkınlığı artabiliyor.

Travmayı Diğer Olumsuz Yaşam Deneyimlerinden Nasıl Ayırt Edebiliriz?

Beklentimiz tehlike geçtikten sonra her şeyin eski haline dönmesidir. Yani kişinin güvende olduğunu fark etmesi ve tetikte hissetmediği hale dönmesi. Fakat travmada durum farklıdır. Travma etkisindeki kişiler olay bittikten sonra da etkilerini yaşamaya devam ederler.

Gün içinde yaşadığınız ani olaylar, mesela bir anda yüksek bir sesle irkildiğinizde, sesin kaynağını kavradıktan sonra bedeniniz gevşer ve akışta kalmaya devam edersiniz. Fakat travma durumunda bedenin normal duruma dönmesi çok fazla zaman alır.

Beyin tehlikenin geçtiğini anlayamaz. Beden ani bir tehlike durumuna karşı tetikte olmayı daha güvenli görür. Hazırlıklı yakalanmak ister çünkü hazırlıksız yakalanmanın ne kadar yıkıcı olduğunu bir kere deneyimlemiştir. Travma durumuna ilişkin en ufak bir uyarana bile büyük tepkiler verebilir beden. Uyaranla tepki arasında ciddi bir orantısızlık olur.

Travmanın Yıkıcı Sonuçları

Bu durum yani sürekli tetikte olma hali zamanla unutkanlık, dikkat sorunları, uyku problemleri yaratabilir. Kabuslar, sürekli tetikte olma hali, strese bağlı somatik şikayetler görülebilir. Bununla birlikte travmaya bağlı depresyon belirtileri, hayattan keyif alamama, kaygı bozuklukları, iş veya okul hayatında sorunlar, sosyal, aile ve özel ilişkilerde problemler de yaşanabilir.

Bu zorlayıcı etkiler, hayatın genelinde görülen işlev kayıpları destek alınması konusunda önemli belirtilerdir. Destek almaya ilişkin en sık karşılaştığımız sorunların başında ise ilaç kullanımına yönelik endişeler ve travmayı çalışacak uzmanlık becerilerine sahip terapistleri nasıl belirleyeceğimiz geliyor.

Doğru Bir Tedavi İçin Nasıl Bir Yol İzlemeliyiz?

Ruhsal rahatsızlıklardan muzdarip kişilerin psikiyatriye başvurması ve düzelmeye yönelik çözümün anahtarı olarak ilaç sunulması günümüzde en sık kullanılan tedavi yöntemleri arasındadır. Bir grup ilaç kullanımının bazı hastalıklar için tek çare olduğunu düşünürken bazı gruplar ilaç kullanımına yönelik güvensizlik yaşıyor.

Sorunların çözümüne yönelik bir ilaca tutunmak ve rehabiliteyi ilaçla sağlamak gerçekten yeterli mi? Hangi durumlarda gerekli? Gereksiz durumlarda da ilaç kullanıyor olabilir miyiz? İlaçlar hastalıklarımızı gerçekten kökten çözer mi?

Tüm bu soruların yanıtı aslına bakarsanız hastaya verilmiyor. Özellikle tercih edeceğiniz uzmanın bu konularda hassas olması ve gerçekten ilaç kullanımının gerekli olduğu durumlarda yönlendirme yapması çok kritik bir noktadır.

Aslına bakarsanız hiçbir ilaç yaşadığınız zor çocukluk tecrübelerinizi, travmalarınızı, bugünkü sorunlarınızı düzeltemez. Ama yaşadığınız duyguları dondurabilir, etkisizleştirebilir. Bu tıpkı bozulmasın diye eti buzluğa atmak gibidir. Et donar ve orada pişeceği güne dek bekler. Çözülmeye başlayıp doğru bir şekilde pişirilirse size faydalı bir besin kaynağı olur.

İlaç kullanımının gerekli olduğu danışanlarda dahi ilaç asıl terapinin bir süre için destekleyicisi olabilir. Travmada konuşma terapisinin, somatik ve şefkat odaklı psikoterapi çalışmalarının sağaltıcı etkisinin oldukça önemli olduğunu biliyoruz.

Travmayı çalışmak özel bir uzmanlık istiyor ve bu anlamda kişilerin uzman tercihi yaparken terapistin travmaya ilişkin aldığı eğitimleri, uzmanlık alanlarını ve travma ile ilgili çalışmalarını mutlaka değerlendirmesi gerekmektedir.