M.Ö. 3000’li yıllara dayanan Altay-Türk Kültürü’nde hastalıklar, kötü ruhların bir nişanesi olarak kabul edilirdi. Kam ve Baksı olarak bilinen, hem ozan hem de hekim olan şamanlar, kötü ruhlarla irtibata geçip hastalıkları çeşitli enstrümanlar kullanarak, müzik ve dans ile tedavi ediyorlardı. Özellikle kopuz, kötü ruhları kovan ve iyi ruhları çağıran kutsal bir çalgı aleti olarak görülüyordu. Aynı zamanda davula da kutsallık atfedilmişti (Güner, 2007). Doğu Türkistanlı yazar Abdulhekim Baki’nin aktardığına göre, “Yazılı kaynaklara göre Uygur Türklerinin bilinen en eski müzik örnekleri, günümüzden 6000–8000 yıl öncesine kadar dayanmaktadır. Doğu Türkistan Medeniyet Numuneleri adlı araştırma dergisinin 1985 yılında yayınlanan birinci sayısındaki bir incelemede, Hoten vilayetine bağlı Çerçen kazasındaki Mülçe Irmağı çevresinde bulunan Mingyarkaya resminde dans eden figürlere rastlanmıştır. Arkeologların bilimsel araştırmalarına göre bu kaya resimleri, zamanımızdan 6000–8000 yıl öncesine aittir. Uygur Türkleri, 3000 yıl önce Şaman dinine mensup oldukları çağlarda, Şaman, Pirhon ve Bahşılar şarkılar söyleyerek ve dans ederek hasta tedavi seansları ve törenleri icra ederlerdi. Uygur Türkleri, eski zamanlarda ölülerini şarkı söyleyerek ve dans ederek uğurlarlardı.” (Gençel, 2006).

Türk-İslam alimlerinden Farabi, İbn-i Sina ve Ebubekir Razi, müzikle tedavinin hastalıklardaki etkisini araştırmış ve incelemelerini aktardıkları kitaplar yazmışlardır. İbn-i Sina, bahsettiğim o cezalandırıcı ve dışlayıcı olmayan tedavi yaklaşımını kanıtlayacak şekilde, müzikle tedavinin etkililiği adına şunları söylemiştir: “Tedavinin en iyi yollarından, en etkililerinden biri, hastanın akli ve ruhi güçlerini artırmak, ona hastalıkla daha iyi mücadele için cesaret vermek, ona en iyi musikiyi dinletmek, onu en sevdiği insanlarla bir araya getirmektir.” Farabi, müziğin hastalıklara deva olması fikrini ilerleterek, hangi makamların hangi derde deva olduğunu sınıflandırmıştır. İfade ettiğine göre, Irak makamı har mizaçlılara ve sersemliğe faydalı, İsfahan makamı zekayı artırıcı ve anıları tazeliyici, Uşşak makamı insana gülme hissi veren, Zengule makamı ise kalp hastalıklarına deva olarak sınıflandırılmıştır (Güner, 2007). Abbas Vesim, ilaçla tedavi edilemeyen hastalıklar için müzikle tedavinin tercih edilmesi gerektiğini, soğuk zamanlarda sıcak namelerin, sıcak zamanlarda ise soğuk namelerin faydalı olacağını ifade etmektedir. Gevrekzade Hasan Bin Ahmet ise bir eserinde Türklerde ruh hastalıklarının tedavisinde müziğin iyileştirici gücüne değinmiş ve özellikle durgun, çevreye ilgisiz ve hayata küsmüş hastalara daha da etki ettiğinin altını çizmiştir (Erer ve Atıcı, 2010).

Orta Asya Türklerinin Darülmerza, Selçukluların Darülafiye, Osmanlıların Darülsıhha, Bimarhane ve Tımarhane olarak adlandırdıkları Darüşşifa, hastaların tedavi edildikleri yer anlamına gelir. Hem akıl hem de beden hastalıklarının tedavi edildiği Darüşşifalara örnek vermek gerekirse, günümüze ulaşanlardan Gevher Nesibe Hatun (bugünlerde Tıp Tarihi Müzesi olarak hizmet vermekte), Gökmedrese Pervane Bey, Çankırı Atabey Ferruh Darüşşifaları Selçuklu eserleri; Haseki Hastanesi, Süleymaniye Külliyesine bağlı Şifahane, 2. Beyazıd Darüşşifası ve Hafsa Sultan Darüşşifası ise Osmanlı eserleridir. 30 yataklı olduğu ifade edilen 2. Beyazıd Darüşşifası’nda, Evliya Çelebi’nin de aktardığına göre, ruh hastalıklarının tedavisi su ve müzik sesi ile yapılmaktaydı. Yine Evliya Çelebi’nin aktardığına göre, on adet şarkı söyleyen ve saz çalan neyzen, kemancı ve udcu, haftada 3 kez hastalara müzik dinletisi yaptırılmaktaydı (Güner, 2007). Edirne Darüşşifası olarak da anılan Beyazıd Darüşşifası, bilinen ilk hastane olmasının yanında, hekimbaşının da insan ruhu üzerine olumlu etki bırakan müzik hakkında yeterli bilgiye sahip olduğunu aktarmaktadır. Hastalıklara göre tedavi planlandığını da ifade etmiştir. Kuruluş yıllarında her tür hastaya tedavi veren Darüşşifa, sonraki yıllarda akıl ve ruh hastalıklarına yönelen bir merkez haline gelmiştir (Gençel, 2006). Osmanlı Dönemi’nde Saray Hekimi olan Musa Bin Hamun’un çocuk psikolojisi hastalıklarında müziğin iyileştirici gücünü kullandığı görülmektedir. Bir diğer hekimbaşı olan Gevrek Zade Hasan Efendi, bir eserinde hangi makamın hangi çocuk hastalığına iyi geldiğine yönelik açıklamalara yer vermiştir (Tanrıöver, 2010).

Kaynakça

Erer, S., & Atıcı, E. (2010). Hospitals Using Music Therapy in Seljuks and Ottomans. Journal of Uludağ University Medical Faculty, 36(1), 29-32.

Gençel, Ö. (2006). MÜZİKLE TEDAVİ. Kastamonu Education Journal, 14(2), 697-706.

Güner, S. S. (2007). Müziğin Tedavideki Yeri ve Şekli. Karadeniz Araştırmaları, 12(12), 99-112.

Tanrıöver, G. (2010). Müzikle Tedavi Yöntemleri. Fine Arts, 5(3), 150-157.

Kurumsal Öngörülebilirlik ve Psikolojik Güvenlik:

Modern örgüt psikolojisinde liderin en önemli görevlerinden biri, çalışanlar için belirsizliği ve kaosu ortadan kaldırarak psikolojik güvenlik yaratmaktır. Katerina, kocasının (III. Petro) fevri, keyfi ve kaprislerine dayalı despotik yönetiminin devlet kademelerinde nasıl bir kaygı ve güvensizlik yarattığını çok iyi teşhis etmiştir. Buna karşılık Katerina, iktidarın rasyonel kanunlar, Senato ve Kolejler (bakanlıklar) aracılığıyla dağıtıldığı bir sistem inşa etmiştir. Ünlü Fransız elçisi Ségur’un da gözlemlediği gibi, Katerina’nın saraydaki günlük ritüelleri, toplantıları ve çalışma saatleri o kadar katı ve düzenliydi ki; herkes neye güveneceğini bildiği için kimse endişe hissetmezdi. Lider olarak kendi sınırlarını ve bilişsel kapasitesinin yetersiz kalabileceğini kabul etmiş; kararları tek başına almak yerine istişareye ve bürokratik prosedürlere devrederek, astlarının liderin kaprislerinden korkmadan görevlerini yapabilmelerini sağlamıştır. Nitekim Katerina, ünlü eseri Nakaz’da özgürlüğü, bireyin kendi güvenliğinden emin olmasından doğan psikolojik huzur olarak tanımlamıştır.

Kitle Psikolojisi, İkna ve Kriz Yönetimi:

Katerina, insanların davranışlarını yönlendirmek için salt terör ve kaba kuvvetin yetersiz olduğunu, bunun yerine kitle psikolojisini anlamak gerektiğini savunan aydınlanmacı bir vizyona sahipti. Suçları engellemek için kaba cezalar yerine insan doğasındaki utanç ve toplum tarafından kınanma korkusu gibi psikolojik eşikleri kullanmayı tercih etmiştir. Ancak onun bu rasyonel kitle yönetimi, Pugaçev İsyanı gibi devasa bir krizle sınanmıştır. Katerina, sahte çar Pugaçev’in alt tabakanın kurtarıcı adil lider mitini ve özgürlük özlemini nasıl manipüle ettiğini, kitle psikolojisinin nasıl bir dini ve siyasi fanatizm ile körleşebildiğini analiz etmiştir. İsyanı bastırırken sadece orduları göndermekle kalmamış; kitlelerin cehaletini ve psikolojik zaaflarını kırmak için karşı-manifestolar bastırarak halkın aklına ve mantığına hitap eden bir psikolojik savaş da yürütmüştür. Lider olarak, kaba kuvvetin ancak rasyonel bir istihbarat ve aydınlanma ile birleştiğinde kalıcı bir otorite kurabileceğine inanmıştır.

Toplumsal Empati ve Dezavantajlılara Yönelik Liderlik Şefkati:

Bir liderin psikolojik ufku, toplumun en dışlanmış kesimlerine yaklaşımında belli olur. Katerina, Rusya’da akıl sağlığına yönelik kurumsal adımları bizzat atan liderdir. O dönemde akıl hastaları tehlikeli deliler olarak görülüp zincirlenirken; Katerina’nın 1777 ve 1792 kararnameleriyle Moskova’daki Engelliler Evi’nde akıl hastalarına özel koğuşlar açılmış ve onlarla ilgilenmesi için ilk kez özel doktor atanmıştır. Bu, zihinsel sorunları olan bireylerin cezalandırılacak suçlular değil; tıbbi, ahlaki ve insani bir bakıma ahlaki tedavi ihtiyaç duyan hastalar olduğu yönündeki devrimsel bir psikolojik kavrayışın eseridir.

Özetle; Büyük Katerina’nın liderliği, mutlak gücü elinde tutma ihtirasıyla değil; insanların, bürokratların ve kitlelerin psikolojik ihtiyaçlarını (güvenlik, aidiyet, rasyonel kurallar, şefkat) anlama ve bu ihtiyaçlara uygun kurumsal yapılar inşa etme becerisiyle şekillenmiştir. Aklın devletin rasyonel kurumları ve kalbin yüksek duygusal zekanın birleşimini sergileyen eşsiz bir liderlik psikolojisi örneğidir.

Narsisizmin İktidarla Kesişim Noktası

Narsisizm, bireyin kendine yönelik aşırı hayranlık ve değer atfetmesi, diğerlerini çoğunlukla kendi ihtiyaçlarını karşılayan araçlar olarak görmesiyle karakterize edilir. Klinik bağlamda narsisistik kişilik örüntüsü; yüceltilmiş bir benlik algısı, eleştiriye karşı aşırı hassasiyet, empati eksikliği ve sürekli onay arayışıyla tanımlanır (Kernberg, 2016). İktidar konumundaki bir kişi için bu özellikler yalnızca bireysel düzeyde değil, politik ve toplumsal düzeyde de sonuçlar doğurur (Zaltzman, 2010).
VIII. Henry’nin kişiliği bu açıdan incelendiğinde, iktidarını mutlaklaştırma çabaları ile narsisistik ihtiyaçlarının örtüştüğü görülmektedir. Saltanatını yalnızca siyasi bir otorite değil, aynı zamanda kendi benliğini yüceltme alanı olarak kullanmıştır (Friedman, 2005). Dolayısıyla, kralın kişisel arzuları ile ulusal çıkarlar sıklıkla birbirine karışmış, bireysel düzeydeki narsisistik doyum arayışı, İngiltere’nin kurumsal yapısını dahi dönüştürmüştür (Montrose, 1996).

Anne Boleyn ile İlişkinin Psikodinamik Çerçevesi

Anne Boleyn, Henry’nin hayatında yalnızca romantik bir figür değil, aynı zamanda narsisistik doyumunun önemli bir nesnesi olmuştur (Wilson, 2014). Psikodinamik analiz açısından bakıldığında, Henry’nin Anne’e yönelimi yalnızca fiziksel çekimle değil, aynı zamanda onun sunduğu meydan okumayla da ilişkilidir (Kernberg, 2016). Anne’in başlangıçta krala direnmesi ve kolay elde edilebilir olmaması, narsisistik bir kişilik için tehdit edici olduğu kadar cezbedici bir durum yaratmıştır.
Narsisistik bireyler için “ulaşılamayan nesne” çoğu zaman benlik değerini kanıtlama aracıdır (Person, 2004). Bu bağlamda Henry, Anne’in sevgisini ve bağlılığını kazanarak kendi gücünü ve çekiciliğini doğrulama çabasına girmiştir. Bu süreçte kişisel tutku ile iktidarın araçsallaştırılması birbirine karışmış, bireysel arzunun gerçekleşmesi için siyasi kararlar alınmıştır (Lewis, 1970).

İktidarın Araçsallaşması ve Yapısal Dönüşüm

Henry’nin Anne ile ilişkisi, yalnızca özel yaşam düzeyinde kalmamış, İngiltere’nin dini ve politik yapısını köklü biçimde değiştirmiştir (Montrose, 1996). Evliliğini gerçekleştirmek amacıyla Katolik Kilisesi ile bağlarını koparması ve Anglikan Kilisesi’nin doğuşuna öncülük etmesi, bireysel arzunun siyasi kurumlara yön verişinin çarpıcı bir örneğidir. Bu bağlamda, narsisistik ihtiyaçların yalnızca kişilerarası düzeyde değil, kurumsal ve tarihsel düzeyde de etkili olabileceği görülmektedir (Friedman, 2005).
Psikodinamik analiz açısından değerlendirildiğinde, Henry’nin bu kararları yalnızca aşk veya arzu motivasyonuyla açıklanamaz. Bu adımlar, aynı zamanda narsisistik kişiliğin tipik özelliklerinden biri olan “kontrolü elinde tutma” arzusunu da yansıtmaktadır (Kernberg, 2016). Papa’ya boyun eğmeyi reddetmek, yalnızca dini bir tercih değil, aynı zamanda mutlak iktidarın sınırlarını genişletme girişimidir (Lewis, 1970).

Narsisistik Yaralanma ve İlişkinin Çözülüşü

Narsisistik kişilikler için en büyük tehdit, hayranlık ve ilgi kaybıdır. Anne Boleyn’in zamanla Henry’nin beklentilerini karşılayamaması, özellikle erkek bir veliaht doğuramaması, kralın narsisistik yapısında derin bir yaralanma yaratmıştır (Wilson, 2014). Bu durum, başlangıçtaki idealizasyonun hızla değersizleştirmeye dönüşmesine yol açmıştır. Psikanalitik literatürde “idealizasyon–devalüasyon döngüsü” olarak bilinen bu süreç, narsisistik ilişkilerin karakteristik dinamiğidir (Person, 2004).
Anne’in kraliçeden suçluya, tutkudan tehdide dönüşmesi, bu döngünün somut bir tarihsel yansımasıdır. Nihayetinde Henry, kendi iktidarını ve narsisistik bütünlüğünü korumak amacıyla Anne’i ortadan kaldırmış, böylece kişisel yaralanmayı siyasi ve hukuki gerekçelerle meşrulaştırmıştır (Montrose, 1996).

İktidar Psikolojisi Açısından Sonuçlar

Henry ve Anne ilişkisi, tarihsel bir olgu olmanın ötesinde, iktidar psikolojisinin evrensel dinamiklerine ışık tutmaktadır. Mutlak iktidar ile narsisistik ihtiyaçlar birleştiğinde, bireysel arzuların toplumsal kurumlara yön verebildiği, hatta kitlelerin yaşamını etkileyebildiği görülmektedir (Friedman, 2005). Bu bağlamda liderin kişilik özellikleri, yalnızca özel yaşam alanında değil, politik yapının kendisinde belirleyici bir rol oynamaktadır (Zaltzman, 2010).
Narsisistik liderlik, kısa vadede güçlü ve karizmatik bir görünüm sunabilse de uzun vadede hem kişilerarası ilişkilerde hem de kurumsal yapılarda yıkıcı sonuçlara yol açabilmektedir. Henry’nin kişisel doyum arayışı, yalnızca bir evlilik meselesi olmaktan çıkmış, İngiltere’nin dini, siyasi ve toplumsal tarihini dönüştüren bir kırılma noktası haline gelmiştir (Lewis, 1970).

Sonuç

VIII. Henry’nin kişiliği ve Anne Boleyn ile yaşadığı ilişki, iktidar ve narsisizmin nasıl iç içe geçtiğine dair güçlü bir örnek sunmaktadır. Tarihsel açıdan bakıldığında, bireysel narsisistik ihtiyaçların yalnızca kişilerarası ilişkileri değil, aynı zamanda devletin kurumsal yapısını da şekillendirebileceği görülmektedir. Bu örnek, liderlerin kişilik özelliklerini anlamanın, yalnızca klinik psikoloji değil, aynı zamanda siyaset bilimi ve tarih için de önemli bir psikodinamik analiz alanı sunduğunu göstermektedir.

Kaynakça

Friedman, M. (2005). Narcissism and power: A psychohistorical perspective. New York: Routledge.
Kernberg, O. F. (2016). The treatment of patients with borderline personality organization and narcissistic pathology. New York: Guilford Press.
Lewis, J. (1970). The life of Henry VIII. London: Weidenfeld & Nicolson.
Montrose, L. A. (1996). The body and the law in Tudor England: Gender, sexuality, and power. Chicago: University of Chicago Press.
Person, J. C. (2004). Psychohistory and political leadership: Case studies in personality and power. London: Palgrave Macmillan.
Wilson, D. (2014). Anne Boleyn: A new life of England’s tragic queen. London: HarperCollins.
Zaltzman, L. (2010). Power, personality, and politics: Psychohistorical approaches to leadership. New York: Springer.