Bu durum, belirsizliğe tahammülsüzlük olarak tanımlanır. Belirsizliğe tahammülsüzlük, gelecekte ne olacağını bilememe durumunu tehdit olarak algılama eğilimidir. Kişi, kesin bilgiye ulaşamadığında yalnızca huzursuz hissetmekle kalmaz; aynı zamanda bu belirsizliği ortadan kaldırmak için yoğun bir zihinsel ve davranışsal çaba göstermeye başlar. Oysa yaşamın doğasında belirsizlik vardır ve onu tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir.

Neden Bazı İnsanlar Belirsizliği Daha Zor Tolerans Gösterir?

İnsan beyni, çevresini anlamlandırmak ve geleceği öngörebilmek üzerine çalışan bir yapıya sahiptir. Günlük yaşamda yaptığımız planlar, oluşturduğumuz rutinler ve alışkanlıklarımız bize bir kontrol hissi kazandırır. Kontrol hissi ise güven duygusunu destekler.

Belirsizlik ortaya çıktığında ise beyin cevaplanmamış sorularla karşı karşıya kalır. Cevabı olmayan her soru, zihnin farklı olasılıklar üretmesine neden olur. Eğer kişi belirsizliğe karşı düşük toleransa sahipse, bu olasılıklar çoğunlukla en olumsuz senaryolar etrafında şekillenir.

Örneğin, iş görüşmesinden çıktıktan sonra henüz sonuç açıklanmamış olmasına rağmen “Kesin başarısız oldum.”, “Beni yeterli bulmadılar.” ya da “Artık hiçbir yerde iş bulamayacağım.” gibi düşünceler zihni meşgul edebilir. Benzer şekilde, partnerinin mesajına geç cevap vermesi, sağlık kontrolü sonucunun henüz çıkmamış olması veya önemli bir sınavın sonucunu beklemek de yoğun kaygıya neden olabilir.

Aslında kişinin yaşadığı sıkıntının kaynağı olayın kendisi değil, olayın henüz kesinleşmemiş olmasıdır.

Belirsizliğin Günlük Yaşamdaki Yansımaları

Belirsizliğe tahammülsüzlük çoğu zaman tek başına fark edilen bir özellik değildir. Daha çok günlük yaşamda tekrar eden bazı düşünce ve davranış kalıplarıyla kendini gösterir.

Bazı kişiler karar vermekte uzun süre zorlanır. En doğru kararı verebilmek için saatlerce araştırma yapabilir, farklı insanların fikirlerini alabilir ve yine de kararından emin olamayabilir. Çünkü amaç doğru kararı vermekten çok, yanlış yapma ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaktır.

Bazıları ise sürekli güvence arama eğilimindedir. Aynı soruyu yakınlarına defalarca sorabilir, internetten tekrar tekrar araştırma yapabilir ya da doktorunun söylediklerini defalarca kontrol edebilir. Kısa süreliğine rahatlama yaşansa da bu rahatlama kalıcı olmaz ve bir süre sonra aynı kaygılar yeniden ortaya çıkar.

Belirsizlik karşısında sık görülen bir diğer davranış ise kontrol etme ihtiyacıdır. Telefonu sürekli kontrol etmek, e-postaları tekrar tekrar okumak, yapılan bir işi defalarca gözden geçirmek ya da olası tüm ihtimalleri önceden planlamaya çalışmak, kişinin kaygısını azaltma amacı taşısa da uzun vadede bu döngüyü güçlendirebilir.

Bazı insanlar ise tam tersine karar almaktan kaçınır. Çünkü karar vermek, beraberinde belirsizlik ve hata yapma ihtimalini getirir. Bu nedenle erteleme davranışı giderek artabilir ve kişi yaşamındaki önemli fırsatları kaçırmaya başlayabilir.

Belirsizlik Neden Kaygıyı Besler?

Kaygı çoğu zaman geleceğe yöneliktir. Geleceğin ortak özelliği ise henüz yaşanmamış ve dolayısıyla kesin olarak bilinemiyor olmasıdır.

Belirsizliğe tahammülsüzlüğü yüksek olan kişiler, olumsuz ihtimalleri yalnızca mümkün olarak değil, gerçekleşmesi muhtemel olaylar olarak değerlendirme eğilimindedir. Zihin sürekli risk taraması yapar ve en küçük ihtimali bile önemli bir tehdit gibi algılayabilir.

Bu nedenle kişi kendisini sürekli düşünürken bulabilir. Ancak bu düşünme biçimi çoğu zaman çözüm üretmek yerine kaygıyı artırır.

Her Şeyi Kontrol Etmeye Çalışmak Neden İşe Yaramaz?

Kontrol duygusu insan için önemlidir. Ancak yaşamın tamamını kontrol etmeye çalışmak hem mümkün değildir hem de ruh sağlığı açısından sürdürülebilir değildir.

Belirsizliğe tahammülsüzlüğü yüksek kişiler çoğu zaman “Yeterince hazırlıklı olursam kötü bir şey yaşamam.”, “Her ihtimali önceden düşünürsem hata yapmam.” ya da “Her şeyi kontrol edersem güvende olurum.” şeklinde düşünebilir.

Gerçekte ise hayat, planlanamayan olaylarla doludur. Beklenmedik değişiklikler, iptal olan planlar, ani sağlık sorunları, iş değişiklikleri veya ilişkilerde yaşanan dönüşümler yaşamın doğal akışının bir parçasıdır.

Psikolojik dayanıklılığı artıran unsur, bu değişimleri tamamen engellemek değil; değişim yaşandığında onlarla baş edebileceğine güvenebilmektir.

Belirsizliğe Tahammül Geliştirmek Mümkün Mü?

Belirsizliğe tahammül, doğuştan gelen değişmez bir özellik değildir. Zaman içinde geliştirilebilen psikolojik bir beceridir.

İlk adım, belirsizlik karşısında zihnin otomatik olarak hangi düşünceleri ürettiğini fark etmektir. “Ya başarısız olursam?”, “Ya beni istemezlerse?”, “Ya kötü bir sonuç çıkarsa?” gibi düşünceler geldiğinde bunların gerçek değil, yalnızca olasılık olduğunu hatırlamak önemlidir.

İkinci adım ise kesinlik arayışını azaltmaktır. Elbette bilgi edinmek sağlıklıdır. Ancak aynı sorunun cevabını defalarca aramak ya da sürekli başkalarından onay beklemek kaygıyı uzun vadede artırabilir.

Belirsizliğe küçük dozlarda maruz kalmak da etkili bir yöntemdir. Her mesaja hemen cevap beklememek, bazı planların ayrıntılarını son ana bırakabilmek, internette tekrar tekrar araştırma yapmamak ya da küçük kararları uzun süre analiz etmeden verebilmek, beynin belirsizliğe alışmasını destekler.

Bu süreç başlangıçta rahatsız edici hissettirebilir. Ancak kişi belirsizlikle karşılaştığında herhangi bir felaket yaşanmadığını deneyimledikçe beyin yeni öğrenmeler geliştirir. Zamanla belirsizlik eskisi kadar tehdit edici görünmemeye başlar.

Belirsizliği kabul etmek çoğu zaman yanlış anlaşılır. Bazı kişiler kabul etmeyi, pasif kalmak ya da çaba göstermemek olarak yorumlayabilir. Oysa kabul, kontrol edemediğimiz gerçekleri fark ederek enerjimizi kontrol edebileceğimiz alanlara yönlendirmektir.

Sonuç

Belirsizlik yaşamın kaçınılmaz gerçeklerinden biridir. Onu tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak çoğu zaman daha fazla kaygıya, daha fazla kontrol ihtiyacına ve daha fazla yorgunluğa neden olur. Oysa ruh sağlığını güçlendiren şey, geleceği kusursuz biçimde tahmin edebilmek değil; geleceğin belirsizliğine rağmen hareket edebilmektir.

Belirsizliğe tahammül geliştirmek, kaygının tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Ancak kaygının yaşamı yönetmesini engelleyebilir. Her sorunun cevabını hemen bilmek zorunda olmadığımızı kabul etmek, bazen zihnimizin ihtiyaç duyduğu en önemli özgürlüktür. Çünkü yaşam, kesinlikten çok olasılıklarla ilerler ve çoğu zaman en değerli deneyimler de tam olarak bu bilinmezliğin içinde ortaya çıkar.

Her gün uyanıyor, çalışıyor, sorumluluklarımızı yerine getiriyor ve bir yerlere yetişiyoruz. Dışarıdan bakıldığında hayat devam ediyor gibi görünüyor. Ancak insan, bazen bütün bu hareketliliğin içinde kendisini hayatından uzak hissedebilir. Yaptığı şeyler vardır, fakat neden yaptığını tam olarak bilemeyebilir.

Kitap, var olmayı yalnızca hayatta kalmak olarak ele almıyor. Düşünmek, öğrenmek, kendini tanımak ve nasıl bir hayat yaşamak istediğine karar vermek de varoluşun bir parçasıdır. Psikolojik açıdan bakıldığında bu düşünce, insanın kimlik ve anlam arayışıyla yakından ilişkilidir.

Kendini Tanımak

İnsanın kendisini tanıması sanıldığı kadar kolay değildir. Çocukluğumuzdan itibaren nasıl davranmamız gerektiğini, hangi başarıların değerli olduğunu ve nasıl bir hayat kurmamızın beklendiğini öğreniriz.

İyi bir okul, düzenli bir iş, para kazanmak, evlenmek ya da çevre tarafından sevilmek birçok insan için önemlidir. Bunların hiçbiri yanlış değildir. Sorun, insanın kendi istekleriyle başkalarının beklentilerini birbirinden ayıramadığı yerde başlar.

Bazen kişi gerçekten istediğini düşündüğü bir hayatın peşinden gider. Yıllar sonra durup baktığında ise bu hayatı kendisinin mi seçtiğini, yoksa ona sunulan yolu mu takip ettiğini sorgular.

Bu yüzden kendimize bazı basit sorular sormak önemlidir:

“Ben ne istiyorum?”

“Bunu neden yapıyorum?”

“Bu karar gerçekten bana mı ait?”

Bu soruların cevabı hemen bulunmayabilir. Yine de insanın kendi hayatına biraz daha dikkatli bakmasını sağlar. Kendini tanımak, bütün cevaplara sahip olmak değil; kendi duygularına ve ihtiyaçlarına yabancı kalmamaktır.

Yok Olma Korkusu

Yok olma korkusu denildiğinde çoğu kişinin aklına ölüm gelir. Oysa insan yalnızca ölmekten korkmaz. Unutulmaktan, değersiz olmaktan ve yaşadığı hayatın hiçbir anlam taşımamasından da korkar.

Bu korku bazen kendisini sürekli çalışma isteğiyle gösterir. İnsan başarıdan başarıya koşar, fakat elde ettiği hiçbir şey uzun süre yetmez. Bir hedef biter, hemen yenisi başlar.

Başarılı olmak kötü değildir. Ancak insan kendi değerini yalnızca başarılarına bağladığında, en küçük hata bile ağır gelebilir. Başarısızlık artık yalnızca bir sonuç değil; kişinin gözünde kendi değersizliğinin kanıtına dönüşür.

Benzer bir durum ilişkilerde de yaşanır. Kişi değerli olduğunu hissetmek için sürekli sevilmeye, onaylanmaya veya ilgi görmeye ihtiyaç duyabilir. Karşısındaki insan uzaklaştığında yalnızca ilişkiyi kaybettiğini değil, kendi değerini de kaybettiğini düşünür.

Oysa insanın değeri yalnızca yaptığı işlerden, aldığı övgülerden ya da başkalarının ilgisinden oluşmaz. Bunu kabul etmek kolay değildir. Yine de insan kendisine yalnızca başarıları üzerinden bakmayı bıraktığında iç dünyasında daha sağlam bir yer kurmaya başlar.

Bilmek ve Fark Etmek

Kitapta bilgiye büyük önem verilir. Ancak burada bilgi sadece okulda öğrenilen bilgiler değildir. İnsanın kendisini ve dünyayı anlamaya çalışması da öğrenmenin bir parçasıdır.

Psikolojide farkındalık önemlidir. Çünkü insan bazen nedenini düşünmeden aynı davranışları tekrar eder. Eleştirildiğinde hemen savunmaya geçer. Terk edilmekten korktuğu için birine gereğinden fazla bağlanır. Başarısız olma ihtimali yüzünden başlaması gereken işi sürekli erteler.

Bu davranışların altında çoğu zaman geçmişten gelen korkular veya korunma ihtiyacı bulunur. Kişi bunu fark etmediğinde aynı döngünün içinde kalır.

Fark etmek, her şeyi bir anda değiştirmez. Ama değişimin kapısını açar. İnsan neden böyle davrandığını anladığında kendisine karşı daha az acımasız olabilir. Kendi davranışına dışarıdan bakmayı öğrendikçe başka bir seçim yapma şansı da artar.

Mutluluk ve Anlam

Günümüzde mutluluk çoğu zaman sahip olduklarımızla ölçülüyor. Daha fazla para, daha iyi bir iş, daha güzel bir ev veya daha rahat bir hayat insanı mutlu edecekmiş gibi düşünülüyor.

Bunlar hayatı kolaylaştırabilir ve kişiye mutluluk verebilir. Ancak insan bir süre sonra sahip olduğu şeye alışır. Ardından yeni bir ihtiyaç ortaya çıkar. Böylece mutluluk sürekli ileride duran bir hedefe dönüşür.

Kitapta mutluluk; düşünmek, öğrenmek, erdemli davranmak ve anlamlı bir hayat kurmakla ilişkilendirilir. Bu yaklaşım psikolojik açıdan da değerlidir. Çünkü insan neden yaşadığını ve ne uğruna çaba gösterdiğini bildiğinde zorluklarla daha güçlü biçimde karşılaşır.

Anlam herkes için aynı değildir. Bir insan için ailesine destek olmak anlamlıdır. Bir başkası için üretmek, öğrenmek, iyileştirmek veya başka birinin hayatına dokunmak önem taşır.

Önemli olan, kişinin kendi hayatında neye değer verdiğini fark etmesidir. İnsan başkalarının başarılarını kopyalayarak değil, kendi değerlerine yaklaşarak daha bütün hisseder.

Başkalarıyla Birlikte Var Olmak

İnsan kendisini tek başına tanımaz. Kurduğu ilişkiler de kimliğinin oluşmasında büyük rol oynar. Sevilmek, anlaşılmak ve bir yere ait hissetmek hepimiz için önemlidir.

Güvenli bir ilişkide kişi kendisini daha rahat ifade eder. Duygularını saklamak zorunda kalmaz. Hata yaptığında tamamen reddedileceğini düşünmez.

Ancak bazen ait olmak uğruna kendimizden fazla vazgeçeriz. Bir ilişki bozulmasın diye sürekli susar, istemediğimiz şeylere evet der ve kendi ihtiyaçlarımızı geri plana atarız. Bir süre sonra da hem karşımızdaki insana hem kendimize karşı kırgınlık birikir.

Sağlıklı yakınlık, insanın kendisini tamamen kaybetmesini gerektirmez. Kişi hem sevdiği insanı önemseyebilir hem de kendi sınırlarını koruyabilir. Bu denge her zaman kolay kurulmaz, fakat ruhsal sağlık için değerlidir.

Ayrıca insanın psikolojik durumu yaşadığı toplumdan bağımsız değildir. Sürekli korku, baskı ve adaletsizlik içinde yaşayan birine yalnızca “düşüncelerini değiştir” demek yeterli olmaz. Bazen insanın yükü yalnızca kendi iç dünyasından değil, yaşadığı koşullardan da gelir.

Bu nedenle iyi bir hayat yalnızca bireysel çaba ile değil, insanların birbirine nasıl davrandığıyla da ilgilidir.

Gerçekten Yaşamak

Gerçekten yaşamak denildiğinde akla büyük başarılar gelebilir. Oysa bazen insanın kendi hayatına yaklaşması küçük bir adımla başlar.

Uzun zamandır söyleyemediği bir duyguyu dile getirmek, istemediği bir şeye hayır demek ya da ertelediği bir kararı almak bunlardan biridir.

Gerçekten yaşamak, korkuların tamamen bitmesi değildir. İnsan korkarken de seçim yapabilir. Kararsız kalabilir, yanlış yapabilir ve bazen yönünü kaybedebilir.

Asıl mesele hiç kaybolmamak değil, kaybolduğunu fark ettiğinde yeniden kendine dönmektir.

Geçmişte yaşananlar insan üzerinde iz bırakır. Bazı deneyimler yıllar sonra bile davranışlarımızı etkileyebilir. Ancak geçmiş, geleceğin tamamını belirlemek zorunda değildir. İnsan kendisini tanıdıkça eski alışkanlıklarını ve korkularını daha açık görmeye başlar.

Değişim çoğu zaman yavaş gerçekleşir. Bazen kişi ilerlemediğini bile düşünebilir. Ancak kendisine karşı daha dürüst olduğu her an, aslında kendi hayatına biraz daha yaklaşır.

Sonuç

*Var Mısın ki Yok Olmaktan Korkuyorsun?* Farabi’nin kitabı, insanı ölümden çok yaşam üzerine düşünmeye çağırır. Kitabın temel sorusu yalnızca bir gün yok olup olmayacağımız değildir. Asıl soru, yaşarken ne kadar kendimiz olduğumuzdur.

Psikolojik açıdan var olmak; insanın kendi duygularını fark etmesi, seçimlerini sorgulaması ve yaşamını değerleriyle daha uyumlu hâle getirmesidir. Bu, kusursuz bir insan olmak anlamına gelmez. Tam tersine, hataları ve eksikleriyle birlikte kendi hayatının sorumluluğunu almaktır.

Belki de zaman zaman kendimize şu soruyu sormamız gerekir:

“Bugün hayatımın içinde gerçekten ne kadar varım?”

Bu sorunun cevabı her zaman rahatlatıcı olmayabilir. Ancak insanın kendisine vereceği dürüst bir cevap, daha anlamlı bir hayatın başlangıcı olabilir.

İnsan, sosyal bir varlık olarak kendisini bir gruba ait hissettiği sürece, toplum tarafından (en azından ait olduğu topluluk tarafından) kabul görmüş hisseder. Yalnız olmadığını, kendisi gibi düşünen ve ortak paydada birleşen insanların varlığını bilmek, bireyi rahatlatan bir unsurdur. Bu aidiyet hissi o kadar yoğunlaşabilir ki birey, “ben” olmaktan çıkarak “biz” haline gelir. En klasik örneklerden biri olan fanatizm ve müritlik, bu durumu güzel bir şekilde yansıtır. Çünkü her iki durumda da birey, kendi “ben olma” sınırlarını yok ederek, tamamen bağlı olduğu gruba uygun bir düşünce ve yaşam biçimi benimser. Bu aidiyet hissi, kişilere o kadar haz verir ki, maalesef yanlış yönlendirilmelere ve manipülasyonlara açık hale gelirler. Aidiyet duygusu için paralarından, heveslerinden, ihtiyaçlarından, sevdiklerinden ve hayatlarından vazgeçen birçok insan örneği mevcuttur. Bu kadar istenen, hatta bir noktada ihtiyaç duyulan aidiyet duygusu, insanın başına bu kadar bela açıyorken, neden hala inatla arzularız?

Çünkü aidiyetsizlik hissi, kendi tecrübelerime dayanarak örneklemek gerekirse, köksüz bir ağaç olmaktır. Kökü olmayan bir ağaç, hayatta kalmak için gerekli olan besinleri ve mineralleri alamaz, susuz kalır ve fırtına çıktığında ayakta duramaz. Ağaç olduğu için hareket edemez, ama kökü olmadığı için bulunduğu yerle bağ kuramaz. Kendisi bir ağaçtır, ama öyle hissetmez. Aynı şekilde, sosyal çevremizde ya da yaşadığımız kültürde aidiyet hissedememek de benzer bir durumdur. Bu his o kadar ağır gelir ki, insanı ait hissedeceği yerleri bulabilmek için 20 kilo valizde yaşamak zorunda bırakır. O valiz asla boşalmaz çünkü her an kalkıp gitme ihtimali vardır. Peki, bu ağır histen kurtulabilir miyiz?

Kurtuluşu aramadan önce, bu hissin ortaya çıkma nedenlerine bakalım:

• Yeni, hiç bilmediğiniz bir yere taşındığınızda yaşanan aidiyetsizlik hissi, olağandır; zararlı olan ise zamanla bu hissin azalmamasıdır.
• Sosyal anksiyete nedeniyle bireyin yaşadığı aidiyetsizlik hissi, yargılanma korkusunun ağır basmasıyla ortaya çıkar; bu nedenle birey kendini toplumla uyumlu hissedemez.
• Çocuklukta yaşanan travmalar ve ani kayıplar, aidiyetsizlik hissinin oluşmasına neden olabilir.

Her şeyde olduğu gibi, bu duygunun kaynağını öğrenebilirsek, nasıl başa çıkacağımıza dair bir yol haritası oluşturabiliriz. Peki, aidiyet duygumu nasıl artırabilirim?

• Öncelikle, duygularımızı fark etmeliyiz; bu duyguları bastırmamalı ve hissetmemiz gereken adaptif duygularımızı yaşamalıyız.
• Bizim düşüncelerimizden farklı düşüncelere sahip insanların olduğunu kabul etmeliyiz. Aynı düşünce ve fikirde olmamak, uyumsuz olduğumuz anlamına gelmez.
• Sosyal etkinliklere katılmak, özellikle gönüllülük projelerine dahil olmak, bu süreçte faydalı olabilir. Topluma yarar sağladığını bilmek, bireylerin ait olma duygusunu pekiştirir.

Tüm bunlara rağmen hâlâ bu his devam ediyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa, mutlaka bir uzmana görünmelisiniz.

Bu durum çoğu zaman yetişkinlikte başlamaz. Onay arayışının kökeni, bireyin kendisiyle ve bakım verenleriyle kurduğu ilk ilişkilerde şekillenir. Özellikle sevginin ve kabulün belirli koşullara bağlı hissedildiği çocukluk yaşantıları, bireyin öz değer algısını dış değerlendirmelere bağımlı hâle getirebilir. Böylece çocuklukta gelişen “Değer görmek için bir şeyleri doğru yapmalıyım.” inancı, yetişkinlikte de farklı biçimlerde varlığını sürdürür.

Çocuklukta Öğrenilen Değer Algısı

Çocuklar dünyaya kendileriyle ilgili hazır bir değer duygusuyla gelmezler. Kendilerini nasıl gördüklerini büyük ölçüde bakım verenlerinin onlara nasıl yaklaştığı üzerinden öğrenirler. Hata yaptığında yalnızca eleştirilen, başarı gösterdiğinde ilgi gören ya da duyguları yerine performansı fark edilen bir çocuk, zamanla sevginin koşullu olduğuna dair bir anlam geliştirebilir.

Elbette her eleştiri ya da her başarı beklentisi onay arayışına yol açmaz. Ancak çocuğun tekrar eden deneyimleri, “Olduğum hâlimle değil, başarılı olduğumda kabul görüyorum.” ya da “Başkalarını memnun ettiğim sürece seviliyorum.” gibi temel inançların oluşmasına zemin hazırlayabilir.

Gelişim psikolojisi alanındaki çalışmalar, çocukluk döneminde oluşan öz değer algısının yaşamın ilerleyen dönemlerindeki kişilerarası ilişkileri ve benlik değerlendirmelerini önemli ölçüde etkilediğini göstermektedir. Özellikle koşullu kabulün yoğun olduğu aile ortamlarında yetişen bireylerin, öz değerlerini dış kaynaklardan besleme eğilimlerinin daha yüksek olduğu bilinmektedir.

Onay Arayan Çocuk Nasıl Bir Yetişkine Dönüşebilir?

Çocuklukta gelişen bu örüntüler yetişkinlikte çoğu zaman doğrudan fark edilmez. Kişi kendisini yalnızca mükemmeliyetçi, aşırı sorumluluk sahibi ya da herkesi memnun etmeye çalışan biri olarak tanımlayabilir. Oysa bu davranışların altında çoğu zaman daha derin bir ihtiyaç vardır: Değerli olduğunu hissedebilmek.

Bu nedenle onay arayışı yalnızca iltifat beklemekten ibaret değildir. Sürekli kendini kanıtlama ihtiyacı hissetmek, “hayır” demekte zorlanmak, eleştirileri kişisel bir başarısızlık olarak algılamak, yaptığı iş ne kadar iyi olursa olsun yeterli hissetmemek ya da başkalarının memnuniyetini kendi ihtiyaçlarının önüne koymak da aynı örüntünün farklı yansımaları olabilir.

Bazı bireyler önemli başarılar elde etmelerine rağmen içten içe “Aslında yeterince iyi değilim.” düşüncesini taşımaya devam ederler. Aldıkları takdir kısa süreli bir rahatlama sağlasa da bu duygu kalıcı olmaz. Çünkü sorun, yeterince onay almamak değil; öz değerin büyük ölçüde dışarıdan gelen değerlendirmelere bağlanmış olmasıdır. Böyle bir durumda kişi her yeni başarıyla geçici olarak rahatlar, ancak kısa süre sonra yeniden aynı değersizlik hissiyle karşı karşıya kalabilir.

İlişkilerde Tekrar Eden Bir Döngü

Onay arayışı yalnızca bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi değil, başkalarıyla kurduğu ilişkileri de derinden etkileyebilir. Özellikle yakın ilişkilerde kabul görme ihtiyacı, kişinin kendi sınırlarını fark etmesini ve korumasını zorlaştırabilir. Çünkü reddedilme olasılığı, yalnızca ilişkinin zarar görmesi anlamına gelmez; aynı zamanda çocuklukta gelişen “Yeterince iyi değilim.” inancını da harekete geçirebilir.

Bu nedenle bazı yetişkinler, istemedikleri hâlde sorumluluk üstlenir, kırıldıklarında bunu dile getirmekten kaçınır ya da kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyerek karşı tarafın memnuniyetini öncelemeye çalışırlar. Çatışmadan kaçınmaları çoğu zaman ilişkilerini koruma isteğinden çok, kabul görmeyi kaybetme kaygısıyla ilişkilidir.

Benzer şekilde eleştiri karşısında verilen tepkiler de bu örüntü hakkında önemli ipuçları sunabilir. Yapıcı bir geri bildirim, birçok insan için yalnızca geliştirilmesi gereken bir yönü ifade ederken; onay arayışı belirgin olan bireyler için benliklerine yöneltilmiş bir tehdit gibi algılanabilir. Bu nedenle küçük bir eleştiri saatlerce zihni meşgul edebilir, yapılan onlarca olumlu yorum ise kısa sürede etkisini yitirebilir.

Başarı Neden Bazen Yeterli Hissetirmez?

Dışarıdan bakıldığında oldukça başarılı görünen bazı insanların içten içe kendilerini yetersiz hissetmeleri ilk bakışta çelişkili görünebilir. Oysa öz değerin dış onaya bağlı geliştiği durumlarda başarı, sorunu çözen değil, kısa süreliğine örten bir işleve sahip olabilir.

Sınavı kazanmak, terfi almak, takdir edilmek ya da çevreden övgü görmek kişiye geçici bir rahatlama sağlar. Ancak bu rahatlama kalıcı değildir. Çünkü kişi bir sonraki başarıya kadar yeniden aynı sorgulamanın içine girer. “Ya bu kez beklentileri karşılayamazsam?”, “Ya artık beni yeterli bulmazlarsa?” gibi düşünceler, başarıyı huzur veren bir deneyim olmaktan çıkarıp sürekli korunması gereken bir statüye dönüştürebilir.

Bu nedenle onay arayışı çoğu zaman daha fazla çalışmakla ya da daha başarılı olmakla sona ermez. Tam tersine, kişi her yeni başarıyla birlikte kendisinden beklediği standardı biraz daha yükseltebilir. Böylece değerli hissetmek giderek ulaşılması zor bir hedef hâline gelir.

Öz Değeri Yeniden Tanımlamak

Onay ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmadığı gibi çoğunlukla gerekli de değildir. İnsan, yaşamı boyunca ait olmak, görülmek ve takdir edilmek ister. Sorun, bu ihtiyaçların varlığından çok, kişinin kendi değerini yalnızca bunlar üzerinden tanımlamaya başlamasıdır.

Bu nedenle değişim, başkalarının bizi sürekli onaylamasıyla değil; kendimizi değerlendirme biçimimizin değişmesiyle başlar. Kendi ihtiyaçlarını fark edebilmek, sınır koyabilmek, hata yaptığında kendini yalnızca eleştirmek yerine anlayabilmek ve öz değeri performansın ötesinde tanımlayabilmek bu sürecin önemli parçalarıdır.

Elbette çocuklukta öğrenilen inançlar bir anda değişmez. Yıllarca tekrar eden deneyimlerle şekillenen benlik algısının zaman içinde dönüşmesi sabır gerektirir. Ancak araştırmalar, bireyin erken dönem yaşantılarını anlamlandırmasının, otomatik düşüncelerini fark etmesinin ve kendisiyle daha şefkatli bir ilişki kurmasının bu dönüşümü desteklediğini göstermektedir.

Belki de yetişkinliğin en önemli psikolojik görevlerinden biri, çocuklukta başkalarının eline bıraktığımız değer duygusunu yeniden sahiplenebilmektir. Çünkü gerçek öz değer, herkes tarafından onaylandığımız zamanlarda değil; hata yaptığımızda, eleştirildiğimizde ya da beklentileri karşılayamadığımız anlarda da kendimizi bütünüyle değersiz görmemeyi öğrenebildiğimizde gelişmeye başlar.

Onay arayan çocuk, yaşamın ilk yıllarında elinden gelenin en iyisini yaparak kabul görmeye çalışmıştır. Yetişkin ise artık aynı çabayı sürdürmek zorunda değildir. Çünkü değer, kazanılması gereken bir ödül değil; insan olmanın ayrılmaz bir parçasıdır.

Peki, sosyal medya gerçekte kim olduğumuzu değiştiriyor mu? Belki doğrudan değil ama kendimizi nasıl algıladığımızı ve başkalarının bizi nasıl gördüğüne verdiğimiz önemi önemli ölçüde etkileyebilir. En temel ihtiyaçlarımız olan beğenilmek, kabul görmek ve ait hissetmek gibi ihtiyaçlarımız çoğunlukla aile ve yaşadığımız sosyal çevre tarafından karşılanır. Günümüzde ise sosyal medya, bu ihtiyaçları karşılamaya yöneldiğimiz bir alan haline geldi. Beğeni, yorum ve takipçi sayıları, farkında olmadan kendimizi değerlendirme biçimimizi de etkileyebiliyor. Bir paylaşım etkileşim almadığında moralimizin bozulması veya çok beğenildiğinde kendimizi daha değerli hissetmemiz, aslında bunun en açık göstergeleridir.

Zamanla kendimizi yalnızca nasıl hissettiğimiz üzerinden değil, nasıl göründüğümüz üzerinden de değerlendirmeye başlayabiliriz. Paylaşmaya değer anlar yaşamaya çalışırken bazen o anın içinde olmaktan uzaklaşabiliriz. Böylece benlik algımız, kendi deneyimlerimizden ziyade dışarıdan aldığımız geri bildirimlerle şekillenmeye başlayabilir.

Sosyal medyanın diğer bir etkisi ise karşılaştırma eğilimini beslemesidir. Sosyal medyada insanlar genellikle hayatlarının en mutlu, en başarılı, en güzel anlarını paylaşırlar. Kimse uykusuz gecelerini, aile içi sorunlarını, yaşadığı kaygıları ya da başarısız olduğu anları neredeyse hiç paylaşmaz. Seçilerek paylaşılan bu karelere baktığımızda, bir an için kendi hayatımızı başkalarının en parlak yanlarıyla kıyaslama hatasına düşebiliyoruz. Çoğu zaman bu paylaşımların özenle seçilmiş anlar olduğunu fark etmeyebiliriz. Bu durum, özellikle gençler üzerinde daha belirgin etkiler oluşturabiliyor. Sürekli “kusursuz” bedenler, “mükemmel” ilişkiler, “başarılı” kariyerler gören gençler, kendilerini geç kalmış veya yetersiz görmeye başlayabiliyor. Ancak gerçek hayatta hata yapmak, üzülmek, yorulmak ve başarısız olmak vardır. Bunlar eksiklik değil, yaşamın doğal gereklilikleridir.

Peki, ne yapabiliriz? Sosyal medyayı tamamen olumsuz olarak görmek de doğru olmayacaktır. Bilgiye ulaşmayı, farklı kültürleri tanımayı ve geniş bir iletişim ağında bulunmayı kolaylaştırabilir. Burada önemli olan, sosyal medyanın hayatımızı yönetmesine izin vermemektir. Bunun için kendimize bazı sorular sormak, daha sağlıklı bir ilişki kurmamızda faydalı olabilir:

• Telefonu gerçekten ihtiyacım olduğu için mi elime alıyorum yoksa artık bir alışkanlık haline mi geldi?
• Bu paylaşımı mutluluğumu paylaşmak için mi yapıyorum yoksa başkalarının onaylamasını beklediğim için mi?
• Başkalarının hayatını izlemek için harcadığım zamanı kendi hayatımı yaşamaya ne kadar ayırıyorum?

Bunun için atabileceğimiz bazı küçük adımlar olabilir:

Dijital Detoks Yapmak

Sosyal medyada yenilikleri her ne kadar merak etsek de sonsuz bir veri akışı olduğunu unutmamak gerekir. Her gelişmeden haberdar olmak mümkün değildir. Zaman zaman bunun dışına çıkmak, hem zihnimizi dinlendirmek hem de dikkatimizi gerçekten önemli olan şeylere yönlendirmek adına önemlidir. Yemek yerken telefonu başka bir odaya bırakmak veya yarım saatlik bildirimleri kapatmak, sosyal medyanın yaşamımızdaki yerini ve ne kadar bilinçli kullandığımızı fark etmemize yardımcı olacaktır.

Ekran Dışındaki Etkinliklere Zaman Ayırmak

Hızlı bir şekilde yeni içerik tüketmek, beynimizin ödül sistemini sık harekete geçirebilir. Bu nedenle ekran dışında da bize iyi gelen etkinliklere yaşamımızda yer açmak önemlidir. El ile yapılan işler (boyama, çizme, tamir, yazı yazma) veya spor faaliyetleri ile hem beden hem zihnimizi dinlendirmemiz mümkündür.

Yüz Yüze İletişimi Artırmak

Sosyal medyayla kurulan ilişkinin yanı sıra yüz yüze buluşmalar, duyguların aktarılması açısından oldukça kıymetlidir. Ses tonu, mimikler ve göz teması dijital ortamda tam anlamıyla aktarılamayabilir. Bu nedenle sevdiklerimizle zaman zaman aynı havayı solumak, ilişkilerin derinleşmesine ve duygusal bağın kuvvetlenmesine katkı sağlayabilir.

Sonuç olarak, sosyal medya yaşamımızın vazgeçilmez bir parçası olabilir ancak bizi tanımlayan tek ölçüt olmamalıdır. Gerçek yaşamda kurduğumuz ilişkiler, deneyimlerimiz ve kendimizle kurduğumuz sağlıklı bağ, ekrandan aldığımız beğenilerden çok daha kalıcıdır. Önemli olan, sosyal medyayı hayatımızdan çıkarmak değil, onunla kurduğumuz ilişkinin kontrolünü yeniden elimize almaktır. Belki de zaman zaman ekrandan uzaklaşmak, dünyadan uzaklaşmak değil, tam tersine kendi hayatımıza yeniden yaklaşmaktır.

Belki de bu yüzden kaygıyı tamamen kötü bir duygu olarak görmek haksızlık olur. Çünkü insanın bugüne kadar hayatta kalmasını sağlayan şeylerden biri de kaygıydı. Tehlikeyi önceden fark ettiriyor, bedeni hazırlıyor ve yaşamı koruyordu. Sorun, kaygının varlığı değil; bazen ortada gerçek bir tehlike yokken de aynı alarmı çalmaya devam etmesidir. Alarmın görevi evi korumaktır; fakat bazen en ufak bir rüzgârı bile yangın sanabilir.

Fakat zaman değişti. Artık vahşi hayvanların yerini sınavlar, belirsizlikler, ilişkiler, gelecek kaygıları ve zihnimizin ürettiği olasılıklar aldı. Beden ise hâlâ aynı alarm sistemiyle çalışmaya devam ediyor. Ortada gerçek bir tehlike olmasa bile gerçekleşmemiş onlarca felaket senaryosuna aynı tepkiyi veriyor. İnsan, daha hiçbir şey yaşamadan kaygılanıyor, yoruluyor ve kendini savaş ya da kaç tepkisinin içinde buluyor.

Varoluşçu psikolojinin önemli isimlerinden Rollo May, kaygının insan olmanın doğal bir parçası olduğunu söyler. Çünkü insan yalnızca bugünü yaşayan bir varlık değildir; geleceği düşünen, seçim yapan, hata yapmaktan korkan ve yaşamına anlam vermeye çalışan bir varlıktır. Belirsizlik oldukça kaygı da olacaktır. Belki de amaç kaygıyı hayatımızdan tamamen çıkarmak değil, onunla nasıl yaşayacağımızı öğrenmektir.

Aslında kaygı, insanı daha fazla üzülmesin ya da zarar görmesin diye önceden korkutmaya çalışıyor. Sanki çocuğuna zarar gelmesin diye her ihtimali düşünen koruyucu bir ebeveyn gibi… Niyeti kötü değil; sadece korumaya çalışıyor. Fakat bazen bunu o kadar abartıyor ki insan, yaşamaya fırsat bulamadan olabilecek her kötü ihtimali yaşamış gibi hissediyor.

Zihin ise bu ihtimalleri gerçekmiş gibi işlemeye başlıyor. “Ya başarısız olursam?”, “Ya reddedilirsem?”, “Ya kötü bir haber alırsam?” soruları peş peşe geliyor. Oysa bunların büyük bir kısmı henüz yaşanmamış, belki de hiçbir zaman yaşanmayacak ihtimallerden ibaret. Buna rağmen beden, bu düşünceleri gerçek bir tehlike varmış gibi algılıyor ve alarm sistemini çalıştırıyor. İşte bu yüzden bazen yalnızca bir düşünce bile kalbimizin hızlanmasına, nefesimizin daralmasına ya da kaslarımızın gerilmesine neden olabiliyor.

Kaygı biraz da istenmeyen bir çocuk gibidir. İtildikçe, susturulmaya çalışıldıkça ya da yok sayıldıkça kendine daha fazla yer bulmaya çalışır. Çünkü aslında istediği şey itilmek değil; görülmek, anlaşılmak ve kabul edilmektir. Ne kadar “Git.” dersek, o da sanki o kadar yüksek sesle “Ben buradayım.” demeye devam eder.

Belki de bu yüzden kaygıyla savaşmak çoğu zaman onu daha da güçlendirir. Sürekli susturmaya çalıştığımız bir çocuk nasıl daha yüksek sesle ağlarsa, kaygı da bastırıldıkça kendini daha fazla hissettirebilir. Oysa bazen durup ona kulak vermek, “Şu an beni neden uyarmaya çalışıyorsun?” diye sormak bambaşka bir kapı aralayabilir. Çünkü kaygının altında çoğu zaman incinme korkusu, belirsizlik, kaybetme endişesi ya da kontrol edememe hissi vardır.

İnsan ise bu korku veren duygudan doğal olarak uzaklaşmak ister. Çünkü onun için kaygı; huzursuzluk, belirsizlik ve bitmek bilmeyen felaket senaryoları demektir. Oysa bazen kaygının bize anlatmaya çalıştığı şey, korkunun kendisinden daha değerlidir. Belki de kaygı bize yalnızca şunu söylemeye çalışıyordur: “Seni korumaya çalışıyorum.” Onun sesini tamamen susturmaya çalışmak yerine neden konuştuğunu anlamaya çalıştığımızda, kaygıyla kurduğumuz ilişki de değişmeye başlayabilir.

Belki de mesele, kaygının hiç olmaması değildir. Mesele, kaygının direksiyona geçmesine izin vermeden onunla birlikte yol alabilmeyi öğrenmektir. Çünkü yaşam, belirsizliklerle örülü bir yolculuktur ve insan bu yolculukta kimi zaman korkacak, kimi zaman endişelenecek, kimi zaman da geleceğin ne getireceğini bilemeden yürümeye devam edecektir.

Kaygıyı tamamen susturmaya çalışmak, belki de bizi korumaya çalışan bir sesi bütünüyle susturmaya çalışmaktır. Oysa asıl ihtiyaç duyduğumuz şey, o sesin ne zaman gerçekten bizi uyardığını, ne zaman ise geçmiş deneyimlerimizin ve zihnimizin ürettiği olasılıkların etkisiyle gereğinden fazla yükseldiğini ayırt edebilmektir.

Rollo May‘in de vurguladığı gibi kaygı, insan olmanın kaçınılmaz bir parçasıdır. Kaygı hissetmek zayıflık değil; yaşamı önemsemenin, seçim yapmanın, sevebilmenin ve geleceğe dair umut taşımanın bir göstergesidir. Belki de insan, kaygısıyla birlikte büyür; belirsizliğe rağmen adım attıkça olgunlaşır.

Bu yüzden belki de kaygıya her geldiğinde “Git.” demek yerine, “Beni neden korumaya çalışıyorsun?” diye sormak gerekir. Çünkü kaygı bazen yalnızca görülmek isteyen bir çocuk, bazen de görevini biraz fazla ciddiye alan koruyucu bir ebeveyndir. Onu anlamaya başladığımızda kaygı artık bizi yöneten bir duygu olmaktan çıkar; bize kendimizi anlatan bir yol arkadaşına dönüşebilir.

İnsan olmak belki de tam olarak budur. Kaygının hiç olmadığı bir yaşam aramak değil; kaygıya rağmen sevmek, üretmek, umut etmek ve yürümeye devam edebilmektir. Çünkü cesaret, kaygının yokluğu değil; kaygı yanımızdayken de yaşamın içinde kalabilmektir. Belki de huzur, kaygının tamamen sustuğu yerde değil; onun sesini tanıyıp direksiyonu yeniden kendi ellerimize alabildiğimiz yerde başlar.

Mükemmeliyet arayışındaki bireyler, başarılı olabilmek için en iyisini yapmaları gerektiğini düşünmektedir. Oysa hayat bir koşuşturmacadır; kusursuzluğun değil, belirsizliklerin, sürprizlerin ve hataların iç içe geçtiği uzun bir yolculuktur. Yarın başımıza ne geleceğini bilemezken, neden her şeyi kontrol etmeye ve mükemmel hale getirmeye çalışıyoruz?

Kusursuz olmak, hayatımız boyunca hissettiğimiz baskılardan biridir. Uyandığımız andan uyumaya kadar, hatta uyurken bile mükemmel olmak isteriz. Peki, biz neden mükemmel olmak istiyoruz?

Bize öğretilen duygulardan biri, başarısız olmamak üzerinedir. Bu duygu, en büyük yanılgılarımızdan biridir. Oysa insanı geliştiren, düşe kalka öğrendiğimiz başarılarımızdır. Hatalarımızdan çıkardığımız dersler önemlidir. Kusursuz olmaya çalışırken kendimizi yormuyor muyuz? Hayatımızda istediğimiz çoğu şeyi ertelemiyor muyuz?

“Her şey mükemmel olmalı” düşüncesiyle hayatımızı, hayattan almak istediğimiz yaşamı ona göre şekillendirdik. Oysa hayat sürprizlerle doludur. Bir yılda, bir günde hatta bir dakikada değişebilen varlıklar olarak mükemmel olabilmek zor değil mi?

Bu kadar zorluğun içinde mükemmel olmayı nasıl istedik, nasıl karar verdik? Kendi düşüncemizle mi, yoksa çevremizin bizden istediği düşüncelerle mi?

Günümüzde mükemmel olma isteği, sadece bizim düşüncemiz değil; çevremizdeki bireyler veya hayatımız boyunca gördüğümüz insanlar tarafından ya öğrenilir ya da bize öğretilir. Sosyal medyada gördüğümüz mükemmel hayatlar ve çevremizden duyduğumuz başarı hikayeleri, zamanla kendi hayatımızı yetersiz görmemize neden olabilmektedir. Oysa kimse hayatında yaşadığı zorlukları, başarısızlıkları, ağlamalarını ve yakarışlarını paylaşmaz. Hepimiz bardağın dolu tarafını görme eğilimindeyiz. Oysa o bardağın bir kısmı dolmamıştır. Dolmayan o su dolu bardak, bize neler başardığımızı ve nelerin üstesinden geldiğimizi göstermektedir.

Hepimiz çocukken komşunun çocuğu ile karşılaştırılmışızdır. Bir şey yapmak istediğimizde ailemizden “Komşu ne der?” lafını duymuşuzdur. Bu tarz sözler ve davranışlar, hayatımızın başrolünde yetersiz olduğumuz duygusunu yansıtabilir. Yetersizlik duygusu, mükemmel olmadığımızı ve hayatımızda eksik olan, başarısız olan yanlarımızı doğurabilir.

Çevremizde gördüğümüz veya sosyal medyada karşılaştığımız insanların sunduğu o mükemmel hayatlar, bize kendi hayatımızın mükemmel olmadığını ve yetersiz olduğumuzu hissettirebilir. Oysa mükemmel olmak ve mükemmel görünebilmek de bizim elimizdedir. Dışarıdan her şeyiyle mükemmel görünen birisinin içinde neler koptuğunu bilemeyiz.

Mükemmel olmak, bize başarı getirir. Ancak mükemmel olmak için kendimizden vazgeçmemek gerekmektedir. Mükemmel olmak, başarı getirdiği gibi düşe kalka bir şeyler öğrenebilmek de bize başarı kazandırır. Her şeyin ölçüsü önemlidir. Mükemmel olmanın peşinde koşarken, hayatın en güzel anlarını kaçırmamalıyız. Çünkü bizi değerli kılan, kusursuz olmamız değil, hatalarımızla ve deneyimlerimizle kendimiz olabilmemizdir. Belki de hayatın en büyük mükemmelliği, aslında mükemmel olmak zorunda olmadığımızı fark ettiğimiz andır.

Belirsizlik, çoğu insan için kolay tolere edilebilen bir deneyim değildir. Geleceğin nasıl şekilleneceğini ya da attığımız adımların bizi nereye götüreceğini bilememek, zihnimizde bir boşluk oluşturabilir. Zihnimiz ise bu boşluğu çoğu zaman cevaplarla değil, ihtimallerle doldurmaya çalışır. İşte tam da bu noktada “Ya beklediğim gibi olmazsa?” ya da “Şimdi ne yapacağım?” gibi düşünceler zihnimizi meşgul etmeye başlayabilir.

Belirsizlik Neden Kaygı Uyandırır?

Belirsizlik karşısında zihnimiz, henüz cevabı olmayan sorulara yanıt bulmaya çalışır. Bu süreçte farklı olasılıkları değerlendirmesi doğal bir eğilimdir. Ancak bu olasılıklar zaman zaman olumsuz senaryolara doğru kayabilir. Çünkü beynin temel görevlerinden biri yalnızca bizi mutlu etmek değil, aynı zamanda olası tehditlere karşı korumaktır. Bu nedenle zihnimiz, kesin bir tehlike olmasa bile olası riskleri öngörmeye çalışabilir. Böylece bizi hazırlıklı tutmayı amaçlar. Ancak bu hazırlık çabası, belirsizlik uzun sürdüğünde zihnin aynı sorular etrafında tekrar tekrar dönmesine neden olabilir. Bir süre sonra bu senaryolar, bize giderek daha olası görünmeye başlayabilir. Bu noktada belirsizliği ortadan kaldırma isteği giderek güçlenebilir. Sonucun bir an önce belli olmasını istemek, sürekli düşünmek, tekrar tekrar kontrol etmek ya da çevreden güvence aramak kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. Ancak belirsizlik devam ettiği sürece bu rahatlama kalıcı olmayabilir ve zihnimiz yeniden aynı döngünün içine girebilir. Çoğu zaman bizi yoran şey, belirsizliğin kendisinden çok; zihnimizin o belirsizliği doldurmak için ürettiği senaryolardır.

Belirsizlik Karşısında Neden Kontrol Etme İhtiyacı Hissederiz?

Belirsizlik kaygı yarattığında, çoğumuz bu huzursuzluğu azaltacak yollar aramaya başlarız. Bu yollardan biri de kontrol etme davranışıdır. Çünkü zihnimiz, belirsizliğin yarattığı huzursuzluğu azaltmak ve yeniden bir güven duygusu oluşturmak ister. Bu nedenle, sonucu daha çabuk öğrenmeye ya da süreci daha fazla kontrol etmeye yönelik davranışlar gösterebiliriz. Örneğin, beklediğimiz bir mesajı defalarca kontrol etmek, sınav sonucunun açıklanacağı tarihi sürekli takip etmek ya da bir sağlık kontrolünün sonucunu beklerken internette sürekli araştırma yapmak, bu ihtiyacın günlük yaşamdaki yansımalarından bazılarıdır. Bu davranışlar, o an için kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlayabilir. Ancak belirsizlik ortadan kalkmadığında, zihnimiz yeniden aynı soruların peşine düşebilir. Böylece kontrol etme çabası, kaygıyı azaltmak yerine farkında olmadan sürdüren bir döngünün parçası haline gelebilir.

Belirsizlikle Yaşamayı Öğrenmek

Belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmayabilir. Çünkü yaşamın doğasında değişim ve bilinmezlik vardır. Bu nedenle asıl mesele, belirsizliğin varlığı değil; onunla nasıl bir ilişki kurduğumuzdur. Belirsizliği kabul etmek, yaşanan durumu onaylamak ya da çaba göstermekten vazgeçmek anlamına gelmez. Aksine, her sorunun cevabına o anda sahip olamayacağımızı fark etmek ve buna rağmen yaşamın akışına devam edebilmektir. Çünkü hayat, çoğu zaman tüm cevapları bize en başında sunmaz. Bu durum, yaşamın doğal akışının bir parçasıdır. Belirsizlik karşısında zihnimiz, kontrol edemediği durumlara odaklanma eğiliminde olabilir. Oysa her zaman sonucu kontrol edemesek de, o süreçte nasıl davranacağımızı ve enerjimizi nereye yönlendireceğimizi seçebiliriz. Kontrol edebildiğimiz alanlara odaklanmak; elimizden geleni yapmak, günlük yaşamımızı sürdürmek ve kendimize şefkatle yaklaşmak, belirsizliğin yarattığı yükle baş etmemize katkı sağlayabilir.

Belirsizlikle baş etmeye çalışırken kendimize hatırlatabileceğimiz en önemli noktalardan biri, her düşüncenin bir gerçeklik olmadığıdır. Zihnimizin ürettiği olası senaryolar, geleceğin kesin bir yansıması değil; yalnızca olasılıklardan biridir. Bunu fark edebilmek, belirsizliğin yarattığı kaygıyla daha dengeli bir şekilde ilişki kurmamıza yardımcı olabilir. Belirsizlik her zaman kolay deneyimlenen bir durum olmayabilir. Ancak onunla daha işlevsel bir ilişki kurabilmek mümkündür. Bu, belirsizliği sevmek ya da ondan hoşlanmak anlamına gelmez. Aksine, belirsizliğin yaşamın doğal bir parçası olduğunu kabul ederek, tüm cevapları beklemeden yaşamın içinde kalabilmektir. Belki de yaşam, bizden her zaman tüm cevaplara sahip olmamızı beklemiyor. Bazen önemli olan, belirsizliğin tamamen ortadan kalkmasını beklemek değil; belirsizlik varlığını sürdürürken de yaşamın içinde kalabilmektir.

Martin Eden, işçi sınıfından gelen genç bir denizcidir. Ruth ile tanışması, onun yaşamında önemli bir dönüm noktası olur. Ruth’un temsil ettiği eğitimli ve kültürlü dünyaya duyduğu hayranlık, Martin’i kendini geliştirmeye yönlendirir. Okur, yazar ve düşünür olmak için büyük bir çaba ile gece gündüz çalışır. İlk bakışta bu çaba, hayallerinin peşinden giden kararlı bir insanın öyküsü gibi görünse de, Martin’in söylediklerine ve iç dünyasına biraz daha odaklanıldığında farklı bir motivasyonun varlığı hissedilir: Martin yalnızca başarılı olmak değil, aynı zamanda değerli olduğunu kanıtlamak istemektedir.

Psikolojik açıdan baktığımızda, kişinin özdeğerini başarıları üzerinden tanımlaması oldukça hassas bir zemin oluşturur. Bu durumda başarı, kişinin gelişimini destekleyen, onu güdüleyen bir amaç olmaktan çıkar ve kabul görmek için verilmesi gereken bir sınava dönüşür. Kişi her belirlediği hedefe ulaştığında kısa süreli bir tatmin yaşasa da, ardından yeni bir hedef belirlemek zorunda hisseder. Zamanla önemli olan, başarıdan alınan haz değil, başarının kişiye ne söylediği hâline gelir. “Başardım” duygusunun yerini, “Değerli miyim?” sorusu alır. Bu durumda başarılar bir süreliğine rahatlatıcı bir etki yaratsa da, özdeğere ilişkin temel ihtiyaç karşılanmadığı için aynı yetersizlik hissi yeniden ortaya çıkabilir. Kişi zamanla ne kadar ilerlediğine odaklanmak yerine, hâlâ ulaşamadıklarına odaklanmaya başlayabilir. Böylece başarı, bir tatmin kaynağı olmaktan çıkar; sürekli korunması, sürdürülmesi ve yeniden kanıtlanması gereken bir yük hâline gelir.

Martin’in hikâyesi de tam olarak bunu gösterir. Uzun yıllar boyunca reddedilen yazıları sonunda kabul görür ve arzuladığı başarıya ulaşır. Ancak beklediği mutluluk bir türlü gelmez. Yıllarca ulaşmaya çalıştığı o dünyanın içinde bile kendisini yalnız ve yabancı hisseder.

Aslında Martin’in yaşadığı hayal kırıklığının temelinde, başarıyla doldurmaya çalıştığı daha derin bir ihtiyacın varlığı yatar. Çünkü o yalnızca tanınan bir yazar olmak istememiş, aynı zamanda kabul görmek, değerli hissetmek ve ait olmak istemiştir. Fakat başarı, kişinin sahip olduğu tüm duygusal ihtiyaçları karşılayabilecek bir güç değildir. Dışarıdan gelen takdir, kişinin özdeğerine ilişkin boşlukları kısa süreliğine doldurabilir ancak tamamen ortadan kaldırmaz. Bu nedenle Martin, ulaşmak için yıllarını verdiği noktaya geldiğinde beklediği doyumu hissedemez. Hayatını anlamlı kılacağını düşündüğü hedef gerçekleşmiş, ancak içindeki eksiklik duygusu olduğu yerde kalmıştır. Çünkü sorun yalnızca başarılı olamamak değildir. Bazen asıl mesele, başarıya yüklenen anlamın kişinin taşıyabileceğinden çok daha büyük olmasıdır. Kişi kendi değerini yalnızca elde ettiği başarılarla ölçmeye başladığında, varılan her hedef bir süre sonra sıradanlaşabilir ve yerini yeni bir kanıtlama ihtiyacına bırakabilir.

Martin Eden’in arayışı, günümüzde pek çok insanın yaşamında karşılık bulmaktadır. Daha başarılı olduğunda, insanlar tarafından daha çok takdir gördüğünde ya da belirli bir hedefe ulaştığında kendisini daha değerli hissedeceğine inanan pek çok insan vardır. Oysa özdeğer yalnızca ulaşılan hedeflerle değil, kişinin kendisini olduğu hâliyle kabul edebilmesiyle, kurduğu anlamlı ilişkilerle ve yaşamına yüklediği anlamla da şekillenir. Belki de gerçek huzur, ulaşılacak bir hedefte değil; insanın yıllardır dışarıda aradığı değerin en başından beri kendi içinde saklı olduğunu fark etmesindedir.

Peki insan neden kontrol etmek ister? Ve kontrol etme çabası ne zaman bizi koruyan bir mekanizma olmaktan çıkıp, bizi hayatın kendisinden uzaklaştıran bir döngüye dönüşür?

Belirsizlik ve Kesinlik Arayışı

Kontrol ihtiyacını anlamak için belki de önce belirsizlikle ilişkimize bakmak gerekir. Çünkü çoğu zaman insanı zorlayan şey yalnızca yaşadığı olaylar değil, o olayların nasıl sonuçlanacağını bilememektir. Bir ilişkinin sona ermesi üzücü olabilir; ancak sona erip ermeyeceğini bilememek çoğu zaman daha yıpratıcıdır. Beklenen bir haber olumsuz olabilir; fakat günlerce ne olacağını beklemek zihni çok daha fazla meşgul edebilir. Bu nedenle insan bazen kötü bir haberi bile belirsizliğe tercih edebilir.

Psikoloji literatüründe bu durum, belirsizliğe tahammülsüzlük kavramı ile açıklanmaktadır. Belirsizliğe tahammülsüzlük, kişinin gelecekte ne olacağını bilememe durumunu tehdit edici veya katlanılması güç olarak deneyimleme eğilimidir (Carleton, 2016). Araştırmalar da belirsizliğin, kaygının sürmesinde ve artmasında önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Çünkü zihin yalnızca yaşanan olaya değil, yaşanabilecek olasılıklara da tepki verir.

Grupe ve Nitschke’ye (2013) göre kaygının merkezinde çoğu zaman öngörülemezlik yer alır. İnsan yalnızca başına gelenlerle değil, başına gelebileceklerle de uğraşır. Henüz gerçekleşmemiş senaryolar zihinde tekrar tekrar canlandırılır, farklı ihtimaller değerlendirilir ve olası sonuçlar tahmin edilmeye çalışılır. Belki de bu yüzden insan yalnızca cevap aramaz; kesinlik arar. Çünkü kesinlik, sonucu değiştirmeyi vaat etmese de belirsizliğin yarattığı gerginliği bir süreliğine yatıştırabilir. Fakat kontrol ihtiyacının merkezinde yalnızca belirsizlik olmayabilir. Belki de insanın asıl zorlandığı şey, hayatın her zaman onun etki alanı içinde olmadığını hatırlatan anlardır.

Kontrol Yanılsaması ve İnsanın Sınırları

Bir sınava çalışmak ile sınav sonucunu kontrol etmeye çalışmak aynı şey değildir. Bir ilişki için emek vermek ile o ilişkinin nasıl sonuçlanacağını kontrol etmeye çalışmak da öyle. Bir iş görüşmesine hazırlanabiliriz; ancak kararı veren kişi biz olmayız. Birini sevebiliriz; fakat onun ne hissedeceğine karar veremeyiz. Buna rağmen zihnimiz çoğu zaman etkileyebileceği şeylerle etkileyemeyeceği şeyler arasındaki sınırı düşündüğümüz kadar net çizemeyebilir. Psikolog Ellen Langer (1975), bu eğilimi kontrol yanılsaması olarak tanımlamıştır. Kontrol yanılsaması, bireyin gerçekte etkisinin sınırlı ya da hiç olmadığı durumlarda, sonucu etkileyebileceğine inanmasıdır. İlk bakışta mantıksız görünse de bu yanılsama oldukça anlaşılırdır. Çünkü kontrol hissi, belirsizlik karşısında güvenlik sağlar. İnsan zihni için bir durum üzerinde etkisi olduğunu düşünmek, o durumun tamamen öngörülemez olduğunu kabul etmekten çoğu zaman daha kolaydır. Ancak kontrol etmeye çalıştığımız şeylerin ilginç bir ortak noktası vardır. Birinin ne hissedeceği, bir ilişkinin nasıl sonuçlanacağı, verdiğimiz emeğin karşılık bulup bulmayacağı, zamanın ne getireceği… Bunların hiçbiri bütünüyle bizim değildir. Belki de bu yüzden kontrol ihtiyacının merkezinde belirsizlikten çok, insanın kendi sınırlarıyla karşılaşması vardır.

Çünkü bazı gerçekler bilgi eksikliğiyle ilgili değildir. İnsan olmanın sınırlarıyla ilgilidir. Birini sevebiliriz ama onun adına karar veremeyiz. Elimizden geleni yapabiliriz ama her sonucun garantisini alamayız. Hayatı etkileyebiliriz ama bütünüyle yönetemeyiz. Kontrol etmeye çalıştığımız şeylerin önemli bir kısmı, tam da bu nedenle elimizden kayar.

Geleceği Erkenden Yaşamak

Kontrol her zaman olayları yönetmeye çalışmak şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen geleceği erkenden yaşamaya çalışmak şeklinde de ortaya çıkabilir. İnsan bazen henüz yaşanmamış olaylara kesin anlamlar verir. Olmayacak olanı daha baştan olmayacak ilan eder. Umut etmemeye çalışır. İhtimalleri daraltır. İlk bakışta bu tutum gerçekçilik gibi görünebilir; ancak bazen altında farklı bir ihtiyaç yatabilir. Hayal kırıklığına hazırlıklı olmak. Çünkü insan için belirsizlik yalnızca bilinmezlik değildir. Aynı zamanda şaşırma ihtimalidir. Belki de bu yüzden bazı insanlar geleceği öğrenmeye çalışmaz; geleceğin onları hazırlıksız yakalamasını engellemeye çalışır. Fakat burada ince bir paradoks ortaya çıkar. Hayatı önceden tahmin etmeye çalışmak, onu yaşamaktan farklı bir şeydir. İnsan bazen geleceği güvence altına almaya çalışırken, henüz gerçekleşmemiş ihtimallerin içinde yaşamaya başlayabilir. Olabilecekleri düşünür, olabileceklerden korunmaya çalışır ve fark etmeden bugünü, henüz gelmemiş bir yarının gölgesinde geçirmeye başlayabilir. Oysa bir şeyin olmayacağını düşünmek onun olmayacağını garanti etmez. Olacağını düşünmek de onu mümkün kılmaz.

Çünkü hayatın vermediği şey tam olarak budur: Garanti.

Kontrolü Bırakmak mı, Belirsizliğe Yer Açmak mı?

Kabul ve Kararlılık Terapisi’nin (Acceptance and Commitment Therapy; ACT) kurucularından Hayes ve meslektaşları (1999), psikolojik zorlukların önemli bir kısmının rahatsız edici duygu ve düşünceleri ortadan kaldırma çabasıyla ilişkili olabileceğini öne sürmektedir. Bu perspektiften bakıldığında sorun çoğu zaman kaygının varlığı değil, kaygıyı hiç yaşamamaya çalışma çabasıdır. Belki de mesele kontrolü tamamen bırakmak değildir. Belki mesele, neyin bizim sorumluluğumuzda olduğunu ve neyin olmadığını ayırt edebilmektir. Çünkü psikolojik sağlamlık her koşulu yönetebilmekten doğmaz. Bazen ne olacağını bilmeden ilerleyebilmekten, kesin bir cevaba sahip olmadan bekleyebilmekten ve hayatın tüm belirsizliğine rağmen adım atabilmekten doğar. Belki de kontrolü bırakmanın zor olmasının nedeni belirsizlik değildir. Belki asıl zor olan, hayatın her zaman bize söz geçirmeyeceğini kabul etmektir. Çünkü bazen insanı yoran şey belirsizlik değil, hayatın kendi sınırlarını hatırlattığı yerlerde onunla mücadele etmeye devam etmek ve belirsizliğe rağmen yaşamaya izin vermemektir.

Referanslar

Carleton R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of anxiety disorders, 39, 30–43. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007

Grupe, D. W., & Nitschke, J. B. (2013). Uncertainty and anticipation in anxiety: an integrated neurobiological and psychological perspective. Nature reviews. Neuroscience, 14(7), 488–501. https://doi.org/10.1038/nrn3524

Hayes, S. C., Strosahl, K., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and Commitment Therapy: An experiential approach to behavior change. New York: Guilford Press.

Langer, E. J. (1975). The illusion of control. Journal of Personality and Social Psychology, 32(2), 311–328. https://doi.org/10.1037/0022-3514.32.2.311